Piše: Uroš Lipušček
Evropski političari ponovo – već treći put za nešto više od sto godina – slijepo vode Evropu u novi rat. Nevjerovatno, ali istinito: sve to opasno podsjeća na uvod u Prvi svjetski rat. Istorija se, bar kada je riječ o Evropi, pokazuje kao loš učitelj.
Najnovija potvrda tog zanosa ka ratu jeste skorašnji prijedlog Evropske komisije o takozvanom „ratnom Šengenu“, koji bi omogućio da se vojske Evropske unije praktično nesmetano kreću preko evropskih granica prema istoku, bez obaveze da traže saglasnost pojedinačnih država članica. To je u direktnoj suprotnosti i sa načelom suvereniteta država članica i sa osnovnim aktima same Evropske unije.
Prema riječima Kaje Kalas, visokog predstavnika EU za spoljnu i bezbjednosnu politiku:
„Brzo kretanje evropskih vojski od suštinskog je značaja za odbranu Evrope. Borbena spremnost u osnovi zavisi od toga možete li svoje tenkove i vojnike prebaciti tamo gdje su potrebni, onda kada su potrebni. Evropa se suočava sa do sada neviđenim bezbjednosnim prijetnjama. Potreba za boljom vojnom mobilnošću ne može biti jasnija.”
O b diplomatiji – navodno njenom osnovnom poslu – bivša estonska premijerka kao da je potpuno zaboravila. „Rat, rat i pripreme za rat” danas su parola vodećih političkih elita Evrope.
U epicentru ovih zbivanja ponovo se nalaze dvije najmoćnije evropske države: Njemačka i Rusija.
Upozorenje njemačkog „gvozdenog kancelara“ Ota fon Bizmarka, tvorca evropske ravnoteže snaga s kraja XIX vijeka – uoči Prvog svjetskog rata – palo je u zaborav: da mir u Evropi zavisi od stabilnih odnosa između Njemačke i Rusije.
Sadašnji njemački ministar odbrane, Boris Pistorijus (čovjek sa ruskim imenom), čija se država u narednih nekoliko godina sprema da ima najjaču vojsku u Evropi, najavio je da bi Rusija već sljedeće godine mogla da se odluči na napad na neke od najizloženijih NATO država, a svakako do 2028. godine.
Beleška u hronici američke krize – da li se naslućuje završni čin Trampizma?
„Volstrit džornal“ je 26. novembra objavio da je Njemačka prije dvije i po godine izradila tajni plan za rat sa Rusijom.
Uspjeh te velike vojne operacije, pod šifrovanim nazivom OPLAN Deu, u kojoj bi učestvovalo čak 800.000 njemačkih, američkih i drugih NATO vojnika, prema dokumentu na 1.200 stranica, zavisio bi od infrastrukture koja se sada ubrzano modernizuje. Vojska se ubrzano priprema za rat.
Francuski načelnik Generalštaba, Fabijen Mandon, nedavno je izjavio – izazvavši opšte zgražavanje javnosti – da Francuska „mora biti spremna da prihvati gubitak svoje djece“ ako želi djelotvorno da odvrati rusku „prijetnju“.
Isti stav dijeli i komesar EU za odbranu, Andrijus Kubiljus, rusofobni litvanski političar. Prema njegovoj viziji, Ukrajina bi trebalo da postane nova vojna krajina, navodno radi odbrane Evrope od mogućeg ruskog napada, baš kao što je nekada štitila Evropu od turskih najezda.
To je jedan od zvanično navedenih razloga za sadašnju militarizaciju Evropske unije i javno proklamovano dugoročno naoružavanje Ukrajine.
Evropa mora pobijediti po svaku cijenu
Zvanična zapadna doktrina tvrdi da je Rusija izvršila agresiju na Ukrajinu, grubo narušavajući međunarodno pravo i Povelju UN, pri čemu se potpuno zanemaruje činjenica da je rat posljedica širenja NATO-a na prostor bivšeg Sovjetskog Saveza i teškog kršenja osnovnih prava ruskojezičkog stanovništva u Ukrajini.
Prema „Bijeloj knjizi o evropskoj odbrani – Spremnost 2030“, objavljenoj u martu ove godine, budućnost Ukrajine od presudnog je značaja za budućnost cijele Evrope. Ishod ovog rata biće jedan od ključnih činilaca koji će odrediti sudbinu Evropske unije.
Stoga Evropa, po mišljenju Kae Kalas i njene nadređene Ursule fon der Lajen, predsjednice Evropske komisije, mora pobijediti po svaku cijenu. Upravo iz tog razloga koalicija takozvanih „spremnih evropskih država“, predvođena Britanijom, Njemačkom i Francuskom, odbacila je 28-tački mirovni plan predsjednika SAD Donalda Trampa, koji je – uprkos oklijevanju i čestim promjenama stava – na kraju zaključio da se rat u Ukrajini ne može dobiti i da bi mogao dovesti do nuklearnog sukoba između Sjedinjenih Država i Rusije.
Nasuprot tome, vodeće evropske države, iako su u prošlosti već gubile ratove protiv Rusije, insistiraju na nastavku ukrajinskog rata sve do gotovo nemoguće pobjede, polazeći od pretpostavke da će Rusija, u suprotnom, napasti Evropu.
Trezven čovjek s pravom pita: koliko su uopšte realne ovakve tvrdnje i čijim interesima služi prizivanje novog, trećeg opšteg evropskog rata za nešto više od jednog vijeka? Odgovor je prilično jasan: koriste političarima koji su Evropu i doveli u sadašnju, gotovo bezizlaznu situaciju.
Ali i kada bi Rusija zaista željela da napadne zapadnu Evropu, za tako nešto jednostavno nema resurse. Sama Rusija ulazi u demografsku strukturu „staračkog društva“: manje djece, više starih, sve manja radna snaga. Ukupan fertilitet od 1,41 djeteta po ženi 2024. godine jedan je od najnižih u posljednjim decenijama. Srednja starost stanovništva Rusije iznosi 42 godine.
Znatno manji ekonomski i ljudski potencijal Rusije – 145 miliona stanovnika prema otprilike 450 miliona u Evropskoj uniji; nominalni BDP od oko 2 biliona dolara naspram ukupnog BDP-a EU od približno 16–17 biliona – jasno pokazuje da Rusija ne može povesti nikakav uspješan ratni pohod protiv država članica NATO-a, čak i kada bi to htjela.
Još jedan razlog je i to što evropske članice NATO-a već sada same za naoružanje izdvajaju otprilike 380–420 milijardi dolara (2024), dok sve države NATO-a zajedno sa Sjedinjenim Državama troše između 1,34 i 1,45 biliona dolara.
Rusija je, iako je u ratu, 2024. godine za vojne rashode izdvojila svega oko 149 milijardi dolara.
Ruski predsjednik Vladimir Putin je prošle sedmice ocjenio prognoze o navodnom ruskom napadu na NATO kao „smiješne“ i ponudio da se to čak formalizuje u vidu ugovora o nenapadanju.
„Rusija ne namjerava da napadne Evropu. Najiskrenije, to nam zvuči smiješno, zar ne?“ rekao je na konferenciji za novinare u Biškesku, u Kirgistanu. „Nikada nismo imali takve namjere. Ali ako oni hoće da to formalizujemo – hajde da to uradimo, nema problema.“
Ekonomski povratni udarac
Revn o str vodećih evropskih političkih elita da nastave rat u Ukrajini djelimično je posljedica sistemskog raspada Evropske unije kao demokratske institucije.
EU do danas nije uspjela da formuliše nijednu ozbiljnu mirovnu inicijativu za okončanje rata u Ukrajini; štaviše, zbog potpuno jednostrane politike oličene u pogrešnoj strategiji 19 paketa sankcija protiv Rusije, suočava se sa sve izraženijom deindustrijalizacijom.
Industrijska proizvodnja u Njemačkoj, na primjer, pala je na nivo koji je posljednji put zabilježen prije dvadeset godina. Brojne tehnološke kompanije, naročito njemačke, premještaju svoju proizvodnju u Sjedinjene Države, gdje su poslovni uslovi znatno povoljniji.
Sa cijenama energenata iz uvoza iz SAD i do pet puta višim u odnosu na ruske, evropska industrija više ne može da se nosi s konkurencijom na svjetskom tržištu, koje sve više dominiraju kineske i druge uspješne kompanije iz globalnog Juga.
Vodeći evropski političari, koji i dalje počivaju na prevaziđenom izvoznom modelu – o čemu najbolje svjedoči drastičan pad izvoza njemačkih automobila u Kinu – više nisu u stanju da pokrenu novi razvojni ciklus.
Zato se okreću takozvanom ratnom kejnzijanizmu, zasnovanom na ideji da država može podstaći privredni rast povećanjem javne potrošnje, u šta spadaju i ulaganja u naoružanje.
Oslonjeni na ratnu ekonomiju
Adolf Hitler je sličan obrazac slijedio uoči Drugog svjetskog rata; a u Sjedinjenim Državama posljedice Velike depresije prevaziđene su tek naglim rastom ratne ekonomije.
Tramp zato, u nastojanju da ostvari ciljeve pokreta MAGA, nije nimalo slučajno naredio svim državama članicama NATO-a da uvećaju vojne rashode na 5 procenata svog BDP-a. Evropske političke elite poslušno su prihvatile taj zahtjev, kako bi – stvaranjem ratne atmosfere i visokih profita za vojnu industriju – lakše ostale na vlasti.
Pošto proizvodnja oružja ne zavisi od tržišnih uslova – cijene ne određuju tržište i potrošači, već sami proizvođači – naoružanje postaje sve skuplje. To omogućava najvećim proizvođačima, prije svega u Sjedinjenim Državama, Njemačkoj i drugim glavnim evropskim centrima vojne industrije, da privremeno podstaknu ekonomski rast i uspore ekonomski pad.
U Njemačkoj će i ove godine privredni rast biti manji od jedan odsto – već treću godinu zaredom.
Nije zato nimalo slučajno što Njemačka i druge vodeće evropske države nisu zaista zainteresovane za okončanje rata u Ukrajini, već za njegov nastavak: samo podgrijavanjem napetosti mogu održavati nešto viši privredni rast, zasnovan prije svega na vojnoj industriji.
U većini drugih industrijskih grana, kao što je, na primjer, nekada slavna evropska auto-industrija, Evropska unija već je izgubila trku sa kineskim proizvođačima. Umjesto da novac ulažu u istraživanje i razvoj za civilne svrhe, evropske države će sve više finansirati vojna istraživanja.
Ratni kejnzijanizam, međutim, djeluje samo kratkoročno. Potvrđuje to i činjenica da je i privredni rast Rusije već počeo da usporava. Isto će se, nakon nekoliko godina, dogoditi i u Evropi.
Različiti lideri
Jedini izlaz iz ove krize jeste dolazak novog rukovodstva na čelo najmoćnijih evropskih država i same EU, koja ubrzano gubi legitimitet zbog svog militarizma.
Prema najnovijim evropskim istraživanjima javnog mnjenja, francuskog predsjednika Emanuela Makrona podržava manje od 15 odsto francuskih birača; britanskog premijera Kira Starmera manje od 20 odsto građana Ujedinjenog Kraljevstva (dok ga gotovo tri četvrtine ocenjuju negativno), a njemačkog kancelara Frederika Merca, iako je na funkciji tek nekoliko mjeseci, podržava svega oko 25 odsto Nemaca.
U ove tri vodeće evropske države, koje se nalaze u ozbiljnim ekonomskim poteškoćama, do promjene vlasti vjerovatno će doći u narednih godinu ili dvije. To bi moglo snažno uticati na ukupnu političku situaciju u Evropi.
Sve ratobornije političke elite gube povjerenje javnosti. Niti jedno evropsko istraživanje ne pokazuje da građani podržavaju rat ili ekstremnu militarizaciju.
Vodeća njemačka opoziciona partija, AfD, na primjer, zalaže se za okončanje rata u Ukrajini, reformu sistema UN tako da odražava izmijenjenu ravnotežu snaga u svijetu, kao i za demokratsku reformu EU – ili, ako se to ne postigne, za izlazak Njemačke iz Unije.
Prvi evropski diktator
Podjednako su odvojeni od političke stvarnosti i vodeći, pritom neizabrani (to valja posebno naglasiti), zvaničnici Evropske unije. Najdrastičniji primjeri su fon der Lajen i Kalas, najvatrenije zagovornice militarizacije.
Predsjednica Komisije je u svom govoru o stanju Unije ovog septembra najavila čitav niz važnih promjena u tom pravcu. Ukoliko budu sprovedene, EU će se pretvoriti u autoritarnu, centralizovanu i militarističku tvorevinu.
Između ostalog, fon der Lajen je najavila postepeno ukidanje načela jednoglasnosti pri donošenju ključnih odluka u EU (najprije u spoljnoj politici). Napuštanje tog načela bio bi prvi krupan korak ka oblikovanju federalne strukture EU, odnosno ka praktičnom ukidanju suvereniteta pojedinačnih država.
Male države bi se time našle u izrazito podređenom položaju, jer bi veće zemlje, sa brojnijim stanovništvom, mogle same da kroje politiku Unije. Mađarski premijer Viktor Orban bi u tom slučaju ostao tek glas vapijućeg u pustinji.
Fon der Lajen takođe snažno zagovara uvođenje „ratnog Šengena“. U tom slučaju, države članice mogle bi biti uvučene u ratove protiv svoje volje (Mađarska je već saopštila da neće dozvoliti prolazak vojske preko svoje teritorije u slučaju mogućeg sukoba sa Rusijom).
Ona se zalaže i za jače povezivanje evropske vojne industrije i – usled rastućih tenzija između SAD i EU – za postepeno formiranje zajedničke evropske vojske.
Evropska unija se tako postepeno preobražava iz političke i ekonomske zajednice u vojni savez.
Pod plaštom proglašene „posvećenosti demokratskoj otpornosti“, koju je predsjednica Komisije najavila u svom septembarskom govoru, krije se ambicija da se uvede opšta cenzura medija. Mjere koje se predlažu, navodno radi sprečavanja govora mržnje ili dječije pornografije, idu upravo u tom pravcu i obuhvataju obaveznu kontrolu elektronske pošte i drugih digitalnih oblika komunikacije na internetu.
Krajnji domet ovog orvelovskog modela potpuno nadgledanog društva jeste njen prijedlog da se osnuje centralna obavještajna služba EU, nekakva „evropska CIA“, lično potčinjena njoj. Sasvim je očigledno da fon der Lajen cilja na ulogu prvog evropskog diktatora.
Ona i njeni najbliži saradnici, uz podršku i podaništvo vodećih evropskih političara, očito pripremaju uvođenje jedne nove, savremene evropske diktature sui generis. O svim tim zabrinjavajućim procesima u evropskim medijima se, za sada, gotovo i ne vodi ozbiljna rasprava.
Rastakanje EU
Različiti stavovi unutar EU oko rata u Ukrajini, ipak, sve više izbijaju na površinu.
Južni mediteranski blok država, na primjer, ne podržava Poljsku i baltičke zemlje u eskalaciji tenzija sa Rusijom; grupa centralnoevropskih država – Mađarska, Slovačka, a vjerovatno uskoro, nakon posljednjih izbora, i Češka – odbija bezuslovne diktate iz Brisela; dok jezgro država, oličeno u Njemačkoj i Francuskoj, demonstrira mišiće u sukobu sa Rusijom, djelimično i iz unutrašnjopolitičkih razloga.
Namjera „koalicije voljnih“ da konfiskuje zaplijenjenu imovinu ruske centralne banke u Evropi još više produbljuje te podjele, jer bi sve države članice EU, kao garanti, mogle da osjete posljedice.
Umjesto diplomatije, evropske države se drže obrazaca koje su nekada davno napustile već u vrijeme Hladnog rata.
To potvrđuje i činjenica da su dvije važne evropske organizacije potisnute u stranu: Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju (OEBS) i Evropska asocijacija slobodne trgovine (EFTA).
OEBS bi morao da bude ključni akter u oblikovanju nove bezbjednosne arhitekture mira u Evropi, a EFTA predstavlja uzoran model organizacije koja podstiče sveobuhvatnu ekonomsku saradnju i nema ambiciju da se pretvori u novu nadnacionalnu tvorevinu – za razliku od EU pod sadašnjim rukovodstvom.
EFTA će svakako postajati sve privlačnija kao potencijalna alternativa za one države članice EU koje se ne slažu sa trenutnim centralizatorskim i autokratskim kursom Unije. Protivrječnosti unutar EU dodatno će se pojačati u trenutku prijema novih članica, jer će se dotacije sadašnjim članicama – posebno u poljoprivredi i kroz kohezione fondove – osjetno smanjiti.
Postoji realna opasnost da Evropska unija krene putem raspada, slično nekadašnjoj Jugoslaviji.
Evropa, koja je skoro pet vijekova bila dominantna svjetska sila, spala je na periferiju, mada elite koje njome upravljaju to uporno odbijaju da priznaju. Ishod rata u Ukrajini nesumnjivo će se odraziti na budućnost Evropske unije.
Vučić Đukanoviću poklonio Đurišića, kao čuvenu Trojansku skulpturu
Mir je u interesu i Evrope, i Ukrajine, i Rusije. Potpuna, apsolutna pobjeda ni za jednu stranu nije moguća; ratni kejnzijanizam ostaviće posljedice i na Evropu i na Rusiju, o čemu svjedoči i postepeno usporavanje privrednog rasta u samoj Rusiji, što može izazvati i unutrašnje tenzije.
Rat će u jednom trenutku stati, ali to ne znači da će mir zaista zavladati. S obzirom na potpuno suprotstavljene pozicije zaraćenih strana, veoma je izvjesno da će se u istočnoj Evropi dugoročno učvrstiti „zamrznuti sukob“. Jedini način da se on zaista riješi jeste dijalog.
Mir u Evropi nije moguć bez saradnje svih velikih sila. Isključivanje Rusije i Njemačke sa Pariske mirovne konferencije 1919. godine imalo je tragične posljedice po cijeli svijet. Ponavljanje te greške moglo bi biti kobno.
Uroš Lipušček, PhD, slovenački je novinar i istoričar, dugogodišnji dopisnik RTV Slovenija iz Ujedinjenih nacija, Sjedinjenih Država i Kine. Bio je kandidat na izborima za Evropski parlament 2024. godine. Trenutno je profesor na Emuni University (Euro-Mediterranean University) u Piranu, Slovenija. Autor je više knjiga i studija iz istorije, među kojima su Ave Wilson: USA and the Remaking of Slovenia in Versailles 1919–1920 (2003) i Sacro Egoismo: Slovenians in the Clutches of the Secret London Pact of 1915 (2012).
Izvor: Consortium News
