Piše: Uroš Lipušček
Prevod: Žurnal
Avet Berlina iz 1939. ponovo kruži Evropom.
Sadašnjost i prošlost, naravno, nikada ne mogu biti iste. Pa ipak, u političkoj klimi i kolektivnoj psihologiji pojavljuju se zapanjujuće sličnosti.
Ulazimo u novo i opasno doba: vojna logika sve više potiskuje sve ostalo, prostor za slobodnu misao i nezavisne medije sve je uži, u javnom govoru sve se upornije stvara osjećaj da je sukob neizbježan, dok se diplomatija gura u drugi plan.
Takva atmosfera danas ne vlada samo u Berlinu, nego i u nizu drugih evropskih prijestonica.
Kada jedno društvo, ili njegove političke elite, počnu da misle i govore u kategorijama rata, rat malo-pomalo prestaje biti nešto nezamislivo i postaje nešto što se očekuje, a naposljetku čak i nešto što se predstavlja kao nužno.
Sve učestaliji govor o ratu s Rusijom, u trenutku kada je antiratni pokret slab i gotovo bez uticaja, poništava napore da se mir sačuva.
Danas, zapravo, svjedočimo dubokoj psihološkoj prekretnici: evropske države više ne govore samo o odbrani Ukrajine, nego sve otvorenije o dugoročnim pripremama za veliki sukob s Rusijom.
Evropski savjet je ove godine zatražio da se do 2030. godine evropska odbrambena spremnost „snažno“ poveća, dok se očekuje da će vojna potrošnja Evropske unije već ove godine dostići približno 454 milijarde evra.
Stokholmski međunarodni institut za istraživanje mira (SIPRI) procjenjuje da je evropska vojna potrošnja tokom 2025. godine porasla za čak 14 odsto, dok je u Centralnoj i Zapadnoj Evropi rasla najbržim tempom od završetka Hladnog rata.
Zvanična doktrina glasi: što više oružja, to više mira. Istorija, međutim, uči da više oružja obično znači i više rata.
Tarik Siril Amar: Evo zašto je Iran suveren, a Njemačka nije
Njemačka na raskršću
Njemačka će ponovo imati presudnu ulogu u određivanju pravca kojim će Evropa krenuti.
Ekonomski najmoćnija evropska zemlja suočava se sa sve bržom deindustrijalizacijom.
Teškoće njemačke industrije posljedica su skuplje uvozne energije, djelimičnog gubitka kineskog tržišta, sporog preobražaja automobilske industrije, pretjerane regulacije, slabog rasta produktivnosti, demografskog opadanja i niza drugih činilaca.
Njemački ekonomski problemi takođe su posljedica rata u Ukrajini i uništenja gasovoda Sjeverni tok, kojim je Njemačka dobijala relativno jeftin ruski gas.
Folksvagenove fabrike su zato počele da, umjesto putničkih automobila, proizvode oklopna vozila i tenkove. Uprkos sve ozbiljnijim ekonomskim teškoćama, kancelar Fridrih Merc ne podržava ponovno puštanje gasovoda Sjeverni tok u rad.
Štaviše, njemačka vlada prihvatila je činjenicu da su, u skladu s novim sankcijama Evropske unije, zabranjene sve transakcije povezane s ovim gasovodom. Njegovo zatvaranje, prema zvaničnom obrazloženju, mora ostati jedan od ključnih instrumenata pritiska na Rusiju da okonča rat u Ukrajini, iako se čini da takva politika više šteti Njemačkoj nego Rusiji.
Berlin i Brisel su, uprkos tome, odbili rusku ponudu da se isporuke gasa obnove preko neoštećenog kraka gasovoda. Njemačka bi na taj način mogla uvoziti oko 28 milijardi kubnih metara gasa godišnje, čime bi pokrivala približno četvrtinu svojih potreba. Krajem avgusta njemačka skladišta gasa bila su popunjena svega oko 51 odsto.
Dosadašnji njemački ekonomski model zbog toga se sve ozbiljnije dovodi u pitanje, naročito otkako je Evropska komisija, uz podršku njemačkih političara, odlučila da Evropska unija do kraja naredne godine u potpunosti obustavi uvoz jeftinijih ruskih energenata.
Sve više se stiče utisak da vodeći njemački političari djeluju protivno nacionalnim interesima sopstvene zemlje. Najsnažniji otpor takvoj politici dolazi iz AfD-a, stranke krajnje desnice, koja se zalaže za obnovu energetskih odnosa s Rusijom. Kancelar Merc, nasuprot tome, politiku svoje vlade prema Rusiji neposredno je povezao s njemačkom bezbjednosnom strategijom i ratom u Ukrajini.
Istraživanja javnog mnjenja pokazuju da podrška kancelaru Mercu sve više opada, dok je desničarska, evroskeptična i antinatovska AfD u nedjelju pobijedila na pokrajinskim izborima u Saksoniji-Anhalt. Kancelar je najavio da će CDU učiniti sve što je u njegovoj moći kako ta pokrajina ne bi „pala u ruke radikala“.
Uprkos ekonomskim teškoćama, ili možda upravo zbog njih, Njemačka postaje sve militantnija država, od koje se očekuje da za svega nekoliko godina ponovo raspolaže najmoćnijim oružanim snagama u Evropi.
Imajući u vidu njemačko istorijsko iskustvo, kao i sve opasniju geopolitičku situaciju, razlog za zabrinutost predstavljaju i planovi pojedinih ekstremističkih političara da Njemačka dođe u posjed nuklearnog oružja. Dok Merc sve više gubi politički legitimitet, a istraživanja javnog mnjenja navodno pokazuju da ga podržava još svega 13 odsto birača, nameće se pitanje koliko dugo njegova vlada uopšte može opstati.
Promjena vladajućih političkih elita u tri najveće evropske države, Njemačkoj, Francuskoj i Ujedinjenom Kraljevstvu, vjerovatno je jedan od preduslova da Evropska unija uspješno prevaziđe sadašnju krizu. U maju naredne godine ističe predsjednički mandat sadašnjem francuskom predsjedniku Emanuelu Makronu, dok u Britaniji, bar zasad, sve ostaje uglavnom po starom.
Laburističkog premijera Kira Starmera zamijenio je Endi Bernam, čiji je odnos prema Rusiji još izrazitije rusofoban. Iako Velika Britanija više nije članica Evropske unije, sve se više ponaša kao da je njen sastavni dio. Štaviše, britanska rusofobna politika ozbiljno usložnjava ionako opasnu situaciju oko rata u Ukrajini.
Činjenica da ukrajinska vojska, uz aktivnu podršku Sjedinjenih Država, za napade na ciljeve duboko unutar ruske teritorije prvenstveno koristi britanske rakete „Storm Shadow“, mogla bi, u krajnjem scenariju, poslužiti kao povod za ruske raketne udare na britanske fabrike u kojima se to oružje proizvodi. Prema tvrdnjama pojedinih analitičara, u raketnim napadima na Rusiju učestvuje i osoblje NATO-a.
Time se nameće pitanje da li granica između posredne podrške Ukrajini i neposrednog učešća NATO-a u ratu postaje opasno nejasna. U prilog tome navode se sljedeće činjenice:
Bivši njemački kancelar Olaf Šolc govorio je o britanskoj i francuskoj „kontroli ciljeva“ prilikom upotrebe britanskih raketa „Storm Shadow“.
Njemački oficiri raspravljali su o britanskoj i francuskoj praksi upotrebe raketa SCALP/Storm Shadow, uključujući prisustvo ljudi na terenu u Ukrajini.
Velika Britanija je priznala da se njeno osoblje nalazi u Ukrajini u pomoćnim i savjetodavnim ulogama.
Britansko i francusko osoblje pomagalo je u prenosu podataka i unošenju podataka za borbene misije na teritoriji Ukrajine.
Prema izvještavanju Njujork tajmsa, zapadno planiranje i obavještajni podaci predstavljaju sastavni dio čitavog lanca od izbora do uništenja cilja, pri čemu se veliki dio tih aktivnosti odvija izvan Ukrajine.
U slučaju ruskog napada na britanske fabrike raketa, britanska vlada bi gotovo sigurno zatražila aktiviranje člana 5 Sjevernoatlantskog ugovora, koji se odnosi na kolektivnu odbranu. To bi moglo dovesti do otvorenog sukoba NATO-a i Rusije. Član 5, međutim, ne podrazumijeva automatski vojni odgovor, što ipak ostavlja izvjestan prostor za deeskalaciju mogućeg sukoba.
U trenutku kada se pojavljuju izvještaji da je ruski predsjednik Vladimir Putin izložen sve većem pritisku da naredi takve udare, direktor CIA Džon Retklif prošlog mjeseca je tajno posjetio Moskvu. Američki predsjednik Donald Tramp, kako se navodi, nastoji da okonča rat u Ukrajini i tokom vikenda je u Moskvu poslao svoje izaslanike u još jednom, ovoga puta neuspješnom pokušaju da se dođe do rješenja. Trampu je potrebna neka vrsta diplomatske pobjede kojom bi mogao zasjeniti debakl s Iranom.
Uroš Lipušček: Novi Četvrti rajh? Njemačka između dezorijentacije i militarizacije
Ukrajina: rat bez diplomatskog izlaza
Prema tome, malo šta ukazuje na to da će se rat koji se vodi oko preoblikovanja sfera uticaja u Evropi uskoro okončati.
Jedan od uslova koje je Rusija 1990. postavljala u kontekstu njemačkog ujedinjenja bio je da se NATO neće širiti na istok, uključujući i teritoriju bivše Njemačke Demokratske Republike. Tadašnji američki državni sekretar Džejms Bejker uvjeravao je Moskvu da se NATO neće pomjeriti „ni jedan inč“ prema istoku.
Grubo kršenje prava ruske manjine, naročito ograničenja upotrebe ruskog jezika u školama i institucijama, kao i nasilje ekstremističkih nacionalističkih snaga, bili su, uz širenje NATO-a, među glavnim uzrocima ruske vojne intervencije 2022. godine u ukrajinskom građanskom ratu koji je počeo 2014.
Ruska vojska polako napreduje, dok ukrajinske snage nastoje da taj prodor zaustave raketnim protivudarima na ciljeve unutar same Rusije. Ukrajinska ekonomija nalazi se na ivici sloma, a predstojeća zima vjerovatno će predstavljati najteži ispit do sada.
U prestonicama zemalja NATO-a tvrdi se da će Rusija, ukoliko ne bude zaustavljena u Ukrajini, potom napasti i članice Alijanse. Moskva takve namjere kategorički odbacuje. Za ovakva predviđanja, međutim, nema stvarnog utemeljenja.
Do mira će biti izuzetno teško doći. Iz ruske perspektive, rat u Ukrajini predstavlja egzistencijalno pitanje; iz ukrajinske, on je odlučan pokušaj da se zemlja konačno izvuče iz ruske sfere uticaja.
Ideja bezbjednosnih zona
Kompromis bi se možda mogao postići na osnovu prijedloga ekonomiste Džefrija Saksa, koji je razvio ideju takozvanih bezbjednosnih zona.
Sfere uticaja predstavljaju političku stvarnost koja se ne može jednostavno poreći, ma koliko bila u suprotnosti s jednim od osnovnih načela međunarodnog prava, suverenitetom država. Velike sile po pravilu nastoje da ostvare uticaj nad manjim državama.
Najpoznatiji predstavnik realističke škole u Sjedinjenim Državama, Džon Miršajmer, u tom kontekstu tvrdi da velike sile ne mogu mirno prihvatiti približavanje drugih velikih sila svojim strateškim granicama. Rusija je Ukrajinu posmatrala kao moguću zapadnu vojnu platformu za napad na rusku teritoriju.
Iz ruske perspektive, strateška situacija se nakon 1991. godine temeljno promijenila. Ukrajina je ostala posljednja velika geopolitička država između Rusije i NATO-a.
Stav Moskve u suštini je glasio: „Ne možemo prihvatiti da se vojna infrastruktura našeg glavnog geopolitičkog suparnika približi našim ključnim strateškim područjima.“
Saks, međutim, u teoriju sfera uticaja unosi važan konceptualni zaokret: po njegovom shvatanju, velike sile imaju legitimne bezbjednosne interese duž svojih granica, ali nemaju pravo da stvaraju sfere uticaja niti da određuju unutrašnju politiku manjih susjednih država.
U tome je suštinska razlika.
Najveća vrijednost ovakvog pristupa jeste što prevazilazi uobičajenu propagandnu dilemu:
„Da li je kriva Rusija ili Zapad?“
i zamjenjuje je daleko korisnijim pitanjem:
„Kako zaštititi suverenitet manjih država, a istovremeno uzeti u obzir legitimne bezbjednosne interese velikih sila?“
Iz Saksove teorije proizlazi da bi Ukrajina trebalo da prihvati neutralan status, možda po uzoru na austrijski, finski, švedski ili neki hibridni model neutralnosti.
Rat u Ukrajini zato se može razumjeti i kao sudar dva principa: načela suvereniteta, prema kojem Ukrajinci insistiraju da sami odlučuju o svojoj budućnosti i savezništvima, i načela nedjeljive bezbjednosti, prema kojem Rusija tvrdi da ne može dopustiti da Ukrajina postane vojna platforma za napade na rusku teritoriju.
Feliks Helberg: Kako se postratna Njemačka zaljubila u Izrael
Mogući kompromis
Kada bi se primijenila Saksova logika, moglo bi se doći otprilike do sljedećeg kompromisa.
Ukrajina bi ostala suverena država sa sopstvenim oružanim snagama. Mogla bi postati članica Evropske unije, pod uslovom da se sama Unija ne pretvori u vojnu organizaciju. Ukrajina bi imala neutralan status, ostala bi izvan NATO-a, na njenoj teritoriji ne bi bilo stranih trupa ni vojnih baza, a zauzvrat bi dobila odgovarajuće međunarodne bezbjednosne garancije.
Rusija bi priznala ukrajinski suverenitet, povukla svoje snage iz dogovorenih područja i obavezala se da se neće miješati u unutrašnje poslove Ukrajine. Zauzvrat bi od zapadnih država dobila odgovarajuće garancije da Ukrajina neće postati platforma za razmještanje vojnih sistema NATO-a.
Takav sporazum značio bi da nijedna strana ne dobija sve što traži, ali istovremeno nijedna ne biva potpuno poražena.
Za sada, međutim, takav kompromis nije postignut. On bi podrazumijevao i da NATO odustane od ambicije da mijenja vlast u Rusiji i potisne Rusiju kao dominantnu silu, kao što je to pokušavao tokom devedesetih, nakon što je sebe praktično proglasio pobjednikom Hladnog rata.
Od NATO-a ka evropskom sistemu bezbjednosti
Elementi ovakvog pristupa već se mogu pronaći u različitim mirovnim prijedlozima i dosadašnjim pregovorima. Ovako zamišljena formula zahtijevala bi i institucionalno preoblikovanje samog NATO-a.
NATO odbrambeni koledž je, na primjer, još prije nekoliko godina kao jedan od mogućih budućih scenarija razmatrao preobražaj NATO-a iz klasičnog vojnog saveza u širu „bezbjednosnu organizaciju“.
Današnji NATO svoj identitet u velikoj mjeri gradi na onome što naziva ruskom prijetnjom. Kada bi Rusija postala partner, Alijansa bi nužno morala iznova odrediti sopstvenu ulogu u međunarodnim odnosima, naročito u Evropi.
Najveća greška današnje evropske politike jeste u tome što bezbjednost prije svega shvata kao posljedicu vojne nadmoći, a ne političke ravnoteže. Tokom Hladnog rata upravo je takav pristup, kroz politiku detanta, zagovarao jedan od glavnih arhitekata međunarodne ravnoteže moći, američki državni sekretar Henri Kisindžer.
U obnovljenom evropskom bezbjednosnom sistemu Rusija bi morala biti dio tog sistema, a ne sila gurnuta na njegovu marginu.
Pouke razdoblja uoči Drugog svjetskog rata
Slično rješenje za Njemačku prije Drugog svjetskog rata zagovarao je, između ostalih, i francuski ministar spoljnih poslova Luj Bartu.
Njemačka, Poljska, Čehoslovačka, baltičke države, Sovjetski Savez i Francuska trebalo je da uspostave sistem uzajamnih garancija. Ukoliko bi jedna država napala drugu, stupio bi na snagu mehanizam kolektivne pomoći.
Cilj je bio da se Njemačka uključi u evropski bezbjednosni sistem i da se na taj način ograniči njen potencijal za agresiju.
Pitanje, dakle, nije bilo, kao što nije ni danas, kako jednu potencijalno opasnu veliku silu isključiti iz evropskog sistema, na primjer sveobuhvatnim sankcijama, nego kako je u taj sistem uključiti tako da i sama njena moć postane dio mehanizma kolektivne bezbjednosti.
Bartu je takođe shvatao da Sovjetski Savez mora biti uključen u institucionalni poredak evropske kolektivne bezbjednosti, a ne potisnut na njegovu periferiju. Zato je 1934. godine podržao prijem SSSR-a u Društvo naroda.
Bartu je ubijen u Marseju zajedno s jugoslovenskim kraljem Aleksandrom I Karađorđevićem. Njegov nasljednik Pjer Laval nije njegove zamisli sproveo do kraja.
Američki diplomatski dokumenti iz 1934. godine pokazuju da su Bartu i sovjetski narodni komesar za spoljne poslove Maksim Litvinov postigli načelni dogovor o nekoliko ključnih elemenata Bartuovog plana, koji je u istoriografiji poznat kao Istočni Lokarno.
Bartu je nastojao da stvori evropski sistem sposoban da obuzda Hitlerovu ekspanziju i, možda, čak promijeni tok događaja koji su kasnije doveli do Minhenskog sporazuma, zatim pakta Molotov–Ribentrop i, konačno, Drugog svjetskog rata.
Nakon Bartuove smrti, njegovu borbu za uspostavljanje sistema kolektivne bezbjednosti usmjerenog protiv nacističke Njemačke nastavio je sovjetski narodni komesar za spoljne poslove Maksim Litvinov. Međutim, zbog nespremnosti, kolebanja i protivljenja Britanije, Francuske i Poljske, nije uspio da uspostavi djelotvoran sistem kolektivne bezbjednosti.
Evropa se danas ponovo nalazi u sličnoj situaciji.
OEBS kao kostur novog bezbjednosnog sistema
Novi sistem bezbjednosti trebalo bi izgraditi u okviru Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju (OEBS), koja je potisnuta na marginu zato što su vladajuće evropske elite prednost dale nastavku rata i slabljenju Rusije.
Nešto slično događalo se i na početku Drugog svjetskog rata.
Tokom pregovora 1940. godine o okončanju Sovjetsko-finskog rata, Britanija, a naročito Francuska, pokušavale su da spriječe potpisivanje mirovnog sporazuma. Istovremeno su pripremale intervenciju na strani Finske, sa desetinama hiljada vojnika.
Čini se da se istorija ponavlja. Najnovija proukrajinska „Koalicija voljnih“, predvođena Francuskom, već priprema teren za slanje svojih trupa u Ukrajinu nakon završetka rata.
Francuske diplomate su 1940. pokušavale da spriječe potpisivanje sporazuma kojim je okončan Sovjetsko-finski rat. U aprilu 2023. godine, s druge strane, bivši britanski premijer Boris Džonson je, prema pojedinim tvrdnjama, uspio da spriječi potpisivanje istanbulskog sporazuma kojim je rat u Ukrajini mogao biti okončan.
U oba rata postojala je uticajna grupa zapadnih sila čiji je strateški interes bio da se rat protiv Rusije ne okonča suviše brzo.
Iz toga se nameće zaključak da su zapadne sile, u pojedinim presudnim trenucima 20. i 21. vijeka, davale, ili još uvijek daju, prednost strateškom slabljenju Rusije.
Nebojša Popović: Strah od “Velike Njemačke” i 80. godišnjica Aušvica
Šta će učiniti Amerika?
Evropi je potreban novi mirovni projekat koji bi vojni savez NATO postepeno preobrazio u sveevropski sistem bezbjednosti.
Pitanje je, međutim, u kojoj bi mjeri takav sistem bio prihvatljiv Sjedinjenim Državama, gdje se već govori o takozvanom NATO-u 3.0.
Prema toj novoj strategiji, Evropa bi morala preuzeti odgovornost za troškove sopstvene konvencionalne odbrane.
Sjedinjene Države, međutim, gotovo sigurno neće odustati od NATO-a kao glavnog instrumenta za projekciju svoje moći u Evropi u okviru šire globalne strategije.
Iz te perspektive, postavlja se pitanje da li bi Vašington prihvatio potencijalno autonomnu Evropu koja bi, s relativnim slabljenjem američke moći, mogla početi da uspostavlja bliže odnose s Rusijom i Kinom nezavisno od Sjedinjenih Država. To bi, naravno, podrazumijevalo i odustajanje Evrope od sadašnje krajnje rusofobne politike.
To bi moglo postati jedno od ključnih geopolitičkih pitanja naredne decenije.
Ne pobjeda, nego kompromis
Budući evropski bezbjednosni sporazum, ukoliko do njega uopšte dođe, ne smije biti ni „pobjeda Zapada nad Rusijom“, niti „ruska pobjeda nad Ukrajinom“. On mora biti sporazum koji će svim glavnim akterima omogućiti da sačuvaju i dostojanstvo i bezbjednost.
Evropi je potreban bezbjednosni sistem zasnovan na ravnoteži između suvereniteta manjih država i legitimnih bezbjednosnih interesa velikih sila.
Ukoliko kompromis ne bude postignut, naročito kada je riječ o teritorijalnim pitanjima, što u ovom trenutku ne djeluje naročito vjerovatno, Evropu očekuju dugotrajna nestabilnost, ako ne i novi rat, kao i konačan oproštaj od statusa velike sile koji je gotovo pola vijeka uživala.
I upravo zato treba da se zapitamo da li je najveća opasnost s kojom se Evropa danas suočava zaista nedostatak oružja, ili, naprotiv, nedostatak diplomatije.
Za sada se na evropskom horizontu ne nazire državnik sposoban da odagna avet Berlina iz 1939. godine.
Zato su već u toku pripreme za Helsinšku konferenciju o bezbjednosti i saradnji III, koja bi 2028. godine trebalo da bude održana pod pokroviteljstvom mirovnih pokreta, a ne vlada.
Njen cilj biće da poveća pritisak na evropske političke elite kako bi djelovale u pravcu mira, a ne rata.
Uroš Lipušček, doktor nauka, slovenački je novinar i istoričar, dugogodišnji dopisnik RTV Slovenija iz Ujedinjenih nacija, Sjedinjenih Država i Kine. Bio je kandidat na izborima za Evropski parlament 2024. godine. Danas je profesor na Univerzitetu EMUNI (Evro-mediteranskom univerzitetu) u Piranu, u Sloveniji. Autor je više knjiga i istorijskih analiza, među kojima su Ave Wilson: USA and the Remaking of Slovenia in Versailles 1919–1920 (2003) i Sacro Egoismo: Slovenians in the Clutches of the Secret London Pact of 1915 (2012).
Izvor: Consortium News
