Piše: Mladen Mrdalj
Drugi dio možete pročitati ovdje
Treći dio možete pročitati ovdje
Četvrti dio možete pročitati ovdje
Politička javnost nije mogla ostati ravnodušna na suočavanje jednog od tvoraca socijalističke revolucije u Jugoslaviji s propašću sopstvenog dela. Suočavanje je dinamično beleženo u formi dnevnika, a dramatizovano perom književnika. Sam Đilas verovatno nikada nije prežalio što je pamćen više kao revolucionar i politički disident umesto kao književnik. Kada se radi o Đilasovom odnosu prema Hrvatskoj u dnevniku 1989 —1995, Tihomir Ponoš i Tvrtko Jakovina su istakli Đilasova predviđanja o teškim posledicama srpsko-hrvatskog sukoba po Srbe u Hrvatskoj, podvlačeći pre svega Miloševićevu odgovornost. Miljenko Jergović prati sličnu liniju, ali se više bavi ličnostima iz Hrvatske koje prolaze Đilasovim dnevnikom i njihovim međusobnim odnosima. Međutim, Đilasov pogled na srpsko-hrvatske odnose je bitno složeniji. Tako on na samom početku dnevnika, prvog dana nove 1989. godine, uz kritiku Miloševićeve politike, tvrdi da su Srbi “s razlogom uvređeni i poniženi”, a isto će ponoviti ambasadoru SAD Cimermanu (15. 6. 1989). Potom: “…položaj Srba u Hrvatskoj – faktička asimilacija i obezličenje, ima u sebi nepravednog, pa time i zapaljivog…” (5. 2. 1989). Đilas optužuje Tuđmana za pretenzije na BiH i Srem, te oživljavanje “desnog, ‘pravaškog’, hrv. nacionalizma. Napola je oprao ustaše, a kad su u pitanju ustaše, sve što je napola je više nego celo.” (26. 2. 1990) Dan ranije piše: “…komplikacije oko Bosne – posle Tuđmanovih pretenzija na Bosnu i napola rehabilitacije NDH kao ‘vekovne’ težnje (lepo se okrunila ta težnja!).”
Pre nego potražim Đilasove osvrte na Srbe u Hrvatskoj iz tog doba – par crtica iz Đilasove istorije dodira s ljudima iz Hrvatske. Verovatno je prve Srbe iz Hrvatske Đilas upoznao tokom studija u Beogradu (započetih krajem 1929), a potom u zatvorima kraljevine Jugoslavije. Ako ih je bilo u komunističkim univerzitetskim krugovima, nisu bili brojni ni vredni pomena. Đilas beleži da su u tim krugovima dominirali Crnogorci, Bosanci i Hercegovci. Đilas upoznaje 1932. u Bijelom Polju Većeslava Vildera, Hrvata češkog porekla i bliskog saradnika Svetozara Pribićevića. Kasnije te godine u zatvoru na Adi Ciganliji upoznaje ustaškog prvaka Juraja “Jucu” Rukavinu koji je dopremljen u grupi ličkih Hrvata nakon “Velebitskog ustanka”.
U sremskomitrovačkom zatvoru upoznaje Marka Oreškovića, još jednog ličkog Hrvata i kasnijeg prvaka komunističkog ustanka. Đilas je zatim prebačen u Lepoglavu – po svemu sudeći njegov prvi dolazak u Hrvatsku. Tu će upoznati Andriju Hebranga, Aleksandra Rankovića, Đuru Pucara… Ako se pojavljuju u njegovim predratnim memoarima, Srbi iz Hrvatske su uglavnom bezimeni čuvari u Lepoglavi. Međutim, Đilasa pominju u svojim memoarima dva srpska generala i narodna heroja iz Hrvatske.
Gojko Nikoliš, kasnije načelnik partizanskog saniteta, seća se da mu je Đilas posredno odobrio odlazak u španski građanski rat u leto 1937. Pavle Jakšić se uz dosta gorčine i kritike osvrnu potcenjivanje značaja Sedme banijske divizije u borbama na Neretvi. Đilas je u Beogradu verovatno ukrstio puteve i s Banijcem Filipom Kljajićem koji je u tom periodu bio član Okružnog komiteta KPJ Beograda. Ulaskom u Centralni komitet KPJ, Đilas dolazi opet u Zagreb 1938/9 i u sukobu Rade Končara i Josipa Kraša staje na stranu prvog.
U decembru 1940. Đilas i Ranković primaju u KPJ Radu Žigića, kasnijeg istaknutog prvaka Srba u Hrvatskoj, zadivljeni njegovim držanjem tokom krvavih demonstracija u Beogradu. Đilas je u ranu jesen 1943. obilazio srpske ustaničke krajeve u Hrvatskoj. Nedaleko od Gline je održao govor ojađenim porodicama teško postradale Sedme banijske divizije, podsećao ih je na obrasce srpske borbe za slobodu: Kosovski mit, Karađorđa i golgotu srpske vojske u Prvom svetskom ratu. Nakon posete Slavoniji piše, “…prvi put sam osetio da su ustanak i revolucija nešto živo, nešto što je proželo svaku poru, samu suštinu bića naroda.” Sudbine Milovana Đilasa i Srba u Hrvatskoj su se sudbonosno dodirnule tokom čuvenog Drugog zasedanja AVNOJ-a u Jajcu, krajem novembra 1943.
Srbe iz Hrvatske je “stavio na sto” Moša Pijade, jedan od članova partijskog vrha. To je celoj stvari davalo na težini. Predložio je srpsku teritorijalnu autonomiju. Zbunjenost samog vrha Komunističke partije se izražavala neugodnom tišinom.
Pijade je svoj stav potkrepio detaljnim statistikama i konkretizovanim granicama predložene autonomije. Dodatnu težinu je predstavljalo to što su Srbi iz Hrvatske, iako se nisu našli za tim stolom, sevnuli u Đilasovim mislima kao borci koji su “služili hrabro u ustanku”. Đilas nije dopisao, mada su toga svi bili svesni, da su Srbi u NDH već tada bili i među najvećim civilnim žrtvama. Pa ipak, Đilas je neugodnu tišinu prekinuo potaknut potištenošću Josipa Broza: Možda je, kao Hrvat, smatrao neumesnim da se suprotstavi toj ideji, možda su se u njemu sukobljavale misli. Ja sam bio prvi koji se usprotivio Pijadinom predlogu: odeljena teritorija je bila neprirodna, bez središta ili održivosti, a uz to je davala gorivo hrvatskom nacionalizmu. Kardelj se odmah složio. Pijade je imao ugled najgorljivijeg Srbina među nama ali ga je Ranković potisnuo tvrdnjom da Srbi i Hrvati nisu toliko različiti da bi morali deliti svaki okrug. Tito je mirno prihvatio naš stav, ubacujući klasnu motivaciju: “Kod nas će to biti više administrativna podela, umesto čvrstih granica, kao što je to bilo kod buržoazije.”
Nezahvalno je baviti se kontrafaktualnom istorijom, kod nas poznatijom kao “šta bi bilo kad bi bilo”. Čuveni istoričar Nil Ferguson, zagovornik kontrafaktualnog istorijskog metoda, je tvrdio kako bi “trebalo razmotriti kao uverljive ili verovatne samo one alternative za koje možemo pokazati, na temelju tadašnjih dokaza da su ih tadašnji akteri zaista razmatrali”.
Teško je ne zapitati se kako bi izgledala istorija Jugoslavije uopšte, a posebno Srba u Hrvatskoj, da 32-godišnji komunistički prvak, strasni student književnosti i još strasniji komunista, nije dao pravac u kritičnim sekundama teške tišine nad odlukom o srpskoj teritorijalnoj autonomiji u Hrvatskoj. Da li bi se slična autonomija možda reprodukovala i u Bosni i Hercegovini i drugde? Da li bi reciprocitet Krajina – Kosovo, te na isti način povezani sudovi drugih mogućih unutar-republičkih autonomija, obeshrabrivali centripetalne sile konfederalizacije strahom institucionalizovanog reciprociteta? Ili bi se raspad SFRJ, ako bismo čak i prihvatili istorijski determinizam koji Ferguson odbacuje, desio mnogo mirnije i po drugačijim granicama? Ili bi se Srbi u Hrvatskoj opet našli u istom raskoraku? Nikada nećemo saznati. Iako je Broz tada pokušao odluku opravdati “klasnom motivacijom”, iz Đilasovog kratkog osvrta vidimo da je međunacionalni balans bio glavno načelo: srpska teritorijalna autonomija u Hrvatskoj bi “dala gorivo” hrvatskom nacionalizmu, dok bi autonomija Bosne i Hercegovine unutar Srbije ili Hrvatske “samo potakla buduće sukobe i lišila Muslimane njihove individualnosti”.
Izvor: Tragovi – časopis Arhiva Srba u Hrvatskoj, god 7, br 1(2024)
