Piše: Predrag Popović
Pitanje takozvane Podgoričke skupštine, odnosno Velike narodne skupštine srpskog naroda u Crnoj Gori, održane od 24. do 29. novembra 1918. godine, i više od jednog veka kasnije zaokuplja pažnju ne samo crnogorske, već i šire regionalne javnosti. Poslednjih dana tema je ponovo aktuelizovana povodom usvajanja izmena Zakona o statusu potomaka dinastije Petrović, čiji je inicijalni tekst usvojen 12. jula 2011. godine i u kojem je ostala formulacija o „nasilnoj aneksiji iz 1918. godine“.
Zašto su predlagači prvobitnog zakona izabrali upravo 12. jul 2011. godine? Po mom mišljenju, razlog nije slučajan. Taj datum nosi snažnu političku i istorijsku simboliku jer upućuje na Petrovdansku skupštinu iz 1941. godine, održanu nakon raspada Kraljevine Jugoslavije.
Tada Crna Gora nije obnovljena kao nezavisna država, već je stavljena pod protektorat fašističke Italije, koja je na njeno čelo dovela Sekulu Drljevića. Narod je na takav čin reagovao masovnim ustankom 13. jula 1941. godine, koji ostaje jedini nesporni opštenarodni ustanak u Crnoj Gori tokom Drugog svetskog rata.
Da izbor Petrovdana nije bio slučajnost, smatram da potvrđuje i tekst aktuelne crnogorske himne, koji sadrži dve strofe Sekule Drljevića ‒ jednog od učesnika Podgoričke skupštine, ali i kasnijeg saradnika Ante Pavelića i Nezavisne Države Hrvatske.
Apsurdno je apokapliptičkim tonom ponavljati: „Nikad više 1918. godina“
Publicista Jovan Markuš detaljno je ukazivao na razlike između izvorne narodne pesme „Oj, junaštva svijetla zoro“ i današnje himne. Iz originalnog teksta izostavljeni su stihovi:
„Jedina si za slobodu,
ti ostala srpskom rodu,
daće Bog i Sveta Mati,
da se jednom sve povrati.“
Ono što vidim kao zajedničku tačku Brozovih komunista i Drljevićevih ustaša jeste odnos prema Srbiji i Srbima kao političkom faktoru na Balkanu. I jedni i drugi, svaki iz svojih ideoloških razloga, Srbiju su posmatrali kao prepreku sopstvenim političkim projektima.
Koreni takvog pristupa mogu se tražiti i u širim geopolitičkim koncepcijama koje su tokom dvadesetog veka nastojale da Srbiju drže u podređenom položaju u odnosu na ostatak Balkana, dok se Crna Gora podržavala samo onda kada je bila u skladu sa interesima velikih sila.
Tragovi saradnje komunističkih i hrvatskih nacionalističkih krugova mogu se uočiti još u periodu pred Drugi svetski rat. U tom kontekstu često se postavljaju pitanja o odnosu komunističkih vlasti prema zločinima Nezavisne Države Hrvatske, uključujući i pitanje zašto logor Jasenovac nije oslobađan ranije i zbog čega Ante Pavelić posle rata nije izveden pred sud, već je živeo u emigraciji sve do smrti.
Da nije bilo Blagoja Jovovića i njegovog atentata u Argentini, Pavelić bi verovatno doživeo duboku starost bez ikakve kazne.
Da su njegove ideje u Hrvatskoj žive i danas, osim Tompsonovih koncerata kao najvidljivije manifestacije ustaštva, svjedoče i zahtevi predsednika Hrvatske Plenkovića, sa nedavnog Samita EU u Tivtu, kada je „izrecitovao“ osam ultimativnih zahteva Crnoj Gori za pridruživanje EU. Među kojima da falsifikat sa ploče u Morinju o „velikosrpskoj agresiji“ mora ostati, kao i sedam drugih, od kojih je promena granica kod Prevlake najvažniji!
Kapitulacija 1916. i slom starog poretka Bez obzira na različita tumačenja ovih tema, ostaje činjenica da istorijska pitanja i dalje snažno utiču na savremenu politiku regiona. Zbog svega navedenog, smatram da bi u istorijskom smislu bilo preciznije govoriti o pokušajima nasilne asimilacije Srba u Crnoj Gori tokom poslednjih osam decenija nego o navodnoj nasilnoj aneksiji iz 1918. godine. Da bi se razumela priroda događaja iz 1918, neophodno je vratiti se u vreme Prvog svetskog rata.
Crna Gora kralja Nikole, pod snažnim unutrašnjim pritiscima, ulazi u rat na strani Srbije protiv Austrougarske. Razvoj događaja, međutim, dovodi do ozbiljnih političkih i vojnih potresa.
Posle pada lovćenskog fronta usledili su kapitulacija Crne Gore i odlazak kralja Nikole u emigraciju. Tim činom, po mnogim tumačenjima, odlučena je i sudbina dotadašnjeg državnog poretka.
Slavu crnogorskog oružja branio je serdar Janko Vukotić u Mojkovačkoj bici, ali ni ta pobeda nije mogla da spreči kapitulaciju.
Iako formalni akt kapitulacije nije potpisao sam kralj Nikola, dokument pod nazivom „Odredbe za polaganje oružja crnogorske vojske“ od 25. januara 1916. godine potpisali su artiljerijski komandant Petar Lompar i brigadir Jovo Bećir. Po svom sadržaju, taj dokument predstavlja klasičan akt kapitulacije.
Da li bi Crna Gora opstala bez 1918?
Nakon kapitulacije, veliki broj crnogorskih oficira i vojnika nastavio je borbu u jedinicama srpske vojske. Drugi deo, koji nije prihvatio predaju, organizovao je komitski otpor protiv austrougarske okupacije.
Te komite, istorijski posmatrano, nemaju nikakve veze sa savremenim političkim interpretacijama tog pojma. U to vreme predominantna većina, ne samo političkih aktera, u Crnoj Gori sebe je doživljavala kao deo srpskog nacionalnog korpusa. Spor nije vođen oko pitanja da li treba doći do ujedinjenja, već na koji način ga sprovesti.
Povratkom pobedničke srpske vojske i oslobođenjem južnoslovenskih prostora stvoreni su uslovi za formiranje nove države ‒ Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
U takvim okolnostima organizovana je Podgorička skupština. Njen cilj bio je donošenje odluke o ujedinjenju sa Srbijom i zajedničkom ulasku u novu jugoslovensku državu.
Pitanje legaliteta tih odluka često se postavlja i danas. Međutim, treba imati u vidu da su kralj i vlada bili van zemlje, dok je Boka Kotorska već 7. novembra 1918. godine na skupštini u Risnu proglasila ujedinjenje sa Srbijom. Po mom mišljenju, bez Podgoričke skupštine ne bi postojala ni današnja Crna Gora u obliku u kojem je poznajemo.
Ne samo da Boka Kotorska, već ni pojedini delovi Hercegovine nikada ne bi ušli u njen sastav. Crna Gora je mogla da bude trajno uklonjena sa spiska međunarodno priznatih država, što u istoriji ne bi predstavljalo presedan.
U okviru Zetske banovine ona je sačuvala državni i teritorijalni kontinuitet, a njene granice obuhvatale su daleko širi prostor nego ranije.
Upravo zbog toga Italija je nastojala da ospori ishod iz 1918. godine. Podsticanje Božićnog ustanka 1919. godine predstavljalo je pokušaj da se promeni novonastala politička realnost.
Podgorička i Risanska skupština osujetile su te planove. Ono što nije uspelo 1919, Italija će pokušati da realizuje 1941. godine stvaranjem marionetske Nezavisne Države Crne Gore.
Posebno značajnim smatram izbore iz 1920. godine, poznate kao „Konsult naroda“.
Jovan Simonov Plamenac, jedan od vodećih zelenaških političara i protivnika načina ujedinjenja, u listu „Balkan“ navodio je da su izbori održani uz saglasnost kralja i vlade u egzilu, kao i pod nadzorom velikih sila. Prema njegovom tumačenju, rezultati su predstavljali izraz volje naroda Crne Gore da se dve kraljevine ujedine u zajedničku državu. Pobeda bjelaša nad zelenašima na tim izborima, po mom mišljenju, predstavlja konačnu potvrdu legitimiteta odluka donetih 1918. godine.
Sudbina dinastije Petrović nakon ujedinjenja predstavlja posebnu temu. O njenom životu u emigraciji svedočili su brojni savremenici, među kojima i vojvoda Simo Popović, lični sekretar kralja Nikole, diplomata i publicista. Važno je podsetiti da je Skupština Kraljevine SHS 31. marta 1927. godine donela zakon kojim je regulisan status zakonitih naslednika dinastije i predviđena značajna novčana naknada Danilu, Petru, Kseniji i Vjeri Petrović. Taj zakon biće ukinut tek nakon dolaska komunista na vlast 1947. godine.
Iz svih navedenih razloga smatram da je tvrdnja o „nasilnoj aneksiji“ istorijski neutemeljena. Po mom tumačenju, Podgorička skupština nije predstavljala čin uništenja Crne Gore, već politički mehanizam kojim je u datim okolnostima sačuvano ono što se moglo sačuvati ‒ njen istorijski kontinuitet, teritorijalni okvir i mesto u novoj državnoj zajednici. Zato bi, umesto slogana „Nikad više 1918“, prikladnija poruka bila: „Nikad više 1916.“
* Predrag Popović je bivši predsednik Narodne stranke i potpredsednik Skupštine RCG
Izvor: NIN, br. 3937, 11.6.2026, str. 14-15
