Piše: Aleksandar Živković
Povodom dvadeset godina od smrti predsednika Srbije Slobodana Miloševića u pritvoru Haškog tribunala, ukazujemo na neke aspekte njegovog odnosa sa SPC, čime se zalažemo za dublje, dokumentarnije istraživanje ove, čini se, važne teme.
Danas se navršava dvadeset godina od smrti Slobodana Miloševića pod, u najmanju ruku, čudnim okolnostima, u pritvoru Haškog tribunala. U haškoj, umnogome internacionalizovanoj, ali i internalizovanoj, interpretaciji novije srpske istorije, govori se o „udruženom poduhvatu“ Slobodana Miloševića i srpskih intelektualaca, Akademije i Crkve u rešavanju jugoslovenske krize. Otvorenije govoreći, oni su optuženi za pravljenje „Velike Srbije“. I današnja Srbija još uvek je pod tom stigmom „remetilačkog faktora“ na Balkanu.
Odnosom Slobodana Miloševića i Srpske pravoslavne crkve niko se do sada nije bavio na objektivno-kritički način. Ovim tekstom ne možemo, razume se, da popunimo tu prazninu u našoj literaturi, niti na to pretendujemo. Ukazaćemo samo na neke ključne tačke u odnosima Crkve i Miloševića, manje-više iznošene u javnosti, ali pokrivene velom istorijskog zaborava.
I pre dolaska Slobodana Miloševića na vlast u Srbiji, odnosi između komunističkog rukovodstva i SPC su bili prilično popravljeni, čemu je naročito doprinelo odobrenje za nastavak zidanja Spomen-Hrama Svetog Save na Vračaru.
U talasu narodnog buđenja, prvog u istočnoj Evropi, koje se naziva „događanjem naroda“ ili „antibiorokratskom revolucijom“, Slobodan Milošević vidno je tolerisao i buđenje pravoslavne duhovnosti. Ona mu, lično, nije bila mnogo bliska, nije se u javnim nastupima pozivao ni na Crkvu ni na pravoslavlje; takva religiozna ideferentnost pomogla je patrijarhu Pavlu i episkopatu da buđenje duhovnosti u narodu najvećim delom uvedu u mirnu crkvenu luku. I to je posredni, najznačajniji efekat Miloševićeve vlasti na crkveni život u njegovo vreme.
Pored toga, koliko je do sada poznato, Milošević se nije mešao u izbor patrijarha, kao njegovi prethodnici. Posle oboljevanja patrijarha Germana, kada je pod pritiskom sve burnijih događaja u tadašnjoj Jugoslaviji i Evropi, došlo vreme da se izabere novi patrijarh, Milošević je samo izrazio očekivanje da Crkva radi na prevazilaženju „Dionisijevog raskola“ u SAD, Kanadi i Australiji. Očekivalo se, s pravom, da bi ujedinjena srpska dijaspora više doprinela otadžbini. Miloševićevo nastojanje odgovaralo je i velikoj većini srpskih vladika, od kojih su neki i ranije pokušavali da uspostave mostove sa „raskolnicima“.
Za našu temu bitno je da je izbor novog patrijarha, dotadašnjeg episkopa raškoprizrenskog Pavla, protekao slobodno, neoktroisano od državne vlasti. Taj slobodni duh pomogao je i da se dotadašnji episkop banatski Amfilohije izabere i ustoliči u tron cetinjskih mitropolita. U crkvenim krugovima govorilo se da su izvestan uticaj na ove izbore imali intelektualci iz „Žikinog kola“, odnosno oni okupljeni oko književnika Živorada Stojkovića. U tome je bilo nešto istine, uglavnom je ta struja intelektualaca imala najviši uticaj na novog patrijarha i Sabor, a ne Slobodan Milošević.
Kada dolazi do razlaza po pitanju vođenja nacionalne politike između intelektualaca okupljenih oko Živorada Stojkovića, sa jedne, i Miloševića sa druge strane, počinju i prve oštre reči vladika na račun predsednika Srbije (intervju episkopa Atanasija Jevtića NTV Studio B sa proleća 1991). Patrijarh Pavle organizovao je jedan sastanak vladika sa Miloševićem očekujući da će doći do nekog usaglašavanja stavova. To se nije desilo, a do danas su ostale različite interpretacije zbog čega, ili, kako se u nas sva pitanja personifikuju, zbog koga?
Uglavnom, Milošević je hrabrio svoje ministre da pomažu crkvu. Povodom njegove smrti, ne bez osnova, Milorad Vučelić kazao je kako je Slobodan Milošević bio jedan od najvećih ktitora u crkvenoj istoriji. S posebnim elanom obnavljane su i podizane crkve na Kosovu i Metohiji.
Aleksandar Živković: Zašto kardinal Kuharić nije došao u Jasenovac?
I dalje se nije mešao u unutrašnja pitanja crkve, zadržao je kontakt sa vladikama koji su bili umereniji u političkim nastupima, stoički je podnosio desničarsku propagandu koja je od njega pravila Sotonu od koje se pravoslavni moraju sklanjati (kao što je bilo povodom njegove posete Hilandaru).
Usled gubitka kontrole nad Kosovom i Metohijom, posle NATO agresije, Crkva je oficijelno tražila odlazak Miloševića sa vlasti. Tada se beleži najlošiji period u odnosima Crkve i Miloševića. To je i doprinelo pozdravljanju 5. oktobra 2000. od strane Crkve i srdačne dobrodošlice „prvom nekomunističkom predsedniku“ i „predsedniku – verniku“, Vojislavu Koštunici.
Kasnije su se i u Crkvi promenile ocene nekih istorijskih događaja (recimo tadašnji Sv.Arh.Sabor bio je jako nezadovoljan Dejtonskim sporazumom i prepuštanjem mnogih srpskih etničko-istorijskih oblasti u Bosni i Hercegovini).
Ostavimo novim generacijama istoričara da detaljnije istraže odnos Slobodana Miloševića i Srpske pravoslavne crkve. A dotle se, po tom i drugim pitanjima, ne držimo „haške istoriografije“.
Izvor: Život Crkve
