Razgovor vodio: Miloš M. Milojević
Istoričar Predrag Komatina je majstor detalja. To je bitan preduslov uspešnosti medievalističkih i vizantoloških istraživanja epohe kojom se bavi jer je mnogo šta iz 9. i 10. veka poznato tek po kojem spomenu u savremenim ili potonjim spisima, ili se da naslutiti iz materijalnih ostataka, pečata velikodostojnika i novčića pronađenih tokom decenija arheoloških iskopavanja.
Ukrstiti ovako rasute podatke, međusobno ih suprotstaviti i osvetliti saznanjima drugih, srodnih disciplina te ponuditi inovativno tumačenje pitanja o kojima se raspravlja dugo, ponekad i nekoliko generacija, predstavlja izuzetnu veštinu . Nju možemo pratiti čitanjem radova našeg sagovornika. Tematski raspon je takođe vrlo širok. Pažnju nam je prvo privukao jedan njegov rad koji tematski deluje usamljeno u odnosu na glavne tematske krugove njegovih istraživanja – studija o promeni na srpskom prestolu 1370-1371. odnosno pokušaj razrešenja pitanja da li je kralj Vukašin u jednom trenutku, lišenjem carske vlasti Stefana Uroša V postao jedini srpski vladar.
I neki drugi njegovi radovi odnose se na doba dinastije Nemanjića, magistralni tok srpske srednjovekovne istorije, dinastičke veze i brakove, crkvenu politiku i doba velikožupanske vlasti Stefana Nemanje.
Međutim, glavni do sada objavljeni Komatinini istraživački radovi odnose se na ranije vekove: IX, X i XI vek srpske, vizantijske i balkanske istorije. Dva su glavna tematska kruga kojima su posvećeni: vizantijska crkvena istorija o čemu je njegova monografija Crkvena politika Vizantije od kraja ikonoborstva do smrti cara Vasilija I, koju je 2014. objavio Vizantološki institut SANU, i ranosrednjovekovna južnoslovenska i srpska istorija.
Tema našeg razgovora uglavnom je bila ranosrednjovekovna istorija Srba i, šire, Južnih Slovena. Podstaknut je bio knjigom Konstantin Porfirogenit i rana istorija Južnih Slovena, opsežnim i podrobnim ispitivanjem ovog središnje važnog izvora za izučavanje srednjovekovne istorije naroda sa kojima je romejska država dolazila u dodir. Knjiga predstavlja temeljnu egzegezu obaveštenja o južnoslovenskim narodima koja je car Konstantin Porfirogenit (913-959) ostavio, što verovatno najtemeljnije istraživanje tih vesti još od objavljivanja drugog toma Vizantijskih izvora za istoriju naroda Jugoslavije. Ti odeljci, međutim, zajedno sa drugim oskudnim obaveštenjima u nebrojano navrata su pretresani i komentarisani. Svaki novi pomak zahteva i izvesnu smelost interpretatora, promenu fokusa i okvira diskusije. Ovaj istoričarski rad, a zatim i njegovi rezultati, bili su tema našeg razgovora.
Gospodine Komatina, tema našeg razgovora biće knjiga o Konstantinu Porfirogenitu, i drugi radovi koji se odnose na ovu epohu. Međutim, o čemu sada pišete?
Sad sam se posvetio radu o Letopisu popa Dukljanina, čitavoj problematici oko ovog dela, pošto smatram da nije u pitanju autentičan srednjovekovni izvor već proizvod dosta poznije, humanističke istoriografije.
Sada sam napisao dva rada, od kojih bi jedan trebalo da bude objavljen u Istorijskom časopisu a drugi u časopisu za srednjovekovne studije Inicijal.
U jednom radu sam pokušao da osporim argument koji počiva na uverenju da je Andrea Dandolo, mletački dužd iz 14. veka, koristio Letopis popa Dukljanina. Smatram da taj argument ne stoji, odnosno da ga nije koristio. Ukoliko se odbaci ovaj argument ne ostaje ništa na čemu bi se moglo zasnovati rano datiranje. U drugom radu sam pokušao da raspravim neke pojedinosti kako je tekao nastanak tog spisa od Mavra Orbina do Ivana Lučića.
U ranijoj istoriografiji gotovo da je postignut konsenzus da je u pitanju autentičan spis, nekog latinskog sveštenika iz 12. veka, onda je Tibor Živković osporio ovo rano datovanje, ali ga njegov nastanak smešta negde u kraj 13. i početak 14. veka?
Tibor Živković je odbacio sve argumente u prilog ranijeg datiranja, međutim, nije odbacio da je spis koristio Andrea Dandolo, negde polovinom 14. veka, zbog čega je Letopis morao nastati ranije.
Rukopisna tradicija je inače dosta poznija?
Tek iz 17. veka. Najstariji i dugo jedini poznati rukopis je Lučićev čistopis, tekst koji je on napisao i predao ga cenzuri u Vatikanu, da mu se odobri štampanje. To nije rukopis koji proističe iz rukopisne tradicije, već je njegov tekst predat nadležnim institucijama, vatikanskoj cenzuri i izdavaču, da se objavi.
Dugo vremena to je bio jedini poznati rukopis. Šezdesetih godina je otkriven u Narodnoj biblioteci u Beogradu drugi rukopis iz istog vremena, iz sredine 17. veka. Njega sam nedavno pregledao, i smatram da je u pitanju takođe Lučićev rukopis. Mimo rada samog Lučića, koji je prvi objavio taj spis 1666. ne postoji rukopisna tradicija.
Francuska istraživačica Solanž Bižan iznela je pretpostavku da je zapravo Orbini na osnovu nekoliko ranijih hronika konstruisao Letopis?
Ja polazim od njenog istraživanja. To je njena središnja teza koju sam ja nadogradio.
U istoriografiji Pop Dukljanin inače nije dobro stajao, ali bilo je nekih detalja koji su smatrani za autentične?
Samo oni koji imaju potvrdu u relevantnijim izvorima i to su uglavnom podaci koje su tvorci samog Letopisa preuzeli iz vizantijskih izvora koji su u 16. i 17. veku štampani na latinskom zapadu. Tu nema podataka značajnih vizantijskih izvora za srpsku istoriju za koje tvorci Letopisa nisu znali da postoje, odnosno onih koji do tada nisu bili štampani.
Predrag Komatina: Rana dubrovačka istoriografija i Letopis popa Dukljanina (2)
Kako je Konstantin Porfirogenit razumeo svoje izvore, one koji su svedočili o okolnim narodima? Da li ih je podređivao vizantijskom pojmovnom okviru?
Njegove predstave su po mnogo čemu u saglasju sa kasnijim razumevanjem pojmova nacije i naroda. Razumeo ih je kao etničko-političke kolektive. Jedan deo njegovog spisa pojedini istraživači su nazvali zoologijom naroda. Strogo iz razdvaja: Rimljane uz Rimljane, varvare uz varvare, Rimljani ne bi trebalo da se mešaju sa varvarima, rimskom caru dozvoljeno je da se ženi samo Rimljankom, osim u slučaju Franaka, pošto su Franci plemeniti i ratnički narod. Naravno, ta napomena je pre svega političko opravdanje braka njegovog sina Romana II sa franačkom princezom Bertom.
I kneževine vladara o kojima piše nisu zasnovane na teritorijalnoj već na etničkoj osnovi, i to je etnopolitička zajednica. Ta etnopolitička zajednica, na primer srpska, obuhvata Srbe, kao narod, ona dalje može da se deli unutar sebe na neke manje političke zajednice, uglavnom iz upravnih razloga. I mi iz jedne srpske etnopolitičke zajednice administrativnim putem dobijamo posebne grupacije u Primirju.
Kada se pojam Duklje javlja u srednjem veku?
Postoji kod Porfirogenita, a pre Porfirogenita postoji nalaz pečata arhonta Petra iz 9. veka.
U kasnijoj titulaturi to postaju pomorske zemlje i to dvojstvo opstaje do kraja nemanjićke epohe?
To je kasnije stvar titulaturne i geografske tradicije. Nije realna podela, odnosno ne odražava savremeni raspored političke moći, ili postojanje posebnih političkih entiteta. Nisu odvojene političke celine.
To nije Austro-Ugarska?
Ne, to je Austrija pre 1866. godine kada u okviru Austrijskog carstva postoji Ugarska. Tako u okviru srpskih zemalja postoje i pomorske zemlje. Njihovi nazivi čuvaju se iz geografskih i tradicionalnih razloga. One jesu posebne celine ali u okviru jedne veće celine a ne naspram nje.
Kada car Konstantin VII piše o ovim oblastima u kojim okvirima ih on razume?
Osnova za njegovo pisanje je politička situacija njegovog vremena. Ona je na najbolji način zabeležena u diplomatskoj formi, u Knjizi o ceremonijama gde je zapisan protokol za obraćanje stranim vladarima i tu postoje nabrojani strani vladari. Tu stoji obraćanje knezu Hrvatske, potom knezu Srba, knezu Zahumljana, knezu Dioklije, knezu Travunije, knezu Konovala, i knezu Moravije odnosno Paganije. Svi su oni u odnosu na cara u jednakom položaju, on im se obraća na isti način, taj zvaničan dokument ima istu vrednost. Svima njima on se obraća sa svojom zapovešću. Zapovest od hristoljubivog gospodara je način obraćanja svim spomenutim južnoslovenskim kneževima. Iz toga proističe njegov pogled na političku organizaciju. On, njih, u odnosu na sebe vidi u istoj ravni.
Međutim, to ne implicira da je takav bio njihov međusobni odnos. U drugom spisu, De administrando imperio, vidi se da je knez Srbije, koji je u spisi O ceremonijama označen kao knez Srba, bio nadređen kneževima Travunije, Paganije, odnosno da je on imao primat. Za ta dva slučaja jasno znamo.
Pojedini hrvatski istoričari i češki istraživač srednjovekovne slovenske istorije koji je uglavnom radio u SAD, Frensis Dvornik, pišu da su tu posredi odvojene protoetničke skupine te da je do političkog objedinjavanja došlo u okvirima srpske države?
Zapravo je bilo suprotno. U početku je to bila jedna etnopolitička celina koja se usled administrativnih potreba delila i u okviru koje su se izdvajale te primorske oblasti. Kod Porfirogenita, na primer, imamo precizan podatak kako je nastala Travunija: tako što se župan Trebinja oženio kćerkom kneza Srbije i tast, da bi ga odlikovao, uzvisio ga je titulom kneza. Ali je on ostao podređen knezu Srbije.
O njihovom poreklu najbolje svedoče sama imena. Etnonimi slovenskih naroda, ako nisu bili nasleđeni iz prapostojbine, sa značenjem koje su vekovi zamaglili, Srbi, Hrvati, Česi. Na drugi način su nazivana plemena koja su naknadno formirana na teritorijalnoj osnovi ili odeljena od nekih drugih plemena. Ona obično nose geografsku odrednicu šireg značenja, po reci, na primer, koja može da iskaže identitet šire zajednice. Svi oni koji su naseljeni na Strumi su Strumljani. Međutim, ovde se radi o toponimima užeg značenja, Duklja je grad, Trebinje je jedna župa, Hum je takođe jedan grad u srcu prvobitne humske zemlje
Odakle se može zaključiti da je razvoj ovih manjih plemena iz šire srpske osnove bio na administrativnoj osnovi, jer su vladari te župe ili tog grada dobili vlast nad stanovništvom šire oblasti i onda je došlo do političke diferencijacije i onda se političko ime, politonim, prenelo na stanište. Tako je nastalo ime Dukljanina. Ono ne bi moglo nastati bez politički određene oblasti.
To bi otprilike značilo podanici gospodara te zemlje?
Da, moglo bi se ugrubo svesti na to.
Predrag Komatina: Dubrovački anali i geneza Letopisa popa Dukljanina (3)
Kada Konstantin, nasuprot tome, piše o najranijoj srpskoj istoriji, koja je za njega već daleko nekih trista godina, on celo to područje deli na srpski i hrvatski prostor razdeljen rekom Cetinom i to je osnovni etnopolitički raspored?
On, zapravo, ima nekoliko podela drevne Dalmacije. Prva podela je na romanski i slovenski deo. Slovenski deo prema ovoj podeli obuhvata celokupno kopno, a romanski deo obuhvata gradove i ostrva koja je bio tačno nabrojao. Drugi nivo podele je unutar slovenskog dela koji deli na srpski i hrvatski deo. Treći nivo podele je na političkoj osnovi njegovog vremena gde se unutar srpskog dela razlikuje srpske kneževine – Srbija, Duklja, Panonija, Travunija i Zahumlje.
Kako se Porfirogenit obaveštavao o najranijoj srpskoj istoriji? Neki istoričari smatraju da je njegovo naširoko poznato nabrajanje srpskih vladara nastalo na osnovu neke usmeno prenete hronike srpskih vladara?
To su, po svoj prilici, podaci koji su potekli iz srpske tradicije koja je njemu izložena. U slučaju Hrvata sačuvane su dve verzije. Prva verzija u tridesetom poglavlju je rudimentarna verzija Hrvatske hronike koju je čuo od svojih hrvatskih informanata.
No, u trideset prvom poglavlju sačuvana je verzija nastala njegovom interpretacijom podataka iz tridesetog. I to je njegova završna, ozvaničena verzija. U slučaju Srba imamu u trideset drugom poglavlju njegovu završnu verziju, ali nemamo onu rudimentarnu.
U tumačenju Porfirogenitovih vesti o Duklji podrobno komentarišete to što on ne spominje etnonim stanovništva te oblasti, ali ukazuje da su otuda umakli Romeji i naselili Drač.
Sama struktura Porfirogenitovog spisa upućuje na uključivanje Duklje u širi, srpski, etnopolitički prostor. Naime, trideset peto poglavlje je jedan od pasusa u okviru celine koja počinje u trideset drugom poglavlju. Prvobitna podela je bila takva da je on strukturirao svoje izlaganje po celinama i ta jedna celina koja počinje u 32. poglavlju počinje nezavisnom rečenicom, svi drugi pasusi koji slede njemu do 37. o Pečenezima počinju zavisnom rečenicom. Treba znati reči kojim počinje ta veća celina i onda u okviru nje slede jedno ispod drugog odeljci koji počinju rečima da su.
Kakva je rukopisna tradicija Porfirogenitovoh dela?
U pitanju je jedan srednjovekovni rukopis sa kojeg su kasnije napravljeni svi prepisi, mahom u 16. veku. Tako da je verovatno oduvek postojao samo taj, jedan jedini rukopis. Postoje marginalne beleške na rukopisu sa kraja 10. veka i Porfirogenitov rukopis je verovatno tada prepisan, Neko je na tom prepisu beležio beleške na marginama koje omogućavaju precizno datiranje – na primer kada bi u spisu Porfirogenit pisao o nekoj ličnosti on bi ponekad na marginama dodavao da je to srodnik nekog njegovog savremenika. Krajem 11. veka rukopis je pripadao cezaru Jovanu Duki, tastu Alekseja Komnina.
Kasnije postoje beleške iz 14. veka, negde oko sredine 14. veka. Do sada niko nije pokušao da utvrdi čije su to beleške.
Bavili ste se vestima o Duklji i kod drugih vizantijskih pisaca, na primer kod Jovana Skilice. U jedno radu pokušavate da razjasnite njegove termine kojima označava teritorije na kojima deluje Stefan Vojislav?
Skilica pravi razliku između Srbije i Tribalije. Do sada se u istraživanjima na to nije obraćala pažnja, smatralo se da su u pitanju sinonimi, međutim, on je vrlo jasan u razlikovanju ta dva geografska pojma. Iz tog Skiličinog razlikovanja ovih oblasti proističe da je ustanak Stefana Vojislava izbio u Srbiji. Skilica pod Srbijom podrazumeva pre svega prostor vizantijske teme Srbije. Vizantijska tema je tu postojala nekih dvadesetak godina i oba puta došlo je do pobune protiv ustapostavljenog vizantijskog političkog poretka.
O toj temi znamo samo da je postojala?
I to samo na osnovu nekoliko pečata. Pronađen je pečat Konstantina Diogena, vizantijskog vojskovođe, gde je označen kao patrikije i strateg Srbije i pečat arhonta Petra koji je, rekao bih, bio neka vrsta vršioca dužnosti.
Osim toga Skilica decidno kaže da se Srbija pobunila, da je Srbija ponovo potčinjena i da je Stefan Vojislav proterao vizantijskog upravitelja iz Srbije. Mihailo Glika koji je nešto kasnije koristio Skilicu, u 12. veku još decidnije objašnjava da se radi o zagorskim predelima. Kod njega je to geografsko određenje unutrašnjosti još vidljivije.
Tu vizantijski pisci razlikuju oblasti početka ustanka i njegovog daljeg širenja?
Tu je pre svega reč o geografskoj podeli tog prostora. Kada piše o narodu sa kojim se Vizantinci bore u Duklji, piše o Srbima, Kekavmen za Stefana Vojislava, kada želi da ga narodno odredi, piše Travunjanin-Srbin. Tu se već zalazi u nerazjašnjeno pitanje njegovog porekla. Moguće je da je na neki način bio povezan sa porodicom Jovana Vladimira, ne bi trebalo isključiti ni da je bio povezan sa porodicom travunskih kneževa a ne bi trebalo isključiti ni da je bio knez Duklje pre nego što je zavladao širim prostorom.
Stefan Vojislav uspeo je da eliminiše vizantijsku upravu iz Srbije i da stvori jednu državu koja je uključivala sve srpske zemlje.
U radu o natpisu na krstionici kneza Višeslava pokušali ste da uz pomoć epigrafskih osobenosti i nekih arheoloških tumačenja osporite preovlađujuća gledišta o ovom spomeniku. Interesantno, o njemu se u srpskoj arheologiji i istorijskoj nauci malo pisalo, iako samo ime kneza kojem se pripisuje poziva na dodatna razmatranja.
Postoje različiti argumenti koji upućuju na preispitivanje atribucije ovog spomenika. Za početak, i drugi istraživači ukazivali su da je u pitanju isti oblik imena, zapisan na latinskom, kakav srećemo u grčkom spisu Konstantina Porfirogenita. Posredi je glas koji bi se u savremenom srpskom jeziku izgovarao nešto između i i u, i taj glas je podjednako verno zabeležen na latinskom, na natpisu na krstionici, i na grčkom, kod Porfirogenita. Arheolog Đorđe Janković je ukazivao da se možda može opaziti i gde se ovaj spomenik prvobitno nalazio, jer je on u moderno doba poznat samo kao muzejski eksponat. Janković je držao da je njegovo prvobitno mesto južno a ne severno jadransko primorje.
Moje razmatranje oslanja se na epigrafske podatke, pokušaj da se uoče analogije sa drugim savremenim epigrafskim spomenicima. Prvobitno sam bio protiv srpske atribucije ovog spomenika, to jest preispitivanja u nauci već odomaćenog određivanja ovog spomenika kao hrvatskog. I u svom doktoratu prihvatao sam tezu o hrvatskom poreklu. Kada sam sarađivao sa arheologom Markom Aleksićem na izradi buduće postavke Istorijskog muzeja on je želeo da se i ova krstionica na neki način uključi, ali sam se tome usprotivio misleći da nema razloga pošto ne raspolažemo sigurnim osloncem a posredi može biti politički problematična stvar.
Međutim, kada sam otpočeo da istražujem ovaj natpis brzo sam shvatio da je tradicionalna atribucija neutemeljena.
Ali i tradicionalna atribucija počiva na pokušajima analogije sa drugim natpisima?
Ali tih analogija u severnodalmatinskom području nema. Sve analogije koje su hronološki bliske su sa područja Boke kotorske.
Ne potiče sigurno iz Kotora, jer se tu protezala vlast vizantijskih careva. Pošto je datiran vladavinom srpskog knez potiče po svoj prilici sa teritorije pod vladavinom srpskog kneza. Što ukazuje i na opseg prostiranja prvobitne srpske političke organizacije i na primorske oblasti.
Da li je, kako Đorđe Janković tvrdi, bila na Svetomiholjskoj prevlaci, ne bih mogao sa uverenošću da tvrdim. U svojim istraživanjima najstarije crkvene arhitekture i slikarstva u Srbiji akademik Miodrag Marković je primetio da ukrasi u Crkvi svetog Petra u Rasu podsećaju na ukrase na krstionici. On ih objašnjava južnojadranskim umetničkim uticajima. I samu gradnju crkve on smešta u prve decenije 9. veka, što je otprilike i vreme nastanka krstionice.
Ovom novom atribucijom bi se jedan materijalni ostatak vezao sa hroniku srpskih vladara koju znamo iz Porfirogenita.
To zapravo i jeste, iako je nisu Srbi zabeležili, nego Porfirogenit, naša najranija istorija. Pokazuje, između ostalog, koliko se ta najranija istorija naroda, koja je ujedno i istorija vladajuće porodice, još uvek tako dobro pamtila. Nedostajalo je samo da je neko zapiše – Srbi u to vreme nisu imali izraženu svest o zapisivanju, nego se ona još uvek pamtila usmenim putem ali je sticajem okolnosti došla do cara koji je bio posvećen pisanju i zainteresovan za takve stvari. On nije zabeležio samo najstariju srpsku, već i hrvatsku i ugarsku istoriju, i to je najvažniji pisani spomenik.
