RANA DUBROVAČKA ISTORIOGRAFIJA I LETOPIS POPA DUKLJANINA (1)
U želji da otvori raspravu o izvorima i korišćenju Ljetopisa popa Dukljanina, redakcija Žurnala u nastavcima prenosi rad dr Predraga Komatine, naučnog savetnika Vizantološkog instituta SANU, prvobitno objavljen u „Istorijskom časopisu“, knj. knj. LXIX (2020) str. 189–226.
Apstrakt:U radu se, u svetlosti novog tumačenja da je u pitanju plod humanističke istoriografije, a ne autentičan srednjovekovni spis, istražuje poreklo podataka u tzv. Letopisu popa Dukljanina kroz dela dubrovačke humanističke istoriografije, počev od Ludovika Crijevića Tuberona, koji se prvi poziva na „pisca Dukljanina“, do Mavra Orbina, koji prvi objavljuje navodni tekst „Dukljaninovog“ spisa na italijanskom.
Ključne reči:Letopis popa Dukljanina, dubrovačka istoriografija, Ludovik
Crijević Tuberon, Mavro Orbin, Ilija Crijević, Nikola Ranjina, Jakov Lukarević, Konstantin Porfirogenit.
Letopis popa Dukljanina, tobož srednjovekovni izvor, sačuvan je u dva latinska rukopisa iz sredine XVII veka, na osnovu jednog od kojih je Ivan Lučić objavio editio princeps u Amsterdamu 1666. godine.[1] Pisca po imenu Dukljanin ili Pop Dukljanin pominju dubrovački i dalma tinski pisci ranijeg vremena – Ludovik Crijević Tuberon početkom XVI veka i Jakov Lukarević 1605, a Mavro Orbin u Pezaru 1601. godine objavljuje italijanski prevod Letopisa kao drugu celinu svoje knjige Kraljevstvo Slovena. U uvodu na početku tog teksta on objašnjava i ko je Pop Dukljanin – rimokatolički sveštenik iz grada Bara, prelat Dukljansko-barske mitropolije, koji je svoju istoriju slovenskih kraljeva napisao oko 1170. godine na slovenskom jeziku i preveo je po želji svojih sugrađana na latinski.[2] Pored njih, podaci koji se dovode u vezu sa onima zabeleženim u tzv. Letopisu popa Dukljanina i za koje se smatralo da iz njega potiču donose i neki drugi dubrovački pisci – Ilija Crijević, više redakcija Dubrovačkih Anala, među kojima je najznačajnija ona koju je sastavio sredinom XVI veka Nikola Ranjina, te Serafin Raci.[3]
Vizantijski izvori: Duklja – zemlja u kojoj žive i kojom vladaju Srbi
Objašnjenje koje je u svom delu dao Mavro Orbin je suvereno gospodarilo istoriografijom.[4] U svemu tome bilo je i dosta sentimentalnosti, naročito u kontekstu jugoslovenske ideje – u letopisu je prepoznavan prvi južnoslovenski poznata istoriografski spis, i to prvobitno napisan na slovenskom jeziku, a uz to je još opisivao i pradavnu povest jedinstvene južnoslovenske države. Tek nedavno naučnici su počeli da ga sagledaju sa više kritičnosti. Tako su 2009. godine T. Živković i D. Kunčer, uz svoje novo izdanje Letopisa, izneli tezu da je tekst sastavio za hrvatskog bana Pavla Šubića izvesni češki monah Rudger u dva navrata, najpre u Splitu između 1295. i 1298. prvobitnu verziju, koja je kasnije prevedena na hrvatski i danas kao „hrvatska redakcija“ i potom u Baru 1299–1301, gde je boravio kao novi barski arhiepiskop, konačnu, proširenu verziju.[5] Istovremeno, S. Bižan je iznela jedno sasvim suprotno gledište – Letopis Popa Dukljanina uopšte nije srednjovekovni izvor, već falsifikat koji je sačinio sam Mavro Orbin na italijanskom jeziku, koristeći se delom Regum Delmatiae atque Croatiae gesta Marka Marulića iz 1510. godine, dotadašnjom dubrovačkom istoriografijom i podacima do tada objavljenih vizantijskih izvora. Taj Orbinov tekst je potom, sredinom XVII veka Ivan Lučić, uz pomoć Marulićevog dela, preveo na latinski i pohranio u Vatikanskoj biblioteci, a zatim i objavio 1666. godine.[6]
„Dukljanin“ Ludovika Crijevića Tuberona
Prvi pisac koji eksplicitno pominje „Dukljanina“ kao svoj izvor je bio Ludovik Crijević Tuberon (1458–1527) u delu Komentari o svom vremenu (Commentarii de temporibus suis), u kome je dao istorijski pregled zbivanja na prostoru jugoistočne Evrope od 1490. do 1522. godine.[7] U petoj knjizi Komentara, nakon opisa dubrovačkog poslanstva novom ugarskom kralju Vladislavu II (1490–1516) 1493. godine,[8] Tuberon donosi jedan poduži ekskurs o nastanku i istoriji grada Dubrovnika.[9] Taj ekskurs je on potom, oko 1520. godine, na molbu bačkog arhiđakona Bernarda Banfija, izdvojio u poseban spis pod naslovom O poreklu i razvoju dubrovačkog grada (De origine et incremento urbis Rhacusanae), koji je poslao Marinu Buniću, zamolivši ga i da u njemu načini izvesne izmene ako nađe za shodno.[10] Postoje indicije da je Tuberon bio prvi dubrovački pisac koji je u prikazu najstarije istorije Dubrovnika koristio De administrando imperio cara Konstantina VII Porfirogenita, čiji se tragovi u dubrovačkim delima inače primećuju tek od sredine XVI veka.[11] Po nekim elementima u njegovom izlaganju može se doći do zaključka da njegovo delo predstavlja prelaznu fazu između prvobitne verzije Dubrovačkihanala s kraja XV veka i opširne verzije koju je priredio Nikola Ranjina sredinom XVI veka.[12]
Na početku ekskursa o istoriji Dubrovnika, Tuberon predočava čitaocu da mu je namera da se, udaljavajući se od svoje osnovne teme, osvrne na istoriju Dubrovnika od njegovog postanka, te da izloži na koji je način taj grad, uz ostalu Dalmaciju, došao pod vlast ugarskih kraljeva. To će, kako kaže, učiniti tako što će „izneti sve što se čini istinitim ili istini najbližim, sledeći u prvom redu pisca Dukljanina (Docleatem authorem), koji je, dok je još postojala Duklja, plemeniti dalmatinski grad, zabeležio dela Slovena i propast Epidaura i poreklo dubrovačkog grada. Spis pak tog autora, iako beše najveće starosti, kad je došao do mojih ruku ipak nije bio propadanjem mnogih godina toliko uništen da se ne bi mogao pročitati.“[13]
Tuberonov ekskurs o istoriji Dubrovnika se može podeliti na nekoliko manjih celina. Prva se tiče samog nastanka grada i okolnosti koje su taj događaj pratile.14 Njoj sledi odeljak o Damjanu Judi, koji je početkom XIII veka pokušao da zavede samovladu u gradu, što se završilo uspostavljanjem mletačke vladavine.[14] Sledeća je celina posvećena opsadi Dubrovnika od strane kralja Bodina krajem XI veka,[15] čemu sledi kratka istorija Dubrovnika pod mletačkom i ugarskom vlašću od XIII do XV veka.[16] Za naše razmatranje je od najvećeg interesa prva celina, pošto se u uvodnom delu ekskursa za „pisca Dukljanina“ izričito navodi da je „zabeležio dela Slovena i propast Epidaura i poreklo dubrovačkog grada“. Međutim, pre nego što se podrobnije osvrnemo na Tuberonovo izlaganje povesti o nastanku Dubrovnika, u kojem je, prema sopstvenoj tvrdnji, u najvećoj meri sledio „pisca Dukljanina“, osvrnućemo se na istorijski razvoj tradicije o nastanku tog grada počev od ranog srednjeg veka pa do Tuberonovog vremena.
Tradicija o nastanku Dubrovnika od ranog srednjeg veka do renesanse
Predanje o osnivanju Dubrovnika je u svom najranijem obliku zabeleženo u 29. poglavlju spisa De administrando imperio cara Konstantina VII Porfirogenita, napisanom 948/949. godine. Tamo stoji kako se „grad Dubrovnik (Ῥαούσιον) ne zove Rausi (Ῥαούσι) na romejskom jeziku, nego se zato što stoji na liticama kaže romejski „litica“ lau (λαῦ). Zovu se pak zbog toga Lauseji (Λαυσαῖοι), to jest, „oni koji sede na litici“. Uobičajena navika, koja često kvari imena zamenom slova, menjajući naziv nazvala ih je Ragužanima (Ῥαουσαῖοι). Ovi pak isti Ragužani u stara vremena su držali grad zvani Epidaur, i pošto je, kada su ostale gradove osvojili Sloveni koji su bili u pokrajini, bio osvojen i taj grad, jedni su bili ubijeni, drugi pak porobljeni, a neki uspevši da pobegnu i da se spasu naselili su se na stenovitom mestu, na kome je sada grad, sagradivši ga prvo kao mali, i opet posle toga veći, i posle toga opet zidine uvećavši do toga da imaju grad da se šire po malo i množe. Od onih koji su se preselili u Dubrovnik su ovi: Grigorije, Arsafije, Viktorin, Vitalije, Valentin arhiđakon, Valentin, otac protospatara Stefana. Od kada su se preselili iz Salone u Dubrovnik ima 500 godina do danas, to jest, indikta 7, 6457. godine (tj. 948/949). U ovom pak gradu leži Sv. Pankratije, u hramu Sv. Stefana, koji je u sredini tog grada.“[17]
U istom spisu se pojavljuje, međutim, još jedno predanje, koje će takođe postati bitan element tradicije o nastanku Dubrovnika. Naime, na samom početku istog 29. poglavlja je zabeleženo kako je „car Dioklecijan veoma voleo zemlju Dalmaciju, zbog čega je dovodeći narod iz Rima sa njihovim porodicama, naselio u istoj zemlji Dalmaciji, oni su i nazvani „Romani“ zato što su preseljeni iz Rima, i do danas nose to ime.“[18] Legenda po kojoj dalmatinski Romani potiču iz Rima je već u Salernitanskoj hronici južnoitalijanskih Langobarda iz druge polovine X veka prostorno sužena na Dubrovnik. Prema toj verziji, porodice koje je car Konstantin Veliki želeo da preseli iz stare prestonice Rima u novu prestonicu na Istoku, Carigrad, usled oluje na moru su se zadesile „u slovenskim krajevima“ (in Sclavorum fines), gde su osnovali grad Ragusi, odakle su se potom vratili u Italiju i naselili grad Amalfi blizu Napulja.[19] Priču o rimskom poreklu Dubrovčana, pomešanu sa elementima lokalne dubrovačke legende o uništenju Epidaura, beleži i Toma Arhiđakon u XIII veku. Prema njemu su se u vreme uništenja Salone „neki došljaci, proterani iz grada Rima, iskrcali svojim brodovima nedaleko od Epidaura“, koji je bio episkopski grad, sufragan Salone. Pošto su se utvrdili u tim predelima, razorili su grad Epidaur, zauzeli ga i potpuno opustošili, a potom su se pomešali sa tamošnjim stanovništvom i postali jedan narod, te su sagradili Dubrovnik i nastanili se u njemu.[20] Tako su, dakle, elementi dva različita predanja – onog o poreklu Dubrovčana iz razorenog Epidaura i onog o poreklu dalmatinskih Romana iz grada Rima – vremenom objedinjeni u jedinstvenu tradiciju o nastanku Dubrovnika.[21]
Nastaviće se…
[1] Rukopisi su Vaticanus Lat.6958 iz Vatikanske biblioteke u Rimu, i R-570 iz Narodne biblioteke Srbije u Beogradu. Ivan Lučić se za svoje izdanje, Presbyteri Diocleatis
[2] M. Orbini, Il Regno degli Slavi oggi corrottamente detti Schiavoni, Pesaro 1601, 204.
[3]F. Šišić, Letopis popa Dukljanina, Beograd 1928, 58–60; Gesta,II, 42–46, 325–337.
[4]F. Šišić, Letopis, 82–113; Ljetopis popa Dukljanina, prir. V. Mošin, Zagreb 1950, 18– 35; Gesta,II, 25–35. Teza po kojoj je autor Letopisa bio Grgur, barski episkop iz poslednje četvrtine XII veka, E. Peričić, Sclavorum regnum Grgura Barskog, Bar 1998, 190–214, ubednjivo je odbačena, I. Komatina, Crkva i država u srpskim zemljama od XI do XIII veka, Beograd 2016, 203–205.
[5]T. Živković, D. Kunčer, Roger – the forgotten archbishop of Bar, IČ 56 (2008) 191–209;
Gesta,II, 350–378. Pitanje je, međutim, koliko je identifikacija Rudgera kao barskog
[6]S. Bujan, La Chronique du Prêtre de Dioclée – un faux document historique, REB 65 (2008) 5–38; Eadem, Orbinijevo izdanje „Ljetopisa popa Dukljanina“: povijesni falsifikat, RZHP 43 (2011) 65–80.
[7]Najnovije, kritičko izdanje: Ludovici Tuberonis Dalmatae abbatis Commentarii de temporibus suis, ed. V. Rezar, Zagreb 2001.
[8]Commentarii, 87.
[9]Isto, 87–98.
[10]Najnovije kritičko izdanje: V. Rezar, De origine et incremento urbis Rhacusanae Ludovika Crijevića Tuberona (kritičko izdanje, prijevod, komentar), Anali Dubrovnik 51/1 (2013) 75–151. U toj izdvojenoj verziji odlomka postoje izvesne razlike u odnosu na onaj u celovitim Komentarima, ali nije jasno da li one pripadaju samom Tuberonu ili pak Buniću, premda za tezu da ih je načinio Bunić nema potvrde, V. Rezar, De origine, 78–80. Celoviti Komentari objavljeni su u Nemačkoj 1603 (ponovljena izdanja iz 1627. i 1746) i u Dubrovniku 1784, dok je izdvojeni tekst odlomka o postanku i istoriji
[11]T. Živković, Constantine Porphyrogenitus and the Ragusan authors before 1611, IČ 53 (2006) 153–162; V. Rezar, De origine, 80–81.
[12]V. Rezar, De origine, 81. Simon, sin Nikole Ranjine, sačinio je 1577. godine italijanski prevod prvobitne verzije Tuberonovog odlomka o istoriji Dubrovnika, bez dopuna sa kojima ga je poslao Buniću. Simon Ranjina je svoj prevod sačinio najverovatnije na osnovu Tuberonovog autografa, pošto je po svoj prilici posle Tuberonove smrti 1527. godine njegov otac Nikola Ranjina na neki način došao u posed Tuberonove zaostavštine, pa je i sam iz njegovih dela preuzeo odlomke koje je uključio u svoju verziju dubrovačkih Anala, poput onih iz dela Konstantina Porfirogenita, V. Rezar, De origine, 83–84.
[13]„… sequens imprimis Docleatem authorem, qui incolumi adhuc Doclea, nobili Dalmatiae urbe, Slouinorum res excidiumque Epidauri, et originem Rhacusanae urbis commemorauit. Quae quidem scripta, licet essent uetustissima specie, quum ad manus meas peruenere, non tamen adeo multorum annorum tabe corrupta erant, ut legi non possent“, Commentarii, 87; Rezar, De origine, 92–94. 14Commentarii, 87–91; V. Rezar, De origine, 94–104.
[14]Commentarii, 91–93; V. Rezar, De origine, 104–114.
[15]Commentarii, 93–94; V. Rezar, De origine, 114–118.
[16]Commentarii, 95–98; V. Rezar, De origine, 118–132.
[17]Constantine Porphyrogenitus De administrando imperio, edd. Gy. Moravcsik, R. J. H. Jenkins, Washington 19672 (CFHB 1), 29.217–236.
[18]DAI, 29.3–7.
[19]Chronicon Salernitanum, ed. G. H. Pertz, MGH, SS III, Hannoverae 1839, 511.50–512.21; T. Živković, On the foundation of Ragusa: the tradition vs. facts, IČ 54 (2007) 19–22.
[20]Thomae archidiaconi Spalatensis Historia Salonitanorum atque Spalatinorum pontificum, edd. O. Perić, D. Karbić, M. Matijević Sokol, J. Ross Sweeney, Budapest–New York 2006, 46.
[21]Za dosadašnje analize te tradicije, cf. R. Katičić, Aedificaverunt Ragusium et habitaverunt in eo, Starohrvatska prosvjeta 18 (1988) 5–38; L. Kunčević, The Oldest Foundation Myth of Ragusa: The Epidaurian Tradition, Annual of Medieval Studies at CEU 10 (2004) 21–31.
