U želji da otvori raspravu o izvorima i korišćenju Ljetopisa popa Dukljanina, redakcija Žurnala u nastavcima prenosi rad dr Predraga Komatine, naučnog savetnika Vizantološkog instituta SANU, prvobitno objavljen u „Istorijskom časopisu“, knj. knj. LXIX (2020) str. 189–226.
Ta tradicija se potom dalje razvijala. Sredinom XIV veka je najraniji poznati dubrovački „hroničar“ Milecije zabeležio u svojim stihovima o istoriji grada i tada važeću verziju o njegovom nastanku.[1] Prema toj verziji, pošto je Epidaur bio razoren (destructa sic Epidauro), neki Rimljani su, bežeći od građanskog rata (bellum civile fugientes) došli u dalmatinsku luku Gruž (Gravosius). Izbeglice pak iz Epidaura, po savetu Jovana, „koji je bio arhiepiskop pomenutog grada“ (qui jam praedictae fuit Archiepiscopus urbis), podigli su utvrđeni grad na steni iznad mora i nazvali ga „epidaurskim jezikom“ (Epidaurica lingua) Labusa, „pošto se na tom narečju „stena“ kaže „labes“, ali je usled glasovnih promena taj naziv vremenom prešao u Rhagusa. Na slovenskom (Sclavonice) se taj grad zove Dubrovnik „po šumi, jer je to mesto na kome je sada grad bilo šuma, a dubrava se kaže šuma“. U novom gradu su sagradili crkvu posvećenu Sv. Stefanu Prvomučeniku i u njoj položili mošti svetih Nereja, Ahileja, Domicile i Petronile, „koje su potajno doneli sobom bežeći iz Rima.“[2] Tu tradiciju o nastanku grada Dubrovčani su u to vreme vešto koristili čak i u političke svrhe, pa je tako ona ušla i u poznatu arengu povelje Radiča i Beljaka Sankovića kojom oni 15. aprila 1391. Dubrovačkoj opštini ustupaju grad Cavtat sa polovinom župe Konavli, ističući kako su oni „poznali uistinu iz starih zapisa i od starih ljudi dugog pamćenja, dobrih ljudi koji su to čuli s kolena na koleno, i po označenim belezima i znamenjima međa“, da je „na Cavtatu pri moru bio stari grad Dubrovnik smešten u Župi konavaoskoj, i da mu je pripadala Župa konavaoska i bila mu plemenito ta župa i druge zemlje i mesta“, te da su „kada se taj stari grad rasuo i opusteo, tada gospoda raška i humska u te dane nepravdom zaposeli i silom uzeli Konavaosku župu i druga mesta tog grada“ i da su „tada građani pošli u tvrdo mesto i sazidali grad Dubrovnik, koji je i danas Božjom milošću poštovan i slobodan, od kojih ljudi staroga grada se izrodila i nasledila vlastela grada Dubrovnika.“[3] U isto vreme Jovan Konverzini, Italijan poznat i kao Jovan Ravenjanin, notar Dubrovačke opštine u periodu 1384–1387. piše svoju Historia Ragusii, u kojoj iznosi kako su u vreme franačkog kralja Pipina Malog (751–768), nakon neuspešne opsade Carigrada, Arabljani (Afri) ušli u Jadransko more, napali i uništili Epidaur. U nastavku autor očito sledi Milecija, navodeći kako su se izbegli Epidavrani udružili sa beguncima iz Rima koji su se tu zadesili i na podsticaj svog arhiepiskopa Jovana utemeljili novi grad Dubrovnik.[4]
Od posebnog je interesa oblik u kojem se ta tradicija javlja na samom kraju XV i početku XVI veka. O tome je značajno svedočanstvo u svojim delima ostavio Ilija Lampridije Crijević (1463–1520). Tako u posmrtnom govoru za Ivana Gučetića iz 1502. godine Ilija Crijević pominje kako je u dubrovačkim analima (annalibus nostris) i uspomenama starine pronašao da su se, u vreme raspada Rimskog carstva, „pošto su Epidaur razorili Vandali“ (Epidauro a Vandalis eversa) njegovi građani preselili u Dubrovnik, a da su „Rimljani uskoro, da bi povratili Iliriju, sledili kralja Bela“ (Mox etiam Romanos ad Illuriam recuperandam bellum regem secutos). Pošto je kralj umro, tu su se nastanili i novi grad potpomagali „kao svoje koloniste koji su nekad bili poslati u Epidaur.“[5] Nešto kasnije, međutim, u posmrtnom govoru za svog ujaka Junija Sorkočevića 1504. godine, Ilija Crijević donosi donekle različite podatke, a cela priča o postanku Dubrovnika je obogaćena novim detaljima. Epidaur su tu, naime, razorili Saraceni (Epidauro a Sarracenis eversa), malo pre nego što su „Rimljani da bi povratili Iliriju sledili kralja Bela (mox etiam posteriores Romanos ad Illuriam recuperandam bellum reges (!) secutos), posle čije su se smrti tu naselili i doprineli razvoju grada. Tu se prvi put, uz objašnjenje o značenju drugog, slovenskog naziva grada Dubrovnik, nalaze i dodatni podaci o Slovenima iz okoline i njihovoj saradnji sa Dubrovčanima, koja je počela nakon bekstva Saracena odatle i sa jadranskih ostrva na Monte Gargano, nakon čega su Sloveni po nagovoru Dubrovčana primili hrišćanstvo. Ta saradnja je dovela do toga da su Dubrovčani mnoge od slovenskih velikaša primili za svoje građane, „a posebno drugove kralja Bela, koji su bili pobegli u Rim i uskoro se zajedno sa Rimljanima vratili da povrate Ilirik. Kad je kralj, koga su sledili, kod svojih Srba (apud suos Triballos) umro i bio sahranjen“, i oni su se nastanili u Dubrovniku. Crijević zatim ističe kako su preci Dubrovčana još u Epidauru imali episkopa Jovana, pa je tako novi grad već i sagrađen hrišćanskim rukama i od samih korena ispovedao Hristovu veru.[6] U svom spevu De Epidauro iz 1505. Ilija Crijević peva o antičkom Epidauru i njegovom uništenju od strane Saracena (Sarrani),[7] a njegovi podaci o tom događaju sasvim očigledno potiču iz Historia Ragusii Jovana Konverzinija.30
Kao što se može videti, tradicija o nastanku Dubrovnika počivala je u osnovi na elementima dve legende zabeležene prvi put u X veku u De administrando imperio cara Konstantina VII Porfirogenita – one o poreklu Dubrovčana iz razorenog Epidaura i one o poreklu dalmatinskih Romana iz Rima, koja je vremenom prostorno ograničena na Dubrovnik. Predstava o Slovenima kao uništiteljima Epidaura vremenom je iz te tradicije iščezla, pa se tako oni ne pominju u tom kontekstu ni kod Tome Arhiđakona u XIII, ni kod Milecija u XIV veku, koji uopšte ne navode identitet uništitelja Epidaura. Jedino se u povelji braće Sanković iz 1391. aludira na „gospodu rašku i humsku“ kao na nekog ko je nepravedno prisvojio područje „starog grada Dubrovnika“, ali se taj zaključak temelji na prostoj činjenici da su u tom trenutku oni, kao predstavnici „gospode raške i humske“, gospodari tog područja. Nasuprot tome, Jovan Konverzini u svom delu o istoriji Dubrovnika, nastalom u isto vreme, kao razoritelje drevnog Epidaura identifikuje Arabljane, koji su u vreme Pipina Malog posle opsade Carigrada napali Dalmaciju. Prema prvoj od navedenih beseda Ilije Crijevića Epidaur su razorili Vandali, dok su prema drugoj i prema spevu De Epidauro, u kome je očigledno korišćenje podataka iz Konverzinijeve istorije, to bili Saraceni (Arabljani).
Kralj Belo i kralj Radoslav
Značajan element tradicije kakvu zatičemo na samom kraju srednjeg veka i u osvit humanističkog Dubrovnika jeste podatak da su Rimljani koji su dospeli na istočnojadransku obalu i utemeljili novi grad bili predvođeni izvesnim „kraljem Belom“. Za njega, međutim, Milecije sredinom XIV veka još uvek ne zna. On, naime, peva kako su ti Rimljani napustili svoj grad i otišli u Dalmaciju „bellum civile fugientes“, dakle, „bežeći od građanskog rata“. Kod Ilije Crijevića, međutim, stoji da su oni „Bellum regem secuti“, tj. „sledili kralja Bela“. Očigledno je, dakle, da je u toku stoleća i po koje je delilo Milecija i Iliju Crijevića „bellum civile fugientes“ preraslo u „Bellum regem sequentes“, a „kralj Belo“ je postao prepoznatljivi mitski osnivač grada. Još jedna promena u razvitku tradicije o osnivanju grada se može primetiti kod Crijevića u odnosu na Milecija. Prema Mileciju Rimljani odlaze iz svog grada u Dalmaciju „bežeći od građanskog rata“, dok kod Ilije Crijevića u besedi iz 1502. oni, nakon raspada i propasti Rimskog carstva, slede kralja Bela „da bi povratili Iliriju“ (ad Illuriam recuperandam), očito u smislu njene političke restitucije rimskoj državi. Još uvek, međutim, nema podataka o Belovom slovenskom poreklu i njegovoj vezi sa dubrovačkim slovenskim zaleđem. Tek se u besedi Ilije Crijevića iz 1504. prvi put pojavljuju Sloveni iz okoline Dubrovnika kao susedi i saradnici Dubrovčana, ali i slovenski „drugovi kralja Bela, koji su bili pobegli u Rim i uskoro se zajedno sa Rimljanima vratili da povrate Ilirik“, a za samog Bela se kaže kako je „kod svojih Srba (apud suos Triballos) umro i bio sahranjen“. Tako se u tradiciji o nastanku Dubrovnika pojavljuje i treća, slovenska komponenta, koja postaje njen neodvojivi deo zahvaljujući shvatanju o slovenskom poreklu osnivača grada, kralja Bela.
Shvatanje o Belovom slovenskom kraljevskom poreklu je razrađeno u Dubrovačkim analima (Annales Ragusini), istorijskom spisu anonimnog analiste na italijanskom jeziku, čija je prvobitna redakcija sastavljena krajem XV veka, a koji su zatim nekoliko puta dopunjavani početkom XVI veka, upravo u vreme kada je Ilija Crijević, koji ih na jednom mestu i pominje, sastavljao svoje besede i spev.[8] Prvobitna redakcija Anala počinje rečima da je Dubrovnik osnovao „kralj Radosav Belo (Radosav Bello), sin Stefana Bela (Stefano Bello), rođen u Rimu od bosanskog roda po očevoj liniji, a po majčinoj liniji od Rimljana; on je bio od kraljevskog roda kralja Radosava, koga je prognao sin Berislav“.[9] Radosav Belo je došavši iz Rima sa bosanskim velikašima sagradio kulu Chastel Lave, u kojoj je smestio svoje blago i mošti svetih Domicile, Nereja, Ahileja, Pankratija i Sergija i Vakha koje su doneli iz Rima, te podigao crkvu Sv. Sergija i Vakha. Potom je potčinio celo Bosansko kraljevstvo, jer je bio kraljevskog roda, da bi se kasnije udavio u reci Uni kod Chastel Lave, nakon čega se Bosansko kraljevstvo ponovo raspalo, pošto nije imao naslednika, pa su njime samostalno vladali velikaši.[10] Međutim, već redakcija Anala sačuvana u tzv. Storanijevom rukopisu, redigovana ubrzo posle 1510. godine, svoje izlaganje počinje dve generacije dalje u prošlosti, podatkom da je „kralja Radoslava od Bosne prognao iz njegovog kraljevstva njegov sin Berislav“, te da je on otišao sa šest svojih velikaša u Albaniju, a odatle u Sipont u Apuliji, odakle je došao u Rim. Tu ga je izdržavao sam papa, a Rimljani su ga, prilikom jednog od svojih unutrašnjih sukoba, imenovali svojim kapetanom i oženili jednom plemenitom Rimljankom, s kojom je imao sina Stefana Belu (Stefano Bela), koji je takođe bio kapetan i koji je imao sina Radoslava Belu (Radoslavo Bela), koji je i sam posle očeve smrti postao kapetan. Kada je u Bosni umro kralj Berislav koji je bio prognao svog oca i kraljevstvo ostalo bez naslednika, bosanski poslanici su došli u Rim i pozvali Radoslava Belu da bude njihov kralj i gospodar. On je u pratnji svojih Rimljana došao u dubrovačku luku gde su ga čekali ljudi iz Bosne, pa je u dogovoru sa svojim velikašima odlučio da na tom mestu podigne utvrđenje po imenu Castel Lave, da u njemu pohrani svoje blago i mošti svetaca koje su doneli iz Rima, sačinivši u njemu i kapelu Sv. Sergija i Vakha.[11] Dalje izlaganje se u potpunosti poklapa sa onim iz najstarije redakcije Anala, o tome kako je kralj Radoslav zavladao Bosanskim kraljevstvom i potom nastradao, a zemlja ponovo ostala bez vladara.
Vizantijski izvori: Duklja – zemlja u kojoj žive i kojom vladaju Srbi
Prvobitna redakcija Anala, dakle, poznaje kralja Bela pod imenom Radosav (tj. Radoslav) Belo, a o njegovom slovenskom poreklu zna samo to da je rođen u Rimu kao sin Stefana Bela i da je bio iz roda bosanskog kralja Radoslava, koga je iz kraljevstva proterao sin Berislav (Besislav). Anali u Storanijevoj redakciji iz 1510. godine, međutim, dopunjuju tu priču podacima o Radoslavljevom putu preko Albanije i Siponta u Rim i njegovom životu u Rimu, o životu njegovog sina Stefana Bele i unuka Radoslava Bele u Rimu i bosanskom poslanstvu koje je posle smrti kralja Berislava pozvalo potonjeg da preuzme presto svog dede. Prvobitna verzija, prema tome, ne zna za boravak prognanog kralja Radoslava u Rimu, niti navodi da je Radoslav Belo bio njegov unuk, nego samo potomak, te se ostali detalji u toj priči koji se sreću u tekstu Storanijeve redakcije moraju smatrati naknadnim dodacima prvobitnoj verziji. Ono što Ilija Crijević iznosi o Belu i njegovom poreklu u posmrtnom govoru za Junija Sorkočevića 1504. godine – da su sa njim iz Rima došli i njegovi slovenski pratioci koji su ranije bili pobegli tamo i posle se vratili sa Rimljanima da povrate Ilirik, te da je on sam „umro i bio sahranjen među svojim Srbima“ (apud suos Triballos) – sasvim bi odgovaralo izlaganju prvobitne redakcije Anala, pre dopuna koje su ušle u Storanijevu redakciju posle 1510.
Glavna odlika te verzije predanja o nastanku Dubrovnika je povezivanje legendarnog kralja Bela sa „bosanskim kraljem Radoslavom“, koga je iz kraljevstva proterao sin Berislav (Besislav). Tu je zapravo reč o povezivanju dve tradicije, jedne o kralju Belu, osnivaču Dubrovnika, i druge o kralju Radoslavu koji je bio proteran iz svog kraljevstva. S obzirom na to da se ona ne javlja u ranijim verzijama legende o nastanku grada, po svoj prilici se radi o nekoj nezavisnoj priči koja je zahvaljujući prvom dubrovačkom analisti prikladno priključena legendi o osnivanju grada. Kao i značajan broj drugih podataka zabeleženih u Analima i ona ima poreklo po svoj prilici u narodnoj tradiciji samog Dubrovnika ili njegovog srpskog zaleđa.[12] Pojam „Bosna“ u Dubrovačkim analima, međutim, ne označava teritoriju srednjovekovne bosanske države, kako bi se na prvi pogled pomislilo, nego ceo prostor zaleđa na kome su se u srednjem veku nalazile srpska i bosanska država. Tako je srpski kralj s kojim Dubrovčani ratuju i sklapaju mir 1253. i 1257. godine „re de Bosna“, srpski kralj i car Stefan Dušan je „re Stiepan de Bosna“, srpski velikaš župan Nikola Altomanović je „signoretto de Bosna“, u bici na Kosovu polju na Vidovdan 1389. su se protiv Turaka borili „Bosnesi“, koje su predvodili „Despot Lazar Re de Bosna, et Vuch Brancovich, et Vlatcho Vuchovich Voevoda“, dok su despota Đurđa Turci proterali „de Bosna et de Servia“.36 Stoga se nameće pitanje da li legenda o „bosanskom kralju Radoslavu“ koji je bio prognan iz svog kraljevstva u dubrovačkoj tradiciji svoju istorijsku osnovu ima zapravo u progonstvu srpskog kralja Stefana Radoslava, koji je, izgnan iz svog kraljevstva od strane mlađeg brata Stefana Vladislava, utočište potražio u Dubrovniku, gde je 4. februara 1234. godine Dubrovačkoj opštini izdao svoju jedinu sačuvanu povelju.[13] Podatak o njegovom kasnijem boravku u Rimu je, očigledno, samo plod potrebe da se on poveže sa kraljem Belom, koji je prema tradiciji došao iz Rima.
Postanak Dubrovnika prema Tuberonu
Navedeni oblik dobila je, dakle, tradicija o osnivanju Dubrovnika do početka XVI veka, kada Komentare o svom vremenu i u okviru njih ekskurs o istorijatu svog grada piše Ludovik Crijević Tuberon, oslanjajući se, kako sam kaže, „pre svega na pisca Dukljanina“. Kako izgleda tradicija o nastanku Dubrovnika u Tuberonovoj verziji? Prema Tuberonu, drevni Epidaur su uništili Saraceni, arapsko pleme koje je prethodno već bilo osvojilo veliki deo Sicilije, pa su odatle, željni pljačke, došli pred obale Dalmacije. Istovremeno sa Saracenima, grad su napali i susedni Sloveni, koji su ga već od ranije uznemiravali i doprineli njegovom slabljenju. Pošto je grad pao, njegovi preživeli stanovici su pokušali da ga obnove, ali su ih u tome omeli susedni Sloveni, koji su pokušali da iskoriste propast grada, ustremivši svu svoju mržnju prema tamošnjim Romanima, jer su se „bile iscrple i snage Rimskog carstva“. Međutim, pošto su pristali da im plaćaju godišnji danak, a i na nagovor jednog preživelog epidaurskog sveštenika, Sloveni su dozvolili Epidavranima da se nasele u ranije opustošenom utvrđenju Breno (župa Dubrovačka, između Dubrovnika i Cavtata, tj. drevnog Epidaura). Nekoliko godina kasnije (Aliquot deinde post annis), „Polimir zvani Belo (Polimirus cognomento Belus), po majčinom rodu Rimljanin, po očevom praunuk Radoslava, nekadašnjeg bosanskog kralja (Rhatislaui Bossinatium quondam regis pronepos), koji se bio sklonio u Rim, pošto ga je iz kraljevstva bio prognao sin Gotislav (a filio Gothislauo regno pulsus), otišao je u Ilirik u želji da povrati dedovsko kraljevstvo“ (in Illyricum studio auiti regni recuperandi est profectus). Njega su tamo pozvale vojvode koje su posle smrti Gotislava i izumiranja njegove porodice samostalno vladale delovima kraljevstva. Polimir je stigao u Dalmaciju i iskrcao se u luci Gravosium (Gruž) sa svojim sledbenicima, među kojima su bili i oni koji su rođeni u Rimu, ali su bili poreklom iz Ilirika, pošto su njihovi preci bili izbegli u Rim zajedno sa kraljem Radoslavom, a koji su sada, u želji da se vrate u staru otadžbinu, sa svojim porodicama „sledili Bela koji je pošao u Ilirik“ (Belum in Illyricum proficiscentem sunt secuti). Tu su Bela kao novog kralja svečano dočekali „trebinjski episkop Jovan i velikaši kraljevstva“ (a Ioanne Tribuliensium pontifice regnique principibus), odakle su ga odveli u grad Trebinje (in oppidum Tribulium), „koji je u ono vreme za prilike u Iliriku bio vrlo bogat“, da u njemu bude „uveden u kraljevstvo, pošto prema običaju primi carske oznake“ (quo ibi insignibus imperii de more accaeptis regnum iniret), jer su „tamo bosanski kraljevi, koji su držali taj deo Dalmacije, tada počinjali da vladaju i primali oznake svog položaja“ (Hinc enim Bossinatium reges, qui eam Dalmatiae partem obtinebat, imperium auspicabantur et fortunae suae insignia tunc accipiebant).[14] Pošto je tako zavladao kraljevstvom svojih predaka, Polimir je sa svojim rimskim pratiocima odlučio da podigne novi grad na mestu gde su se najpre iskrcali. Prvobitno utvrđenje koje je tu sagradio, za koje neki kažu da ga je zapravo samo obnovio „uz pomoć konstantinopoljskog cara Mihaila, čijem je carstvu u to vreme Dalmacija pripadala“, Dubrovčani su kasnije nazivali Sveta Marija od Kaštela, ali je njegovo prvobitno ime „na epidaurskom jeziku“ (lingua Epidauria) bilo Lavusa (Lauusa), „jer je bilo smešteno na strmim stenama“. To ime je kasnije prešlo na čitav novi grad i postalo Raguza (Rhacusa). „Skoro u sredini grada“ (In medio fere oppidi), u kraju koji je kasnije nazivan Pustijerna, Polimir je podigao hram Sv. Prvomučenika Stefana u kome je položio mošti svetih mučenika Nereja, Arhileja i Pankratija i devica Petronile i Domicile, koje je sa sobom doneo iz Rima.[15]
Ranko Rajković: Naš srednji vijek – Razmišljanje o državnosti Crne Gore (3. dio)
Tuberon dalje donosi različite verzije o poreklu samog imena Raguza, navodeći da neki to ime izvode od imena sicilijanskog grada Raguze, drugi od imena „slovenskog, tj. gotskog kralja Radagajsa, od kojeg je i sam osnivač grada Polimir vodio davno poreklo“ (a Rhadagaso, Slouinorum seu Gothorum rege, a quo Polimirus ipse urbis conditor uetustam ducebat originem), dok je treća verzija koju je ranije izneo, od epidaurskog naziva Lauusa koji je označavao strme litice na kojima je grad bio podignut.
Epidavrani koji su preživeli uništenje svog grada i smestili se na Brenu su se na nagovor svog episkopa preselili u Belov novi grad i postali njegovi građani. Senat koji je ustanovio u novom gradu bio je sastavljen delom od njegovih pratilaca, a delom od Epidavrana. Takođe je i samog epidaurskog episkopa, „koga neki nazivaju Jovanom“ (quem quidam Ioannem nominant), a koji je posle uništenja Epidaura sa svojim sugrađanima živeo na Brenu, uz dozvolu pape postavio za dubrovačkog episkopa i postarao se da bude izuzet iz nadležnosti salonitanskog arhiepiskopa, kome su u to vreme bili podložni skoro svi episkopi Dalmacije, pošto je u to isto vreme i sama Salona bila razorena. Međutim, i novom gradu je uskoro zapretila sudbina Epidaura, pošto su Saraceni, pobedivši Kalabre i Apuljane, zauzeli Monte Gargano u Italiji naspram obala Ilirika. Dubrovačni su uvideli tu opasnost i sklopili savez sa Zadrom, tada vodećim gradom Dalmacije, i drugim primorskim gradovima, a uputili su poslanike i susednim Slovenima, koji su prihvatili hrišćansku veru u vreme pape Hadrijana III i svog kralja Svetopolka, „koji je po dozvoli konstantinopoljskog cara upravljao Dalmatinskim kraljevstvom“ (Slouini enim Adriani Tertii Romani pontificis tempore, Seuropylo Dalmatiae regnum permissu Constantinopolitani imperatoris administrante, Christianam susceperant religionem). Slovenski narod (gens Slouinorum) je sakupio mnoge brodove, na njih ukrcao vojsku i prebacio je u Apuliju, gde je porazio Saracene i proterao ih sa Monte Gargana, a Dubrovčanima ustupio pojedina jadranska ostrva. Svoje izlaganje o nastanku i najranijoj istoriji Dubrovnika Tuberon zaključuje konstatacijom da je kralj Svetopolk umro i, pošto nije imao naslednika, Dalmaciju testamentom predao Ugarskom kraljevstvu, ali da do tada „ta pokrajina, iako je imala svoje kraljeve, ipak nije bila otuđena od Konstantinopoljskog carstva, poštujući više ime nego snagu Carstva koje je starilo.“[16]
Tuberonova verzija povesti o nastanku Dubrovnika je sadržajno i literarno svakako najuobličenija od svih dotadašnjih. U njoj se prepoznaju sve njene do tada već prisutne komponente – epidaurska, rimska, slovenska, saracenska, dolazak kralja Bela, potomka prognanog kralja Radoslava, i njegovo preuzimanje dedovskog Bosanskog kraljevstva, mošti Sv. Nereja, Ahileja (Arhileja), Pankratija, Petronile i Domicile, crkva Sv. Stefana, poreklo i promena naziva grada Lavusa u Ragusa… Osnova priče je, u suštini, ista ona zabeležena u Dubrovačkim analima, uključujući dopune u Storanijevoj redakciji, s tom razlikom što je kod Tuberona bosanskog kralja Radoslava proterao sin po imenu Gotislav, a ne Berislav (Besislav), dok je drugo ime kralja Bela, koji je bio Radoslavljev „pronepos“, bilo Polimir, a ne Radoslav. S druge strane, analiza pojedinih mesta otkriva i to da je Tuberon nesporno koristio neposredno i same Milecijeve stihove, što je posebno očigledno u pojedinostima kojih u Analima nema. Tako npr. njegovo „in Dalmatiam nauibus appulit, in portu… (quam) incolae Grauosium… nuncupant“,41 po svoj prilici dolazi od Milecijevog „subintrant Portum Dalmatiae, qui Gravosius vocatur“.42 Takođe i podatak da je novoosnovani grad „lingua Epidauria Lauusa… vocitatam“, a da je potom „Lauusa in Rhacusam mutata“,43 „per linguae corruptelam literas immutante“,[17]ima paralelu u Milecijevom „Hoc castrum vocitat Epidaurica lingua Labusa… nunc, L in R, G pro P mutando, moderni Rhagusam dicunt“.45 Najzad, i podatak da su izbegli Epidavrani, smešteni tada na Brenu, odlučili da se nasele u Belovom novom gradu „suasu maxime pontificis eorum, cuius nomen uetustate excidit“,[18] sasvim odgovara Milecijevom „Castellum statuunt monitis actuque Joannis, Qui jam praedictae fuit archiepiscopus urbis“,[19] naročito kada se uzme u obzir da malo dalje kaže kako tog „pontificem Epidaurium“, čije se ime davninom izgubilo, „quidam Ioannem nominant“.[20]
Ranko Rajković: Naš srednji vijek – Razmišljanje o državnosti Crne Gore (2. dio)
Što je posebno interesantno, Tuberon je, kako je u nauci već pokazano, bio i prvi dubrovački autor koji je koristio podatke iz spisa De administrando imperio cara Konstantina VII Porfirogenita.[21] Odatle je, po svoj prilici, preuzeo podatke o tome da su Saraceni osvojili Siciliju i napali Dalmaciju,[22] da su Sloveni napadali Epidaur i uznemiravali dalmatinske Romane, koji su kasnije pristali da im plaćaju danak,[23] da je Dalmacija pripadala carstvu konstantinopoljskog cara Mihaila,[24] da se dubrovačka crkva Sv. Stefana, u kojoj su počivale mošti Sv. Pankratija, nalazila „skoro u sredini grada“ (Ἐν δὲ τῷ αὐτῷ κάστρῳ κεῖται ὁ ἅγιος Παγκράτιος ἐν τῷ ναῷ τοῦ ἁγίου Στεφάνου, τῷ ὄντι μέσον τοῦ αὐτοῦ κάστρου),[25] da je Zadar bio jedan od vodećih gradova Dalmacije,[26] da su Saraceni vladali Apulijom i Kalabrijom, a da su Dubrovčani, stanovnici drugih dalmatinskih gradova i susedni Sloveni, prebacivši brodovima vojsku, doprineli pobedi nad Saracenima pod Barijem,[27] te najzad, da su slovenske zemlje u Dalmaciji nominalno priznavale vlast carigradskog cara.[28] S druge strane, podatke o kralju Svetopolku (Seuropylus) i pokrštavanju Slovena u vreme pape Hadrijana III (884–885) Tuberon je preuzeo iz dela humanista Flavija Bjonda (1388–1463) i Antonija Bonfinija (1434–1503), koji donose gotovo istovetne podatke o moravskom knezu Svetopolku (870–894) i njegovim odnosima sa Apostolskom stolicom.[29]
Tuberon je, međutim, sasvim sigurno koristio i dela Ilije Crijevića. Frazeologija Ilije Crijevića je slična onoj koju nalazimo kod Tuberona. Tako npr. kod Ilije Crijevića Belo odlazi iz Rima ad Illuriam recuperandam,[30] dok prema Tuberonu dolazi in Illyricum studio auiti regni recuperandi,59 njegovi pratioci su Bellum regem secuti,[31] a kod Tuberona pak Belum in Illyricum proficiscentem sunt secuti.[32] Najzad, konstataciju Ilije Crijevića da je Belo umro i bio sahranjen „apud suos Triballos“, gde je učeni dubrovački humansta antički etnonim upotrebio u klasicizirajućem maniru kao oznaku za Srbe,[33] Tuberon je preneo na „opidum Tribulium“, tj. „grad Trebinje“, za koji potom navodi kako je za prilike u Iliriku vrlo bogat grad, gde je Belo ustoličen za kralja od strane trebinjskog episkopa (a Ioanne Tribuliensium pontifice), pošto je bio običaj da „bosanski kraljevi“ u tom gradu stupaju na vlast.[34]
Tuberon i „Dukljanin“
Koji su onda to podaci koje bi Tuberon preuzeo iz Letopisa popa Dukljanina? Nesporno, u Tuberonovom izlaganju se prepoznaje velika sličnost sa izlaganjem zabeleženim u XXVI glavi tog spisa.Tamo se takođe pripiveda o zavojevačima Saracenima, koji su došli sa Sicilije sa „miria armeni“ i razorili primorske gradove, iz kojih su Latini pobegli u brda gde su živeli Sloveni. Pošto su se Saraceni vratili u svoju zemlju, Latini su zaželeli da se vrate u svoje gradove, ali im Sloveni to nisu dozvolili, nego su ih umesto toga porobili. Pošto su pristali da im plaćaju danak, Latini su oslobođeni, te su počeli da obnavljaju primorske gradove koje su Saraceni bili porušili.64 Tome sledi priča o Belu i njegovom dolasku iz Rima u Dalmaciju, takođe vrlo slična onoj kod Tuberona. Pošto Belova („zvanog i Belimir“) rimska rodbina nije više mogla da podnosi stalne građanske nemire u Rimu, a i zato što su slovenski poslanici došli Belu („zvanom i Pavlimir“) sa pozivom da preuzme kraljevstvo svojih predaka, oni su se lađama prebacili u predele Dalmacije i iskrcali u luci Gruž i Umbla, gde su sagradili utvrđenje. Kada su to doznali „ljudi grada Epidaura“ koji su se nalazili po šumama i planinama, pridružili su im se i zajedno sa njima podigli grad na liticama iznad mora, koje se na jeziku Epidavrana zovu laus, te su i grad nazvali Lausium, da bi kasnije, usled zamene glasa l sa r to ime postalo Ragusium. Sloveni su ga nazvali Dubrovnik, tj. „šumovit“.[35] Tu su Belu došli i predstavnici „Slovenske zemlje“, koji su ga odveli u Trebinje, gde je svečano ustoličen na kraljevskom prestolu njegovih predaka.[36]
Ranko Rajković: Naš srednji vijek – Razmišljanje o državnosti Crne Gore (1. dio)
Očigledne sličnosti u obema pripovestima o osnivanju Dubrovnika, Tuberonovoj i „Dukljaninovoj“, uz nepodeljeno shvatanje da je Letopis popa Dukljanina autentični srednjovekovni izvor, koji je u svakom slučaju prethodio Tuberonu, bile su sasvim dovoljne za zaključak da se prva zasniva na potonjoj.[37] Međutim, kako je u prethodnom izlaganju pokazano, Tuberonova verzija priče o nastanku Dubrovnika je nastala na osnovu podataka niza drugih, različitih izvora. Sami podaci o Saracenima kao osvajačima Epidaura javljaju se kod Ilije Crijevića koji ih je preuzeo iz Historia Ragusii Jovana Konverzinija, koji ih donosi u jednom sasvim drugom kontekstu (vezuju se za vladavinu Pipina Malog i neuspešnu opsadu Carigrada),[38] a i u Analima se javljaju u sličnom kontekstu,[39] kome se u Letopisu popa Dukljanina ne nalaze tragovi. S druge strane, opet, u Letopisu se saracensko uništenje Epidaura i bekstvo Epidavrana iz uništenog grada čak i ne spominju, već se samo govori uopšteno o „primorskim gradovima“ i „Latinima“, ali se onda, u odeljku o Belu, iznenada pojavljuju „ljudi grada Epidaura“ koji silaze sa brda i pridružuju se Belu i Rimljanima. Imajući u vidu da su čak i prema Iliji Crijeviću Sloveni u vreme uništenja Epidaura bili prijatelji i saveznici Epidavrana,[40] Tuberonovi podaci o neprijat eljstvu Slovena prema Romanima i o danku koji su Romani pristali da plaćaju Slovenima potiču sasvim sigurno od Porfirogenita, a ne od odgovarajućeg podatka Letopisa popa Dukljanina. Na osnovu toga se nameće jedan sasvim suprotan zaključak – da je autor Letopisa popa Dukljanina zapravo svoju priču o osnivanju Dubrovnika oblikovao prema Tuberonovoj.
S druge strane, za Tuberonove podatke o kralju Svetopolku takođe je ukazano da su preuzeti iz različitih izvora, iz dela humanističkih pisaca Bjonda i Bonfinija, i lako je primetiti da nisu nimalo slični onima u Letopisu popa Dukljanina. Prema Dukljaninu, naime, Svetopolk je vladao nekoliko generacija pre Bela,71 dok su kod Tuberona oni otprilike savremenici, s tim što je Belo kralj „Bosanskog kraljevstva“, praunuk bosanskog kralja Radoslava, neko ko je vodio „davno poreklo od Radagajsa, gotskog ili slovenskog kralja“ i od koga je vodio poreklo potonji kralj Bodin,72 dok je Svetopolk kralj „Dalmatinskog kraljevstva“ (Dalmatiae regnum), koje je posle njegove smrti pripalo Ugrima.73 Za njega, dakle, postoje dva kraljevstva na istočnojadranskoj obali – „Bosansko“ i „Dalmatinsko“, te je lako primetiti da on nema ideju o jedinstvenom južnoslovenskom kraljevstvu kakvo poznaje Letopis popa Dukljanina i opisuje upravo u poglavlju posvećenom kralju Svetopolku.74 S obzirom na to da je Tuberon svoju povest o nastanku Dubrovnika oblikovao na osnovu više različitih izvora, postavlja se pitanje ko bi od njih mogao da bude njegov „pisac Dukljanin“, ali ono za sada mora ostati bez odgovora.75
Nastaviće se…
[1]N. Nodilo, Prvi ljetopisci i davna historiografija dubrovačka, Rad JAZU 65 (1883) 120–121; F. Šišić, Letopis, 51; R. Katičić, Aedificaverunt Ragusium, 14–15.
[2]Annales Ragusini Anonymi item Nicolai de Ragnina, ed. N. Nodilo, Zagrabiae 1883, 174.
[3]S. Mišić, Povelja Beljaka i Radiča Sankovića Dubrovniku, 15. april 1391, SSA 7 (2008) 115. Na taj događaj se osvrće i sam Tuberon u svom ekskursu o istoriji Dubrovnika, navodeći kako je tada područje Epidaura „posle oko šeststo godina od uništenja Epidaura“ vraćeno Dubrovčanima, Commentarii, 96; V. Rezar, De origine, 122–124.
[4]F. Šišić, O hrvatskoj kraljici Margareti, Dubrovnik 1930, 15–17. O Konverziniju i njegovom delu, koje još uvek nije objavljeno, cf. R. Seferović, Razočarani notar: iz kasnog dubrovačkog prijepisa djela Historia Ragusii Giovannija Conversinija, Anali Dubrovnik 55/1 (2017) 131–170.
[5]D. Nevenić Grabovac, Oratio funebris humaniste Ilije Crijevića dubrovačkom pesniku Ivanu (Dživu) Gučetiću, Živa antika 24 (1974) 353.
[6]D. Nevenić-Grabovac, Ilija Lamprice Crijević, krunisani pesnik. Posmrtni govor svojem ujaku Juniju Sorkočeviću, Živa antika 27 (1977) 252.
[7]D. Nevenić Grabovac, Poema Ilije Crijevića De Epidauro, Živa antika 20 (1970) 266–276, ll. 342 sq. 30Isto, 245.
[8]Svi analisti koji su doprineli nastanku Dubrovačkih anala su anonimni. Prvi je doveo svoje izlaganje do 1485. godine, drugi je pisao do 1503, a treći do 1510. godine. Četvrti pokriva samo 1511/1512. godinu, da bi još jedan ili dvojica analista izlaganje doveli do 1550. godine. Neznatno izmenjena redakcija sačuvana u Storanijevom rukopisu izlaže događaje do 1510. godine i uobličena je ubrzo potom, Annales, VII–X; N. Nodilo, Prvi ljetopisci,94–100, 108–110.
[9]Annales, 3. U najstarijem rukopisu umesto Berislav stoji Besislav. Hronološke odrednice koje se pojavljuju na početku svakog odeljka u Analima su dodate naknadno, cf. ibidem, 3, n. 4; N. Nodilo, Prvi ljetopisci,124.
[10]Annales, 3–5.
[11]Annales, 3–4.
[12]N. Nodilo, Prvi ljetopisci, 123–128. Za drugačiju analizu tradicije o Belu, up. T.
Živković, Legenda o Pavlimiru Belu, IČ 50 (2003) 9–31. 36Annales, 33, 35–36, 39–41, 48, 56.
[13]Zbornik srednjovekovnih ćiriličkih povelja i pisama Srbije, Bosne i Dubrovnika,I, prir. V. Mošin, S. Ćirković, D. Sindik, Beograd 2011, 130; Đ. Bubalo, Srpska zemlja i Pomorska u doba vladavine Nemanjića,I, Od Sabora u Rasu do Sabora u Deževu, Beograd 2016, 139–141. Podatak koji se javlja u Storanijevoj redakciji Anala, da je prognani kralj potom otišao u Albaniju (Arbania), takođe bi se mogao dovesti u vezu s tim događajem, s obzirom na to da je i prema srpskom piscu Teodosiju Radoslav iz Dubrovnika otišao u Drač, Teodosije Hilandarac, Život Svetoga Save, izd. Đ. Daničić, prir. Đ. Trifunović, Beograd 1973, 177–178; Đ. Bubalo, Srpska zemlja i Pomorska, 140–141.
[14]Commentarii, 87–89; V. Rezar, De origine, 94–98.
[15]Commentarii, 89–90; V. Rezar, De origine, 98–100.
[16]Commentarii, 90–91; V. Rezar, De origine, 100–104.
[17]Commentarii, 90; V. Rezar, De origine, 102. 45Annales, 174.
[18]Commentarii, 90; V. Rezar, De origine, 102.
[19]Annales, 174.
[20]Commentarii, 90; V. Rezar, De origine, 102–103, n. 33.
[21]U literaturi su prisutne nedoumice u vezi sa načinom na koji je Tuberon mogao biti upoznat sa delom Konstanina Porfirogenita, štampanim prvi put tek 1611. godine, V. Rezar, De origine, 80–81, 100–101, n. 29. T. Živković, Constantine Porphyrogenitus, 147– 162, smatra da je Tuberon poznavao Porfirogenitov spis preko dela Trattato delle mutationi de gli Stati zagonetnog Arpontaco Burdegalense, na koje se poziva Mavro Orbin, M. Orbini, Regno degli Slavi, 181, što se ne može održati, pošto je izvesno da se pod tim imenom krije zapravo francuski humanista iz Bordoa Arno od Pontaka (o. 1530– 1605), cf. J. Weinberg, Chronology and Hebraism in the World of Joseph Scaliger: The Case of Arnaud de Pontac (Arnaldus Pontacus), For the Sake of Learning. Essays in Honor of Anthony Grafton I, edd. A. Blair, A.-S. Goeing, Leiden–Boston 2016, 39–54. Najprihvatljivijim se čini objašnjenje da se Tuberon upoznao sa carevim spisom posredstvom mletačkog
[22]Commentarii, 87–88; V. Rezar, De origine, 94; DAI, 29.88–112.
[23]Commentarii, 88; V. Rezar, De origine, 94–96; DAI, 29.3–53, 30.119–142.
[24]Commentarii, 89; V. Rezar, De origine, 100; DAI, 29.58–66.
[25]Commentarii, 90; V. Rezar, De origine, 100; DAI, 29.235–236.
[26]Commentarii, 90; V. Rezar, De origine, 102–104; DAI, 29.272–284.
[27]Commentarii, 90–91; V. Rezar, De origine, 102–105, n. 38–39; DAI, 29.98–119.
[28]Commentarii, 90–91; V. Rezar, De origine, 100–104; DAI, 29.54–58, 31.57–60, 32.146–148.
[29]V. Rezar, De origine, 104–105, n. 40.
[30]D. Nevenić Grabovac, Oratio funebris, 353; ista, Posmrtni govor, 252. 59Commentarii, 88; V. Rezar, De origine, 96.
[31]D. Nevenić Grabovac, Oratio funebris, 353; ista, Posmrtni govor, 252.
[32]Commentarii, 88; V. Rezar, De origine, 98.
[33]Up. prevod Crijevićevog Posmrtnog govora Juniju Sorkočeviću, D. Nevenić Grabovac, Posmrtni govor, 260. Taj pojam u istom značenju koristi čak i sam Tuberon, nazivajući despota Đurđa (1427–1456) „Georgius, Dardanorum ac Triballorum rex“, Commentarii, 97; V. Rezar, De origine, 126.
[34]Commentarii, 88–89; V. Rezar, De origine, 98. T. Živković, Legenda, 30–31; Gesta,II, 239–240, ukazao je na moguću vezu između legendarnog „kralja Bela“ koji stoluje u
Trebinju i travunskog župana Beloja (Βελάης), koga pominje Porfirogenit, DAI, 34.7– 8. Neka stvarna veza između njih teško da je postojala, pošto je lik „kralja Bela“ sasvim drugačijeg postanja, ali je, s obzirom na to da je Tuberon poznavao Porfirogenitov spis, sasvim moguće da ga je upravo taj podatak naveo da Triballos iz priče o Belu interpretira kao Trebinje. 64Gesta,I, 108.
[35]Isto, 108–110.
[36]Isto, 110.
[37]F. Šišić, Letopis, 58–60, 442–446; T. Živković, Constantine Porphyrogenitus, 154; V. Rezar, De origine, 92–95, n. 8–9, 13; Gesta,II, 225–243.
[38]Analiza nekih drugih mesta u njegovom spisu ne pruža indicije da je Tuberon neposredno koristio Konverzinijevo delo, V. Rezar, De origine, 146, n. 49.
[39]Annales, 7–8, 10–11.
[40]D. Nevenić Grabovac, Posmrtni govor, 252.
71 F. Šišić, Letopis, 301–309.
72 Commentarii, 88, 90, 93; V. Rezar, De origine, 96, 100, 114. Vredi primetiti da Tuberon poreklo slovenske kraljevske kuće izvodi od gotskog vođe Radagajsa (+ 406), a ne od ostrogotkog kralja Totile (541–552), kao u Letopisu popa Dukljanina, Gesta, I, 4–14.
73 Commentarii, 90–91; V. Rezar, De origine, 104–105, n. 40, 42.
74 Gest,aI, 46–62; II, 127–164; F. Šišić, Letopis, 432–433.
75 S obzirom na to da se Dubrovački anali često ocenjuju kao „stari“, „drevni“, N. Nodilo, Prvi ljetopisci, 92–101, pojedini autori su skloni da upravo u njima prepoznaju Tuberonovog „Dukljanina“, S. Bujan, Chronique du Prêtre de Dioclée, 13–14. Na mestu na kome se govori o postavljanju epidaurskog episkopa, „koga neki nazivaju Jovanom“ (quem quidam Ioannem nominant), za episkopa novog grada, u Tuberonovom autografu Komentara koji se čuva u venecijanskoj Biblioteci Marcijani na margini je dopisano da njega „Anali pisca Dukljanina nazivaju Jovanom“ (quem Docleatis authoris annales Ioannem nominant), što je ušlo i u sva starija izdanja Tuberonovog dela, Commentarii, 90;V.Rezar, De origine, 102–103, n. 36. U samom pak Letopisu popa Dukljanina to ime se ne spominje, pa se mislilo da je Tuberon imao neki drugi, nesačuvani rukopis Letopisa, F. Šišić, Letopis, 445–446; R. Katičić, Aedificaverunt Ragusium, 18. Iako je pokazano da se to mesto nije nalazilo u Tuberonovom prvobitnom tekstu kako celovitih Komentara, tako i izdvojenog ekskursa o istoriji Dubrovnika, V. Rezar, De origine, 102–103, n. 36, ostaje pitanje ko je, kada i zašto dodao navedenu belešku, te šta su za glosatora predstavljali „Anali pisca Dukljanina“. Samo po sebi, Tuberonovo izlaganje o epidaurskom episkopu i njegovoj ulozi u osnivanju novog grada najviše odgovara Milecijevim stihovima o epidaurskom arhiepiskopu Jovanu, Annales, 174; V. Rezar, De origine, 102–103, n. 33, a za istoimenog epidaurskog episkopa zna i Ilija Crijević, D. Nevenić Grabovac, Posmrtni govor, 252. U prvobitnim Dubrovačkim analima se ta ličnost ne javlja, ali zato Nikola Ranjina u svojoj redakciji
