Ovih dana, svako dovođenje u vezu srpskog imena ili srpskog pridjeva sa bilo kojom temom iz Crne Gore, u dijelu javnog prostora se karakteriše kao napad na crnogorski identitet ili njegovo prisvajanje od strane države Srbije. Međutim, srpski identitet i istorija Crne Gore su toliko detaljno prožeti, da je sasvim jasno kako biti Srbin u Crnoj Gori, i osjećati državu Crnu Goru kao srpsku (državu, dakle, u kojoj žive i Srbi i koju su, pored drugih, gradili i Srbi) jednako je legitimno i potpuno ravnopravno sa onim – biti Crnogorac.
Piše: Oliver Janković
Najubjedljiviji dokaz etničkog (jezičkog, krvnog i duhovnog) jedinstva Crne Gore i ostatka srpskog naroda, tokom 17. vijeka, ogleda se u sadejstvu i jedinstvu srpskog pećkog patrijarha Jovana Kantula, nikšićkog vojvode Grdana, Bjelopavlića, Drobnjaka i Hercegovaca, zajedno sa hercegovačkim i cetinjskim mitropolitom – u organizovanju i vođenju velikog srpskog (”hercegovačkog”) ustanka 1596-1610. Tokom 1608.g. organizatori ovog ustanka zasjedaju u dva manastira koji se danas nalaze na teritoriji Crne Gore, a to su Kosijerevo i Morača. Važno je napomenuti da se oni tu ne nalaze ”u prolazu” ili u nekom ”zbjegu na tuđoj teritoriji”, nego se radi o autentičnom samoorganizovanju domicilnog stanovništva, pod rukovođenjem pomenutog nikšićkog vojvode i cetinjskog mitropolita Ruvima I (1593-1639).
Još važniji detalj srpske prisutnosti u Crnoj Gori je lik Svetog Vasilija Ostroškog, koji je rođeni Hercegovac, sveštenik odan Pećkom patrijarhu i u Peći hirotonisan za vladiku, a život i službu Bogu proveo je u Ostrogu (današnja Crna Gora), kao mitropolit, ne crnogorski, niti neke zasebne crkve u Crnoj Gori, nego hercegovački (1638-1671). On je bio mitropolit Pećke patrijaršije, nasljednik svetosavskog trona, i za njega ni na koji način nije postojala granica između srpske Hercegovine i srpske Crne Gore. Naravno, on se svojim životom i duhovnošću, vinuo iznad svih mogućih zemaljskih podjela na narode, države, jezike. On je postao svepravoslavni i svehrišćanski Svetac, ali samim tim, ništa manje, i svjedok jedinstva jednog istog naroda sa obje strane današnje zapadne države granice Crne Gore. A taj se narod zove i osjeća srpskim narodom, i pored legitimnog prava nekih građana Crne Gore da se tako ne osjećaju. Čuveni Manastir Ostrog, jedna od najvećih svetinja na teritoriji Crne Gore, sagrađen je, freskopisan i proslavljen čudotvornim svečevim moštima, upravo kao sjedište hercegovačke mitropolije, a koja je i tada i danas, sastavni dio srpske – Pećke patrijaršije.
Pravo na srpsko ime u Crnoj Gori: Božidar Vuković Podgoričanin i patrijarsi Sokolovići – 16. vijek
U jednom od prošlih nastavaka kazali smo da rimokatolički misionar Leonardis javlja 1642. da je bio na Cetinju i kaže da ”tamošnji narod i crkve slave svetog Uroša, kralja srpskog”( Arhiv Svete kongregacije za propagandu vjere, Rim, v. 60, f 502r, 460r). Otprilike u isto vrijeme, na osnovu sakupljenih činjenica na terenu, mletački putopisac M. Bolica je objavio značajnu publikaciju „Opis skadarskog sandžakata“, koju je publikovao već 1614. godine. U ovoj publikaciji o Cetinju i Cetinjskom manastiru on ostavlja jedan skromni zapis, koji doslovno glasi: „Na Cetinju je knez Batrić Vlatkov, a ono ima 70 kuća i 170 vojnika. Cetinje je smješteno u vrlo plodnoj ravnici dugoj 4, a širokoj 2 milje (oko tri kilometra). Na jednom kraju ravnice, na četiri velika i dobro uređena izvora, čija je voda vrlo hladna, slavni gospodar i knez Ivan Crnojević izgradio je mali ali veoma lijep manastir za kaluđere reda Sv. Vasilija srpskog obreda. U njemu je rezidencija episkopa, živi u njemu 25 kaluđera, a opslužuje ga još 40 drugih crkvenih ljudi i slugu. Taj prelat kao mitropolit duhovni je vladar svih stanovnika Crne Gore i nad sobom priznaje samo vlast pećkog patrijarha“.
Upravo sa kraja 17. vijeka, iz 1694, dok još traje Morejski rat, sačuvan je jedan dopis kojim „knezovi i starješine i vas poštovani zbor crnogorski“ obavještavaju kotorskog providura da su, nakon smrti Visariona III, „na mjesto prvije pokojnijeh vladikah“, izabrali i potvrdili vladiku Savatija (ovdje se misli na mitropolita Savu Očinića 1694-1697), „što je bio i do sad povrđen“, a sve to „po zapovijedi preosveštenoga arhiepiskupa Arsenija Crnojevića, patrijarha srpskoga“ (Starine JAZU, tom X, Zagreb, 1887, pp. 24-5). Ovaj dokument predstavlja skoro pa neku pisanu narodnu aklamaciju („da ga smo svikolici kontenti uzet“), koja je sastavni dio ulaska novog episkopa u tron. Glavari i zbor ugodili su svojim izborom želji mletačkih vlasti da Republici odanog Visariona (Borilovića) naslijedi vladika koji će nastaviti njegov ratni napor na pobunjivanju crnogorskih i brdskih komuna protiv skadarskog paše; utom prije što je novi pećki patrijarh, postavljen namjesto Arsenija III koji je izbjegao za povlačećom se austrijskom vojskom, pokušavao da nametne svog, proosmanski nastrojenog kandidata.
Ali ono što je, za našu temu, najzanimljivije u ovom dokumentu jeste da se izbor Savatija „legalizuje“ pristankom (stvarnim ili izmišljenim, ovdje potpuno irelevantno) odbjeglog Arsenija III, kao (za njih) zakonitog pećkog patrijarha, i njihovog, uzgred budi rečeno, zemljaka iz Bajica, čiji pečat s orlom i lavom neodoljivo podsjeća na kasnije pečate crnogorskih mitropolita. Ovaj dokument nesumnjivo potvrđuje učešće vjernog naroda u izboru svog duhovnog poglavara (što je praktikovano i na hijerarhijski nižim činovima) ali pokazuje i to da kao su ondašnji Crnogorci, pećkog patrijarha doživljavali kao svoga, i da od izmišljene ”autokefalnosti” cetinjske mitropolije, još u vrijeme Crnojevića, bukvalno nema ništa.
Slične podatke o duhovnoj vlasti pećkog patrijarha nad cetinjskim episkopom nalazimo i iz prethodnog vijeka. U, opet, dobrom poznatom i već pomenutom „Opisu Skadarskog sandžakata“ Marijana Bolice navodi se da pećki patrijarh ima duhovnu vlast („commanda in spirituale“) nad „onima od srpskoga obreda“ u „cijeloj Srbiji, Podgorici, Crnoj Gori i Grblju“ (Starine, tom XII, Zagreb, 1880, p. 182), gdje ovaj slijed imena reflektuje geografsku viziju tog kotorskog vlastelina koji se u Veneciji nudi kao vojni i obavještajni posrednik svojim dobrim poznavanjem lokalnih prilika i ljudi.
Pravo na srpsko ime u Crnoj Gori: Jelena Balšić, štamparija Crnojevića – 15. vijek
Tom istom stazom pokušavali su i katolički misionari iz prve polovine XVII vijeka, uz podršku mletačkih vlasti u Kotoru, da pridobiju cetinjskog vladiku Mardarija za uniju, te da preko njega dopru i do pećkog patrijarha, još jedna ne nepoznata stvar iz naše prošlosti. Upravo jedan takav misionar, Jovan Pasquali, pisao je u Rim 1650. da izvijesti o (iznuđenoj) ostavci koju je vladika Mardarije podnio patrijarhu Jovanu, a ovaj na njegovo mjesto izabrao Mardarijevog nećaka Visariona II (Marko Jačov, Le missioni cattoliche nei Balcani durante la Guerra di Candia, tom I, Vatikan, 1992, p. 329).
Jedan zanimljiv dokument iz 1667. iz same Crne Gore donosi nam slučaj „žene Ratkove“ i njenih sinova koji su se, nakon što su se prvo žalili skadarskom sandžaku da im Cetinjski manastir uzurpira zemlju, na kraju s predstavnicima manastira sporazumjeli da „pođemo u Peć k patrijarhu, da nam on sudi, a da ne idemo na Turke“ (Nikčević i Pavićević, Crnogorske isprave XVI-XIX vijeka, p. 11). Ovi i ovakvi podaci, sami po sebi, ne nameću kao nužan srpski identitet svima koji su danas u Crnoj Gori, ali objašnjava onima koji taj identitet odbijaju i poriču, zašto ga imaju oni koji ga prihvataju.
Ovo je mali podsjetnik, priručnog karaktera, za sve one neupućene, kojima se medijski i propagandno nameće mišljenje da je srpsko ime u Crnu Goru uvedeno odnekud sa strane, i da je današnji pomen srpskog naroda, srpske kulture u Crnoj Gori, iskaz uperen protiv države. Nasuprot tome, istorijski izvori jasno svjedoče da utemeljenje srpskog narodnog identiteta u samoj Crnoj Gori, potiče makar iz 11. vijeka i da je ono savremenik nastanka i razvoja crnogorske države, još od njenih srednjovjekovnih dukljanskih početaka.
