Ovih dana, svako dovođenje u vezu srpskog imena ili srpskog pridjeva sa bilo kojom temom iz Crne Gore, u dijelu javnog prostora se karakteriše kao napad na crnogorski identitet ili njegovo prisvajanje od strane države Srbije. Međutim, srpski identitet i istorija Crne Gore su toliko detaljno prožeti, da je sasvim jasno kako biti Srbin u Crnoj Gori, i osjećati državu Crnu Goru kao srpsku (državu, dakle, u kojoj žive i Srbi i koju su, pored drugih, gradili i Srbi) jednako je legitimno i potpuno ravnopravno sa onim – biti Crnogorac.
Piše: Oliver Janković
Jedno od najpoznatijih imena iz istorije Crne Gore svakako je Božidar Vuković Podgoričanin, nastavljač štamparskog pregnuća Crnojevića, koji je živio početkom 16. vijeka. On je bio štampar, trgovac i svojevrsni diplomata, nedvosmislenog porodičnog porijekla iz Zete (kao šire oblasti) i Podgorice (kao užeg mjesnog određenja).
Dobar dio života proveo je u Veneciji, i bio aktivan član, a najvjerovatnije i poglavar tamošnjeg grčko-srpskog bratstva. U svojim štamparsko-trgovačkim putevima po Balkanu, Vuković se podjednako vezuje kako za svetinje u Podgorici i Skadarskom jezeru, tako i za one u širem srpskom duhovnom okrugu – među prvima nemanjićke zadužbine manastir Mileševa i manastir Hilandar na Svetoj Gori. Bio je veoma privržen hramovima i manastirima koje je doživljavao svetosavskim, i aktivno je radio na širenju kulta Svetih Nemanjića (Svetog Save, Svetog Simeona i Svetog Stefana Dečanskog) što se neslikovitije vidi u izboru ikona i slavskih službi prilikom priređivanja sadržaja brojnih bogoslužbenih knjiga njegove štamparije. Pored svega toga, on i njegov sin Vićenco se u nebrojenim autentičnim dokumentima deklarišu kao pripadnici srpskog naroda i govornici srpskog jezika (kako u brojnim testamentima i zavještenjima, tako i u prepiskama sa svojim savremenicima). (”Božidar Vuković između istorije i imaginacije” Miroslav A. Lazić, Beograd 2022)
Božidar Vuković se zanosio idejama o organizaciji velike hrišćanske vojne koalicije protiv Turaka na Balkanu, pa se, u tom smislu, obraća njemačkom caru Karlu V, od koga 1537.g. traži da ga prizna za srpskog despota, a sljedeće 1538. da car izda ukaz o obnavljanju privilegija za srpsku patrijaršiju, koja je u tom momentu u stanju zapuštenosti (bez nama poznatog patrijarha).
Istinsku obnovu Pećke patrijaršije postignuće pripadnici hercegovačke porodice Sokolović, i to 15-ak godina poslije smrti Božidara Vukovića. Pećki patrijarh Makarije sa svojim rođakom (da li bratom od strica?) Mehmed-pašom Sokolovićem, obnoviće položaj i ugled te srpske svetosavske patrijaršije.
Pravo na srpsko ime u Crnoj Gori: Jelena Balšić, štamparija Crnojevića – 15. vijek
Direktnu vezu porodice Sokolović sa Crnom Gorom čini Manastir Piva (sagrađen u drugoj polovini 16. vijeka) zadužbina Savatija Sokolovića, najprije mitropolita hercegovačkog, a potom patrijarha srpskog. Piva je dakle srpski manastir po tome što je podignut od strane hercegovačkih mitropolita, kao središnja bogomolja te svetosavske eparhije; zatim po tome što je obnovljen u graditeljskom zamahu i privilegijama koje je pred sultanom izdejstvovao srpski patrijarh Makarije za hramove i manastire te patrijaršije, i konačno, hercegovačka mitropolija i pivska oblast bile su tačka oslonca za opstanak i napredak patrijaršijskog trona, jer su svi patrijarsi Sokolovići od 1557. do 1589. bili prethodno hercegovački mitropoliti, što govori o živom organizacionom i identitetskom jedinstvu ovog značajnog dijela Crne Gore i Pećke patrijaršije.
Posebno mjesto u freskopisu Pive zauzimaju kompozicije Svetog Save Nemanjića i drugih svetitelja iz ove srpske porodice. Poseban spomenik svetosavskog identiteta u Pivi predstavlja mjesna crkva u selu Orahu, posvećena Svetom Savi Srpskom, izgrađena u raškom stilu. Prema narodnom predanju, ova stara crkva je bila polazna tačka za izgradnju i osvećenje Pivskog manastira.
Ovo je mali podsjetnik, priručnog karaktera, za sve one neupućene, kojima se medijski i propagandno nameće mišljenje da je srpsko ime u Crnu Goru uvedeno odnekud sa strane, i da je današnji pomen srpskog naroda, srpske kulture u Crnoj Gori, iskaz uperen protiv države. Nasuprot tome, istorijski izvori jasno svjedoče da utemeljenje srpskog narodnog identiteta u samoj Crnoj Gori, potiče makar iz 11. vijeka i da je ono savremenik nastanka i razvoja crnogorske države, još od njenih srednjovjekovnih dukljanskih početaka.
