Piše: Vuk Bačanović
U Podgorici je u izdanju Dukljanske akademije nauka i umjetnosti objavljeno novo izdanje knjižice Špira Kulišića O etnogenezi Crnogoraca, djela koje je prvi put štampano u Titogradu 1980. godine u izdanju „Pobjede“. Sam čin reizdavanja teško da predstavlja neko iznenađenje. Dukljanska akademija već decenijama funkcioniše kao paralelna, da ne kažemo paraakademska struktura nastala u okvirima specifičnog identitetskog i političkog projekta crnogorskog autohtonizma, sa izrazitom tendencijom da ideološke konstrukcije o prošlosti predstavlja u formi naučne revizije. U tom kontekstu, Kulišićevo djelo iz prošloga vijeka ima gotovo programski značaj: njegove teze o posebnoj etnogenezi Crnogoraca postale su jedan od temeljnih oslonaca kasnijih autohtonističkih konstrukcija kod autora bliskih tom krugu, uključujući Savu i Jevrema Brkovića, Novaka Adžića, Šerba Rastodera i druge publiciste i istoričare koji su nastojali da antisrpski kalibriran postmoderni crnogorski nacionalni identitet retroaktivno projektuju duboko u rani srednji vijek.
Ono što izdavač, međutim, ne naglašava jeste činjenica da je Kulišićeva knjižica temeljno naučno osporena već naredne godine nakon objavljivanja, u studiji: Nikola Vukčević, Etničko porijeklo Crnogoraca (Beograd, 1981). Vukčevićev pristup nije bio publicistički ni pamfletski; naprotiv, riječ je o strpljivoj analizi izvora, terminologije, citata i metodologije, u kojoj je Kulišićev tekst podvrgnut gotovo forenzičkom čitanju. Već u uvodnim dijelovima knjige Vukčević ukazuje da Kulišić polazi od unaprijed konstruisanog zaključka, a zatim izvore i literaturu selektivno prilagođava toj tezi (str. 5–13).
Posebno razoran dio Vukčevićeve kritike odnosi se na Kulišićev rad sa vizantijskim izvorima. Vukčević pokazuje da Kulišić tretira „Nikolu Akominata“ i Nikitu Honijata kao dvije različite ličnosti, iako je riječ o jednom te istom vizantijskom piscu — Nikiti Honijatu Akominatu (str. 18–21). Vukčević tu primjećuje, sa dozom akademske ironije, da je „neukusno izvoditi zaključke na osnovu vizantijskih izvora, a na drugoj strani pružiti dokaze da te izvore nije ni omirisao“. Važnije od same greške jeste ono što ona otkriva: Vukčević pokazuje da Kulišić uglavnom posredno koristi literaturu, selektivno čita autore i često ne razumije istoriografski kontekst tekstova na koje se poziva. To se, prema Vukčeviću, vidi i u tretmanu Konstantina Porfirogenita, Skilice, Kekavmena i Ljetopisa popa Dukljanina, gdje se iz sporednih ili nejasnih mjesta izvlače ogromni zaključci o etnogenezi (str. 13–24).
Jednako je temeljna i Vukčevićeva demontaža Kulišićevog odnosa prema etnologiji i plemenskoj tradiciji. Kulišić pokušava da Jovana Erdeljanovića predstavi kao pripadnika „stare građanske nauke“ koja je Crnogorce „iskazivala“ kao Srbe, ali Vukčević staloženo podsjeća da Erdeljanović nije bio ideološki propagator, već etnolog koji je bilježio kako su se sami ljudi predstavljali (str. 22–27). Potom Vukčević donosi čitav niz primjera iz narodnih predanja, dubrovačkih i mletačkih izvora, plemenskih hronika, kao i pisama Petra I i Petra II Petrovića Njegoša, u kojima se stanovništvo Crne Gore i Brda imenuje srpskim imenom (str. 27–35). Posebno je značajna analiza migracionih tradicija crnogorskih plemena – Vasojevića, Bjelopavlića, Pipera, Kuča i Bratonožića – gdje Vukčević pokazuje da ova plemena svoje porijeklo vezuju za Hercegovinu, Kosovo, Metohiju i Rašku (str. 36–42). Kulišićev pokušaj da sve to objasni naknadnim „posrbljavanjem“ Vukčević ocjenjuje kao metodološki neodrživ, jer za tako krupnu tezu ne postoji izvorno utemeljenje.
Naročito su upečatljiva poglavlja u kojima Vukčević analizira Kulišićev tretman jezika, toponimije i lokalnih osobenosti. On pokazuje da Kulišić regionalne i plemenske razlike tretira kao dokaz posebne etničke geneze, iako su takve unutrašnje razlike karakteristične za sve evropske narode (str. 48–52). Na više mjesta Vukčević ukazuje i na Kulišićevu tendenciju da prisustvo vlaških, romanskih ili arbanaških elemenata u staroj Crnoj Gori automatski tumači kao dokaz „nesrpske“ etničke osnove, iako sami izvori svjedoče o postepenoj asimilaciji tih grupa u dominantni slovenski i pravoslavni kulturni okvir (str. 56–58). Upravo u tom mirnom, dokumentovanom i metodološki disciplinovanom tonu leži trajna snaga Vukčevićeve kritike: on ne polemiše sa Kulišićem na nivou političkih strasti, već ga strpljivo suočava sa izvorima koje je prećutao, pogrešno pročitao ili proizvoljno tumačio.
I tu se zapravo stiže do najzanimljivijeg dijela čitave priče. Jer, nakon što je Vukčević pokazao da Kulišić prilično nesigurno i tendneciozno barata vizantijskim izvorima, srednjovjekovnom istorijom i etnografskom građom, čitalac možda očekuje da će se autor barem spasiti na terenu teorije etnogeneze koja je i u Evropi u SSSR-u još u njegovo vrijeme postigla zavidne naučne rezultate, čak i kada su u pitanju južnoslovenski prostori. Međutim, upravo tu Kulišić najdramatičnije propada – i to sa gotovo muzejskom elegancijom jedne davno kompromitovane evropske pseudonauke.
Jer, dok savremena istoriografija i istorijska antropologija već decenijama upozoravaju da su srednjovjekovne nacije kolektivne konfesionalno-eshatološke kategorije, a ne moderne ustavne nacije – i pogotovo ne biološke „rasne“ odrednice, Kulišić čitavu priču o „etnogenezi“ Crnogoraca u dobrom dijelu zasniva na antropološkim tipovima, lobanjama, „rasnim“ mješavinama i mističnim fizionomskim osobinama koje bi i ozbiljnijeg čitaoca starih brojeva Völkischer Beobachter-a natjerale da se zakocene od neugodnosti. Tako Kulišić, bez ustezanja, piše da većina Crnogoraca predstavlja „mješavinu dinarskog i praistorijskog Borreby tipa, krupnog tijela, krupne glave i širokog lica“, te da crnogorski „antropološki lik“ pokazuje bliskost „kavkaskom tipu“. Iz svega toga on onda izvlači zaključak o „posebnoj balkansko-slovenskoj etničkoj sintezi“.
Zaista je teško čitati ovakve pasuse danas, a ne zamisliti nekog zaboravljenog evropskog rasnog teoretičara iz tridesetih godina prošlog vijeka kako drhtavom rukom mjeri lobanje po crnogorskim brdima, tražeći u širini obraza metafizičku suštinu i biološku supstancu „vječnog“ naroda. Ispada tako da su srednjovjekovni ljudi, umjesto da pripadnost razumiju kroz dinastiju, koncept „Novog Izrailja“ kao Božjeg naroda, zemlju, gospodara ili političku zajednicu – što nam izvori zaista i govore – po Kulišiću očigledno hodali uokolo razmećući se sviješću o sopstvenom „Borreby tipu“ i „kavkaskoj“ fizionomiji.
Posebno je komičan Kulišićev pokušaj da izraz „srpski obred“ (christiani di rito servo) svede na puku liturgijsku formalnost, kao da je riječ o bezličnoj konfesionalnoj oznaci lišenoj svakog kolektivnog značenja. Time on pokazuje ne samo nerazumijevanje srednjovjekovnog koncepta narodnosti, već i potpuno odsustvo svijesti o tome kako je predmoderni čovjek uopšte poimao pripadnost. U srednjem vijeku identitet nije funkcionisao kao moderna nacionalna statistika, ali nije bio ni administrativni popis „obreda“. Pojmovi poput „srpske zemlje“, „srpskog roda“ ili „srpskog obreda“ pripadali su sakralno-političkom i eshatološkom univerzumu u kojem su zemlja, dinastija, Crkva i istorijska misija činili jedinstvenu cjelinu. Upravo zato nemanjićka i postnemanjićka tradicija razvija ideju Srba kao pravoslavnog „Novog Izrailja“, naroda koji svoju istoriju i politički poredak razumije kroz sakralnu ulogu u hrišćanskom kosmosu. U tom kontekstu „srpski obred“ ne označava samo način služenja liturgije, nego pripadnost čitavom civilizacijskom i istorijskom okviru. Tvrditi suprotno bilo bi otprilike isto kao kada bi neko rekao da su „Romeji“ u Vizantiji bili tek poreska ili obredna kategorija, a ne civilizacijska i politička zajednica.
Vuk Bačanović: Košmar anti-Srbije i anti-Bosne – od Hrvatskog proljeća do trećeg entiteta
Kulišićev argument postaje još apsurdniji kada se suoči sa konkretnim izvorima iz ranog novog vijeka. Kako onda objasniti Božidara Vukovića Podgoričanina, koji u Veneciji piše da je poželio da štampa „i naša srpska slova“? Kako objasniti njegovog sina Vićenca Vukovića, koji traži dozvolu da štampa knjige in lingua et caractere serviano, radi koristi della nation et lingua serviana? Da li su i oni, po Kulišićevoj logici, bili tek nekakvi bezlični tehničari „obreda“, ljudi koji slučajno koriste pridjev „srpski“ bez ikakve svijesti o široj zajednici kojoj pripadaju? Problem je u tome što Kulišić pokušava da predmoderni svijet raskomada modernim pozitivističkim instrumentima. A upravo nam izvori pokazuju suprotno: u pravoslavnom slovenskom svijetu obred, narod, zemlja i sakralna istorija bili su nerazdvojivi dijelovi istog eshatološkog poretka. Zato je „srpski obred“ u tom svijetu imao približno istu funkciju koju je kod Vizantinaca imalo ime „Romeji“ – ne kao puka konfesionalna ili administrativna oznaka, već kao civilizacijska, istorijska i sakralna pripadnost jednom pravoslavnom političkom kosmosu.
I upravo bi ta činjenica morala biti uvažena od svakog baštinika te kulture, bez obzira bio vjernik ili ne. Za vjerujućeg čovjeka to predstavlja kontinuitet jedne drevne pravoslavne eshatologije, ideje naroda kao sakralne istorijske zajednice. Za onoga ko nije religiozan, to bi barem morala biti priznata istorijska faza razvoja sopstvene zajednice, a ne nešto što se sa stidom prekriva improvizovanim konstrukcijama i antropološkim kabareom iz požutjelih evropskih rasnih priručnika. Jer je zaista tužno gledati kako se u dijelu savremenog autohtonističkog folklora jedini „fiktivni“ identitet proglašava upravo onaj koji je oblikovao kompletnu pismenost, duhovnost, književnost, državnost i istorijsko pamćenje Crne Gore, dok se kao „autentičan“ nudi neka fantazmagorijska mješavina u stilu prastarog matarugopiperolužanovlaho – gorca, koji valjda hiljadu godina luta Balkanom noseći u torbi Borreby lobanju svoj prađeda, čekajući da ga konačno otkrije Špiro Kulišić.
I tu novo izdanje ove knjižice postaje zaista dragocjen kulturni dokument – ne o srednjovjekovnoj Crnoj Gori, već o jednom dijelu postjugoslovenske intelektualne scene koji i dalje vjeruje da se moderni identiteti mogu graditi pomoću lobanja, antropoloških tipologija i romantičarskih fantazija o „dubokim etničkim korjenima“. Čovjek gotovo očekuje da se u nekom narednom izdanju pojavi i poglavlje o mističnoj etničkoj važnosti dužine brkova ili ugla jagodične kosti. Jer, kada jednom napustite istoriju kao nauku i uđete u svijet pseudonaučne etnogenezomanije, granica između etnologije i karikature postaje zanemariva
