Piše: Vladan Perišić
Voleo bih da umesto o institucionalnoj crkvi razgovaramo o Isusovom jevanđelju. Neko je primetio da su rani hrišćani čekali Hristov skori dolazak, ali da je umesto Hrista došla crkva. Naravno, crkva ima mnogo dimenzija predstavljenih mnogim slikama. Pre svega i iznad svega ona je Telo Hristovo (Rm 12, 4 – 5, 1; Kor 12, 12-21; Ef 4, 11-16) čiji smo mi udovi, dok je Hristos glava crkve. Crkva je i nevesta Hristova (Ef 5, 25-27; Otk 19, 7-21,2) koju on voli i čuva. Ona je i hram Duha Svetoga (1Kor 3, 16-17; Ef 2, 21-22). Ona je i Božije stado, čiji je dobri pastir Isus (Jn 10, 11-16,1; Pt 5, 2-4; Dap 20, 28). Crkva je i lađa kojom iz ovog sveta plovimo u Carstvo Nebesko. Itd, itd.
Ali pored ovih suštinskih, uzvišenih i mističkih aspekata, crkva ima i mnogo prozaičnijih i prizemnijih. Ona je i institucija, i birokratija, i jurisdikcija u kojoj se episkopi formalno javljaju kao vrhovni autoritet (ali sadržinski često vrlo upitno), čuvari vere (koju često ne razumeju) i tradicije (koju često ne poznaju), ali i kao poslodavci (koji po slobodnom nahođenju zapošljavaju i otpuštaju), kao tužitelji i presuditelji (često nepravedni, bezobzirni i nemilosrdni). O tom vidu crkve, koji je često ne samo različit, nego i direktno suprotstavljen onom prvom, sada, nažalost, upravo zbog toga, moram govoriti.
Pojam „teolog“ ostaće u ovom radu namerno nedefinisan. To je otuda što njegova precizna definicija izlazi izvan svrhe ovog rada, a i zato što on treba da obuhvati čitavo mnoštvo inače po mnogo čemu (obrazovanju, inspiraciji, orijentaciji, crkvenom statusu itd, itd) različitih pokušavalaca da o Bogu, svetu i čoveku govore na smislen i koherentan način. Zato se pod njim mogu shvatiti kako današnji „akademski“ teolozi, tako i laici svih datosti (pola, rase i sl) i orijentacija, pa čak i sami episkopi ili neki drugi klirici crkve prvih vekova hrišćanstva. Ako su u ono doba teolozi bili uglavnom monasi i episkopi, ipak ostaje činjenica da su i oni bili pod pritiskom pokazivanja lojalnosti zvaničnom učenju državne crkve sa kojim se kao teolozi nisu uvek slagali. Dakle, tenzija na relaciji teolog – episkop-kao-državni-službenik, mogla se u nekim slučajevima javiti čak i na nivou jedne osobe, mada je predmet ovog rada, pre svega, viševekovna tenzija teolog – crkva-kao-episkopska-institucija.
Ako u ovom radu treba da bude reč o tome da li teolog treba i može da bude autonoman u odnosu na crkveni autoritet, onda prvenstveno treba da razumemo otkuda uopšte to da teolog treba da se bori za svoju autonomiju. Ukoliko je teolog, poput svakog hrišćanina (uključujući i episkope i prezvitere) integralni deo jedne evharistijske zajednice, zašto bi on uopšte tražio da bude autonoman? I od koga? Istorija pokazuje, a sadašnjost potvrđuje – poglavito od episkopa, što će reći od institucionalne crkve koju su, po uzoru na državu, konstituisali i koju sve do danas održavaju episkopi i koja je u međuvremenu postala sama sebi cilj. A oni su to mogli uraditi tek onda kada je episkopska služba (pod izgovorom sprečavanja moguće zloupotrebe) veoma rano (već u 2. veku) u sebe usisala različite tada postojeće crkvene službe (liturga, besednika, proroka, organizatora, učitelja, presuditelja itd) i sve ih učinila svojim delovima ili atributima. Od tada su sve ostale službe u crkvi počele da se shvataju kao da izviru iz episkopove. A odakle je izvirala episkopova služba? Krenimo redom.
Rana crkva
Apostoli su bili oni koje je Isus ovlastio da u njegovo ime govore i delaju kao što je on to činio. A to znači da i u potonjoj crkvi ipak postoji neka vrsta vlasti (npr. nad silama sataninim), ali je za nas ovde bitno da se ona ne zasniva na pravu. Ona nije juridičkog tipa (kao što je to slučaj u institucionalnoj crkvi). I ovde odmah dolazimo do jedne od ključnih stvari. Hristovo ovlašćenje apostolima, međutim, nije bilo juridičkog reda, tj. ono im nije davalo nikakva nova prava. Zbog toga u crkvi i nema vlasti koja se zasniva na pravu.Naprotiv, njegovo ovlaštenje je podrazumevalo njihovu dužnost da služe onome ko ih je ovlastio i onima zbog kojih ih je ovlastio. Tako, poslanje apostolâ u misiju da propovedaju i delaju u Isusovo ime, ne podrazumeva njihovo uzdizanje, nego – naprotiv! – njihovo smirivanje. Dakle, apostolsko poslanje je vezano sa služenjem i smirenjem, tj. sa smirenim služenjem, a ne sa nekakvim stečenim pravima na vladanje poverenom im zajednicom. Apsolutno isto moralo je još i više važiti za episkope.
U samom početku je identitet episkopa izvirao iz zajednice vernih, tj. iz evharistijske zajednice, tako da je ta zajednica birala episkopa (prvog joj je, i to samo samo u nekim slučajevima, izabrao neki apostol, a nadalje su ga birali sami), a episkop je služio toj zajednici ljudi s kojima je svakodnevno delio i dobro i zlo. Dakle, izvor episkopske službe bio je u (evharistijskom) sabranju vernih. I ako je nekom za svoj rad i svoje stavove episkop polagao računa, to je bila sama ta zajednica. A u takvom sabranju uobičajeno, i u državi i društvu rašireno, načelo hijerarhije bilo je stavljeno izvan važenja. I to zato što se takve zajednice „nisu saobražavale ovom veku [tj. ovom svetu]“, nego su se „preobražavale obnavljajući svoj um“ (Rm 12, 2). Vrednosti ovog sveta su u njima bile preokrenute, pa je zato i hijerarhija izgubila na značaju, dok je vladanje, sada sagledano „preobraženim umom“, bilo shvaćeno kao služenje – što je bio nov i za uobičajeno razumevanje sasvim kontraintuitivan koncept. On je, međutim, počivao na učiteljevim rečima: „Onaj među vama koji hoće da bude prvi, neka vam bude sluga, kao što ni Sin Čovečiji nije došao da mu služe, nego da [on] služi [drugima]“ (Mt 20, 27-28). Dakle taj, u odnosu na celokupan antički svet, novi duh upravljanja zajednicom zasnivao se na služenju a ne na vladanju (gospodarenju). Svako takvo (evharistijsko) sabranje sačinjavalo je samostalnu i nezavisnu crkvu čije su granice bile omeđene granicom tog evharistijskog sabranja.
Kada se Rimsko carstvo administrativno podelilo na oblasti ili dijeceze (proces koji je započeo Dioklecijan, a dovršio Konstantin), ta administrativna priroda carstva počela je da menja biće crkvenih službi. Episkop je sve manje crpeo identitet iz evharistijske zajednice koja ga je birala, a sve više od vladara koga je Jevsevije Kesarijski shvatao kao božanskog predstavnika na zemlji, ravnoapostolnog i čak kao κοίνος ἐπίσκοπος (opšti, zajednički episkop, tj. onaj koji nadgleda sve), a čija se sveopšta vlast onda prenosila nadole na episkope, a preko njih na dijecezu za koju su nadležni. Tako su episkopi sve manje bili zavisni od evharistijske zajednice, a sve više od institucija carstva, pre svega, samoga cara, pošto oni postaju njegovi službenici. U onome što bi se danas nazivalo „politička teologija“ tada se zastupaju koncepti o monarhiji kao idealnom političkom, ali i crkvenom sistemu (vidi: Pseudo Kliment, Didaskalija, Jevsevije Kesarijski), pa nije ni čudo da se tada javlja i shvatanje monarhijskog episkopata i episkopa kao svemoćnog, a laikâ kao nebitnih. Crkva polako počinje da se izjednačava sa jerarhijom, jer evharistijsko sabranje vernih nije više izvor episkopske vlasti, nego njen objekt – ono se (od) sada nalazi pod vlašću episkopa.
Već od 4. veka počinje preklapanje crkvenih i državnih jurisdikcija, a crkveno pravo počinje da se sprovodi kao građansko. Crkva počinje da biva sve manje događaj, a sve više institucija, sve manje odnos, a sve više administracija (i to po ugledu na državnu). Odnosi među članovima crkve bivaju sve manje odnosi „uzajamnog potčinjavanja“ (kakve zagovaraju pisci Novog Zaveta), a sve više institucionalne subordinacije (kakve zagovara Rimska imperija). Po ugledu na imperiju, i crkva je izgradila piramidalni sistem subordinacije. Prvo su episkopi sebi potčinili prezvitere i đakone, a onda su ubrzo postali potčinjeni i jedni drugima: horoepiskopi episkopima gradova, ovi mitropolitima, a ovi patrijarsima najvažnijih gradova (Aleksandrije, Antiohije ili Jerusalima) ili samih prestonica (Rima ili Carigrada). Država je konačno prihvatila crkvu, ali tako što ju je stegnula u svoj čelični zagrljaj ne dopuštajući joj da bude različita od države i nezavisna od ovog sveta. Car je postavljao sve patrijarhe kao svoje upravljače širom carstva. Tzv. simfonija između države i crkve bila je sve samo ne simfonija, budući da je crkva (kao institucija) postala instrument carstva.
Vučić Đukanoviću poklonio Đurišića, kao čuvenu Trojansku skulpturu
Pri tome, kad je car Teodosije (krajem 4. veka) zabranio sve paganske kultove, hrišćanstvo je postalo državna religija, crkva je postala državna crkva, a krivoverje nije ostalo samo jeres (slobodan, pa makar i pogrešan, izbor), nego je postalo zločin i to protiv države. Ovim je donedavno progonjena crkva postala crkva koja progoni. Jer proglašeni jeretici nisu više samo od crkve odbačeni, nego i od države progonjeni i kažnjavani. Često progonom van civilizacije, fizičkim mučenjem, sakaćenjem ili smrću. Hrišćanski predvodnici crkve, tako skladno sjedinjeni sa državom, po prvi su put počeli da ubijaju druge hrišćane samo zato što su ovi imali drukčije mišljenje i shvatanje vere. Takva praksa se sprovodila i na Istoku i na Zapadu, mada je samo na Zapadu (kod Avgustina) nastala teorija o opravdanosti sile kada je potrebno postići duhovne svrhe. Ne treba ovde trošiti reči na sva nepočinstva (nasilna obraćenja, inkviziciju, svete ratove itd) za čije se opravdanje pozivalo upravo na Avgustina.
I Rim (325) i Carigrad (381) dobili su prvenstvo nad ostalim crkvama, i sa tim povezano pravo apelacije, isključivo na osnovu nebiblijskih, nejevanđelskih i neteoloških razloga. Naime, prvenstvo je Rim dobio samo zato što je bio glavni grad imperije, a potom je to dobio i Carigrad iz istog razloga. Dakle, samo iz političkih, nikako iz crkvenih razloga, jer su to bili gradovi počastvovani „carem i senatom“, a ne zbog nekog evharistijskog skupa, pošto je takvih skupova već tada bilo na desetine, ako ne i na stotine. A pošto su takav povlašćen status već stekli, ove dve crkve će upotrebiti svu retoriku, pa i demagogiju, kako bi ga opravdali i crkveno-teološki. To će im omogućiti da u narednim vekovima prema ostalim crkvama, pa i pojedincima, nastupaju sa stanovišta moći, one moći koju Isus od njih nikada nije tražio i, štaviše, od nje se snažno ograđivao („Nisam došao da vladam i da mi služe, nego da ja služim drugima“).
Monasi
Pritiscima carsko-crkvene moći lakše su se (barem u početku) odupirali oni koje nije bilo moguće previše ucenjivati, jer nisu imali porodice, pre svega, decu, a to su monasi, koji su od 4. do 9. veka, postepenim ali upornim delovanjem, uspeli da postignu da se episkopi biraju isključivo iz monaških krugova. No, čini se da ni ovo na duže staze nije pomoglo. Pokazalo se da linija hrabrosti, dostojanstva i integriteta nije prolazila između oženjenog i neoženjenog sveštenstva, nego posred jednog i drugog. I kod jednih i kod drugih postojali su i hrabri i kukavice, i ljudi od integriteta i oni bez svoga stava. Štaviše, pokazalo se da su, na kraju krajeva, oni koji su odbacili svet i otišli u pustinju to učinili da bi se iz pustinje vratili da vladaju tim, u početku odbačenim i prezrenim, svetom. Svet u kojem je car postavljao patrijarhe, a episkopi igrali ulogu sudija činio im se neprihvatljivim, sve do trenutka kada su se episkopi i patrijarsi počeli postavljati prvo i iz njihovih, a potom samo iz njihovih redova, zbog čega su se tom prezrenom svetu rado vratili kako bi njime upravljali (makar kao produžena ruka cara).
Još jedna monaška izmišljotina značajno je doprinela preoblikovanju izvornog jevanđelskog duha među-ljudskih u među-službene odnose. To je monaška zakletva poslušnosti duhovnom ocu. Pored Isusovog eksplicitnog saveta protiv korišćenja svake zakletve (Mt 5, 34-37), kao i protiv toga da se bilo ko na zemlji naziva ocem (Mt 23, 9), postoji i nešto duboko problematično u zaklinjanju na doživotnu vernost i potčinjenost „duhovnom ocu“ ili predvodniku nekog reda. Ovom novotarijom se van snage stavlja 1) biblijski koncept „uzajamnog potčinjavanja“ i zamenjuje 2) nebiblijskim konceptom subordinacijskog potčinjavanja koje ide samo u jednom smeru. Za razliku od „duhovnih otaca“ (tzv. „duhovnika“) Isus od svojih učenika nije tražio da mu se zaklinju na vernost, niti da mu budu potčinjeni. U potpunosti je čuvao njihovu slobodu (jer je znao da je upravo sloboda ono čime su oni „slika Božija“) i govorio im je jedino: Ko hoće da ide za mnom, neka ide. I nije od njih tražio da tu svoju rešenost potvrđuju zakletvom njemu kao „učitelju i duhovnom ocu“.
Potpuno suprotno ovom biblijskom, novozavetnom duhu koji očuvava čovekovu slobodu i sve zasniva na dobrovoljnosti i uzajamnosti, monaštvo od sada traži bezuslovnu poslušnost „duhovnom ocu“, čime slobodnu decu Božiju pretvara u potčinjene izvršitelje naloga koji dolaze iz strogo uspostavljene hijerarhije, koja od njih zahteva bespogovornu poslušnost. Bila je to odlična priprema za duh i atmosferu koju će nametnuti celoj crkvi kad uspeju da njome zavladaju (a na to nije bilo potrebno dugo čekati). Zahtevali su bespogovornu poslušnosti svih koji su im hijerarhijski podređeni, budući da su (sa nesumnjivim uspehom) uložili sav neophodan napor da hrišćane ubede kako njihov autoritet potiče od samoga Boga. I od te probitačne izmišljotine ne odstupaju do danas.
*
Prepreka autonomnom mišljenju teologa bili su u ono doba upravo ovakvi episkopi koji su svoj autoritet zasnivali na imperiji i caru i koji su za nametanje svog mišljenja imali na raspolaganju sva sredstva državne prinude. Zato je borba sa crkvenim vlastima (episkopima, patrijarsima) bila u stvari borba sa državnim službenicima (jer su episkopi to i bili) i time sa samom (carskom) državom. No, kada je, nastankom savremenih država koje više nisu počivale na ideologiji božanskog vladara, nego na ideologiji prirodnog prava ili društvenog ugovora, u novije doba svršeno sa tim da episkope postavljaju carevi i vladari (ili barem da na episkopski izbor moraju dati svoj pristanak), episkopi su ipak uspeli da zadrže tu privilegiju da u crkvi budu neupitna vlast (makar ih sada birali neki drugi episkopi, tj. makar se birali između sebe). Jer njihov položaj i autoritet i dalje nije izvirao iz evharistijske zajednice koja se o njihovom postavljanju nije ništa pitala, pa zato episkopi njoj i nisu polagali računa.
Zapadna varijanta
Na Zapadu su stvari stajale malo drukčije. U prvim vekovima crkva je i na Istoku i na Zapadu prihvatala ideologiju po kojoj je imperator shvatan kao Božiji zastupnik na zemlji, takoreći Hristov namesnik. No, Rimska se crkva (zahvaljujući tome što je u 4. veku imperator počeo da rezidira u Novom Rimu, a ne u dalekom starom Rimu) malo po malo oslobađala te ideologije i počela da gradi sopstveni politički sistem koji je umesto imperatora kao vrhovnu vlast percipirao papu, a to je podupirala zagovaranjem prevlasti duhovne nad svetovnom vlašću (što je bilo stanovište koje je Istoku izgleda ostalo zadugo strano). I dok je na Istoku car nastavio da donosi (ili barem odobrava) crkvene zakone, na Zapadu je, donoseći ih makar povremeno, papa postao jedini crkveni zakonodavac.
Veliki broj posjetilaca na promociji knjige Vladike Grigorija, (VIDEO)
Do pada Zapadnog rimskog carstva (476) rimski biskup je, s obzirom na značaj grada Rima, bio jedan od najvažnijih (čak prvi u diptisima). No, na Petra se nije mogao pozivati, budući da „primat Petra nije bio juridički, nego funkcionalan, u službi jedinstva“ (Hans King). Ipak, papin uticaj je vremenom rastao, mada u to vreme, ni na Istoku ni na Zapadu, nikom nije padalo na pamet da bi on trebalo da ima pravo da donosi odluke obavezujuće za sve ili da postavlja druge episkope.
Pri tome, u ranoj crkvi nije postojao nikakav primat, a pogotovo ne nikakva nepogrešivost. One su nastale i razvile se (i tako nametnule) tokom istorije. A sve je počelo time što je Rim, polako se suprotstavljajući do tada vladajućem principu organizacije crkve (koji se sastojao u prilagođavanju crkve političkoj podeli carstva) razvio sopstveni princip – apostolsko i petrovsko poreklo rimske katedre. Prema tom principu Rim je imao primat ne zato što je bio glavni grad carstva i prestonica cara (kao što proizlazi iz principa prilagođavanja), nego zato što je Rimsku crkvu osnovao prvovrhovni apostol Petar (mada je staro rimsko predanje sve do 4. veka uz Petra kao osnivača dodavalo i Pavla). Iako na Istoku prvenstvo Rima nikada nije bilo osporavano (sve do Velikog raskola), ono nije bilo zasnivano na legendi da je Rimsku katedru osnovao Petar (princip apostolstva), nego na činjenici da je Rim prestonica carstva (princip prilagođavanja).
S druge strane, u ranoj crkvi, a naročito na Istoku, važnost neke katedre nikada se nije povezivala sa tim da ju je (eventualno) osnovao neki apostol, mada je na Istoku bilo mnogo crkava koje su osnovali apostoli, a na Zapadu nijedna. Princip apostolstva je pronalazak rimskih papa u njihovom nastojanju da se otrgnu od prevlasti države i cara nad crkvom, prevlasti omogućene principom prilagođavanja (ili usklađivanja) koji je na Istoku zauvek ostao preovlađujući (mada je i tamo princip apostolstva sredinom prvog milenijuma polako počeo da dobija na značaju). Dakle, rimske pape su, suprotstavljajući se do tada važećoj doktrini prilagođavanja crkve državnim institucijama, osmislile novu političku doktrinu o superiornosti duhovne nad svetovnom vlašću. I nastaviće da je brane tokom cele istorije crkve. Tom doktrinom oni su caru (i svakom drugom vladaru) osporavali pravo nadzora nad crkvom, koje su pripisivali isključivo episkopu Rima. Bio je to odlučujući korak ka koncepciji neupitnosti papske vlasti.
Rimska crkva posle Rimskog carstva
Posle pada Rimskog carstva, nije više postojao jak car koji bi kontrolisao crkvu. Upravo to je otvorilo prostor da biskup Rima postepeno preuzme ne samo duhovni nego i politički autoritet, a tako je ojačala i njegova ukupna moć. Novu političku ideologiju Rimske crkve započeo je papa Lav I (440-461) sa svojom tezom da je Isus Petru darovao „punoću moći“ (plenitudo potestatis), koja se automatski prenosila na rimskog episkopa (teza koju je temeljio na jednom pismu za koje se ispostavilo da je falsifikat) i da je ta „punoća moći“ vezana za funkciju a ne za osobu (dakle, nije bilo bitno da li je neki papa te katedre dostojan ili nije, ono što je bilo odlučujuće je da je uopšte postao papa). Lav je otuda bio uveren da iz njega govori sam Petar. Njegovu crkveno-političku ideologiju nastavio je Gelazije I (492-496) zagovarajući (čak i od cara) neograničenu vrhovnu svešteničku moć nad svojom crkvom, kao i tezu da je duhovni autoritet nadređen carevom. Ovakvim tezama je lavovsko-gelazijevska ideologija postala magna charta srednjevekovnog papstva (Walter Ullmann).
Njihovu liniju su sledili pape Simah (498-514), koji je poznat po nizu falsifikovanih dokumenata kojima je kao papa ojačao svoju autonomiju i autoritet, i Nikola I (858-867), koji se nije libio da baca anatemu na svako nepridržavanje papske odluke, bilo da se ona tiče doktrine ili prakse. To je mentalitet Rimske crkve promenilo u pravcu pretenzije da ona nad svim ostalim (istočnim i zapadnim) crkvama ima direktnu i neposrednu jurisdikciju, tj. prvenstvo vlasti. I upravo to ju je polako ali sigurno udaljavalo od vizantijskog poimanja prvenstva kao odavanja časti rimskoj katedri.
Uverenju zasnovanom na legendi (a ne na istorijskoj činjenici) da je Rimsku crkvu osnovao apostol Petar (jer Petar je došao u već osnovanu Rimsku crkvu) i da je upravo Petru Isus dao moć da „svezuje i razvezuje“ (Mt 16, 19), Vizantijci su suprotstavljali uverenje da je moć da „opraštaju ili zadržavaju grehe“ (Jn 20, 23) Isus predao ne samo Petru nego i svim ostalim apostolima, kako je bilo jasno iz reči apostola Jovana. Oslanjajući se na Jovanovo jevanđelje (Jn 20, 23) Vizantijci su odricali božanski karakter rimskog primata (temeljen na Mt 16, 18-19) i sve episkope, a ne samo rimskog, smatrali Petrovim naslednicima.
Posle 5. veka pape su svoju moć temeljile uglavnom na potpunim falsifikatima. Prvo na izmišljenoj legendi (iz 5-6. veka) o papi Silvesteru koji obolelog cara Konstantina krštava i to u Rimu, posle čega ovaj odmah ozdravi. Potom na njoj zasnovanoj „Konstantinovoj darovnici“ (8. vek) prema kojoj car Konstantin kao zahvalnost papi Silvesteru prepušta Rim, carske simbole i odoru, kao i zapadnu polovinu carstva i daje mu prvenstvo vlasti nad svim ostalim crkvama (posebno nad najznačajnijim crkvama Istoka). I na kraju na najvećem falsifikatu – Pseudo-Isidorovim Dekretalijama (9. vek) koje sadrže 115 potpuno izmišljenih dokumenata rimskih episkopa iz prvih vekova i još 125 autentičnih, ali iskrivljenih naknadnim interpolacijama.
Cilj svih ovih krivotvorina (od kojih je jedna od najznačajnijih bila da prvoj katedri (tj. rimskoj) ne može suditi niko – prima sedes a nemine iudicatur) bio je da uvere hrišćane da je svaka pojedinost u životu drevne crkve bila određena papskim dekretima. Iako je to bila potpuna izmišljotina, pape su na njoj zasnivale i novinu da pravo sazivanja i potvrđivanja sabora (koje je do tada imao samo car), od sada ima isključivo papa. Svi ti falsifikati su u budućim stolećima uglavnom potvrđivani od strane papa (čime su dobijali na legitimitetu), te su tako dospeli i u danas važeći Codex iuris canonici, gde ih je kurija donekle revidirala a papa Jovan Pavle II obnarodovao 1983. Ako bi neki istinoljubivi teolog hteo da insistira na poništavanju svega što je utemeljeno na ovim falsifikatima, morao bi da ima na umu da njihovu (makar i ublaženu) verodostojnost i dan-danas zagovara rimska kurija na čelu sa papom.
Razvijajući ovu novu ideologiju Rimske crkve o nadmoći duhovne nad svetovnom vlašću, u poznom srednjem veku papa postaje vrhovni sudija i zakonodavac, pa je tako mogao da ekskomunicira čak i cara. Grigorije VII (1073-1085) 1075. god. izdaje Dictatus papae kojim ističe nadmoć papske nad svetovnom vlašću. Tu on tvrdi da 1) episkope može da postavlja i smenjuje samo neograničeni vladar crkve – papa (jer su ih inače u mnogim prilikama postavljali carevi i kraljevi dajući im simbole duhovne vlasti – prsten i žezlo); da 2) papa može da svrgne čak i cara; da je 3) papa iznad svakog suda (osim Božijeg). Grigorijeve ideje ovaploćuje i papa Inokentije III (1198-1216) koji moć papstva uzdiže dotle da episkopi postaju praktično beznačajni. Za sebe, umesto titule „namesnik Petrov“ on uzima titulu „namesnik Hristov“ (vicarius Christi), što se do tada koristilo za svakog episkopa ili sveštenika, no od tada samo za rimskog papu. Papa se od tada pa nadalje javlja kao vrhovni poglavar, apsolutni zakonodavac i najviši sudija cele crkve.
Potpuno u tom duhu čak će i jedan Toma Akvinski izjaviti „da je za spasenje neophodno biti podređen rimskom papi“, čime je iz spasenja, između ostalog, isključio i čitavu Istočnu crkvu. Ova ideologija papske (sve)moći je svoj vrhunac dostigla na Prvom vatikanskom saboru (1870) dogmom o papinoj nepogrešivosti (što je u suštini bila politička reakcija na nezadrživi nalet modernizma, kojom je papstvo želelo da, makar simbolički, sačuva feudalni poredak). Tako, ono što je u ranoj crkvi bilo potpuno nepoznato, a i nezamislivo (rimski papa kao apsolutni vladar i nepogrešivi učitelj), postalo je crkvena dogma u 19. veku.
Kako je rasla papska moć, tako je episkopski kolegijum sve više marginalizovan. Takođe, lokalne crkve Zapada su postepeno izgubile pravo da same biraju svoje episkope. Štaviše, celokupni sabor episkopa je u odnosu na papu izgubio svoju suverenost: sada se papa (kao vrhovna vlast) javlja kao onaj koji potvrđuje odluke sabora, a ne obratno. Jer on nije nepogrešiv zato što sledi odluke sabora, nego je nepogrešiv sam po sebi (ex sesse).
Čini se da se ovakvo stanje na kraju pokazalo problematičnim i u samoj Katoličkoj crkvi, a naročito u njenom odnosu sa drugim crkvama. Nesumnjivo bi bilo poželjno da se papa vrati na onu vrstu prvenstva koju je uživao u ranoj crkvi (u celom prvom milenijumu) čime bi se crkva vratila sabornosti i kolegijalnosti (ka čemu je pokušao da ide Drugi vatikanski sabor). A u ekumenskim odnosima teško je zamisliti šta bi unutar ponovo jedinstvene crkve bila uloga jednog nepogrešivog čoveka (a da on nije Isus). Sve u svemu, sve veća moć rimskog pape, koja je rezultirala time da on (umesto ostalih lokalnih crkava) postavlja sve episkope (te se javlja kao super-episkop), te da je sam od sebe (ex sesse) nepogrešiv, pokazala se i teološki problematičnom i istorijski nepotrebnom i ekumenski štetnom.
Ovaj kratak istorijski osvrt na rast episkopske (patrijaraške, a naročito papske) moći treba da posluži tome da shvatimo otkuda njima tolika moć u crkvi, i koliko je ona uopšte jevanđelski utemeljena, kao i zbog čega je episkopi brane po svaku cenu. Ono što iz do sada rečenog postaje sasvim jasno jeste da ta moć za koju se vrh (i Istočne i Zapadne) crkve tako opsesivno borio i na kraju izborio, nema nikakve veze ni sa Bogom, ni sa Sinom Božijim, ni sa Njegovim jevanđeljem. Ona je isključivo ljudska. Isuviše ljudska.
Sa takvom jednom moći, koja je uspela da prigrabi sve crkvene (a ponekad i državne) institucije, ogromna materijalna sredstva, crkvene sudove, crkveno izdavaštvo, crkvene medije i mnogo šta još, jedan slobodnomisleći teolog, tj. onaj koji jeste član crkve ali misli svojom glavom, treba da izađe na kraj. Što liči na borbu Davida i Golijata. Sve ono na šta se teolog može osloniti jeste saznanje da David (makar uz Božiju pomoć) ipak može pobediti Golijata.
Drugi deo predavanja o. Vladana biće uskoro objavljen.
Bibliografska napomena: Predavanje o. Vladana Perišića Između poslušnosti i savesti: Autonomija teologa i teologije s obzirom na crkveni autoritet kroz istoriju održano je magistrantima i doktorantima teologije na šestim po redu Mediterranean Theological Meetings sa temom From Dogma to Dialogue: Theology and Contemporary Challenges, u Lovranu, 13-19.7.2025.
Izvor: Teologija.net
