Piše: Milorad Durutović
Uludo su mislile komunističke vlasti u decenijama nakon Drugog svjetskog rata da će oduzimanjem univerzitetskih i građanskih prava i progonom iz javnog života učiniti beznačajnim bogougodni rad Ave Justina (Popovića), potonjeg arhimandrita manstira Ćelije. Misao i molitva Ave Justina dalje se čula. Njemu su dolazili ugledni i učeni ljudi iz čitavog svijeta. Nijesu ga zaboravljali ni njegovi književni prijatelji, a tek su stasavali njegovi dostojni učenici, teolozi, kakvi su bili Amfilohije (Radović) i Atanasije (Jevtić).
Prećutkivanje imena Justinovog u javnom i kulturnom životu SFRJ potrajaće veoma dugo. Tek će se krajem osamdesetih godina, kada je komunističko jednoumlje počelo gubiti svoju moć, ime Justinovo vratiti u medijski prostor.
U zenitu osamdesetih godina počinje, dakle, jedna šira obnova pamćenja i vrijednosti koje su u komunističkoj eri bile ukidane i dokidane. Za Književne novine (maj, 1989) – ko bi drugo – Borislav Mihajlović Mihiz piše:
„Toliko je neodoljiva i privalčna moć javne scene, da smo poglede upravljali samo na aktere koji su na njoj igrali. A tu kraj nas, u istom gradu i na istom meridijanu života, dokončavali su svoje dane Milutin Milanković, Brana Petronijević, Ivan Đaja, Justin Popović, Milan Grol, Nikola Radojčić i toliki drugi značajni poslenici nauke i pera, dela i integriteta. Iako je svakom bilo jasno da novi režim u potrazi za širim osloncem i legitimitetom oberučke prihvata svakog poznatog javnog radnika koji dotrči spreman na saradnju, oni nisu pritrčali. Nije im se htelo da poljube papuču“.
Živeći u svom „ćelijskom“ izgnanstvu, „tu kraj nas“, kako kaže Mihiz, otac Justin nije ostao nevidljiv za svoje vrijeme. Justin je otvarao vidike za vječnost.
Za srpsku književnost značio je daleko više nego što se može pomisliti u prvi mah, posmatrajući, naime, stvari iz njegove „javne nevidljivosti“.
Čitav književno-kulturni pravac koji danas nazivamo „novim srednjovjekovljem“ morao je izaći iz Justinovog šinjela. Jednako to važi i za poslijeratne istoričare stare srpske književnosti (Dimitrije Bogdanović, Đorđe Trifunović, Milan Kašanin…), kao i za pjesnike koji su odlučno krenuli da poetizuje svetosavlje (Miodrag Pavlović, Vasko Popa, Ivan V. Lalić…). Sva književna djelatnost tih stvralaca izgleda kao da je prethodno pripremljena u Justinovim besjedama, koje, opet, i same prate luk evropske književne klime od ekspresionizma pa sve do postmodernog bogoslovlja…
U kolikoj je mjeri Ava Justin bio božanski sluga semioze može potvrditi i jedno izdanje njegovih besjeda („Prizrenske besjede“) u kojima priređivač (Atanasije Jevtić) pokazuje u svojim komentarima i napomenama i one riječi i rečenice koje je Ava u svom rukopisu križao, tražeći i težeći uvijek najboljem što jezik može izreći. Reklo bi se da je Justin ciljao da svojim riječima pogodi baš svaku nijansu hrišćanskog života. To je, uostalom, njegov put ka Svečovjeku.
