Žurnal.me od danas započinje feljtonsko objavljivanje studije „Procesi razvoja etničkog samosaznanja u Srbiji i Bosni u XII–XIV vijeku“, jednog od najznačajnijih radova sovjetskog istoričara Evgenija Pavloviča Naumova (1932–1990), dugogodišnjeg saradnika Instituta za slavistiku Akademije nauka SSSR-a u Moskvi. Naumov je bio među najuglednijim istraživačima srednjovjekovne istorije Južnih Slovena, a njegovi radovi o Srbiji, Bosni, etničkim procesima i društvenom razvoju Balkana i danas predstavljaju neizostavnu literaturu u naučnim raspravama. Studija koju donosimo, prvi put objavljena 1989. godine, predstavlja pokušaj da se na osnovu srednjovjekovnih izvora rekonstruišu oblici etničkog samosaznanja stanovništva Srbije i Bosne u razdoblju od XII do XIV vijeka. Bez obzira na protek vremena i kasniji razvoj istoriografije, riječ je o djelu koje i dalje zaslužuje pažljivo čitanje, kako zbog bogatstva analizirane izvorne građe, tako i zbog metodoloških pitanja koja ostaju aktuelna i u savremenim naučnim raspravama.
1. Osobenosti etnosocijalnih zajednica i etničkih predstavau okvirima srpske i bosanske države XII — sredina XIII vijeka
Početkom XII vijeka na prostoru ova dva južnoslovenska politička entiteta oblikovala se i razvijala ranofeudalna srpska narodnost (1, str. 181–195), koja se s punim pravom može označiti i kao starosrpska narodnost, za razliku od etnosocijalnih zajednica karakterističnih za posmatrano istorijsko razdoblje. Obuhvaćeni prostor uključivao je oblasti današnje Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, kao i pojedine krajeve Hrvatske, u okviru kojih je tokom srednjeg vijeka postojao veći broj različitih feudalnih političkih tvorevina — kako većih, tako i manjih — čiji se razvoj odvijao u uzajamnoj uslovljenosti sa etničkim procesima toga doba.
Složenost i protivrječnost tendencija etnosocijalnog razvoja, uočljivih na osnovu analize izvora iz XII–XIV vijeka, čine svrsishodnom sljedeću periodizaciju evolucije glavnih oblika samosaznanja na posmatranom prostoru: prva etapa (XII — prva polovina XIII vijeka) može se okarakterisati kao razdoblje prelaza od ranofeudalne strukture društva ka razvijenom feudalizmu i, shodno tome, kao vrijeme prelaska od jedinstvene ranije narodnosti ka etnosocijalnim organizacijama zrelog feudalnog doba. U političkoj sferi taj proces poklapa se sa formiranjem i utvrđivanjem dviju feudalnih država — srpske i bosanske. Druga etapa (sredina XIII — posljednja četvrtina XIV vijeka) povezana je sa usponom srpske i bosanske državnosti, ekonomskim napretkom i jačanjem spoljnopolitičkog položaja ovih zemalja, uz istovremeni razvoj njihove kulture i ideologije, što je nalazilo odgovarajući odraz i u sferi etničkih predstava mjesnog stanovništva (2; 3; 4; 5; i dr.).
Važno je, pritom, imati u vidu da se ova dva predložena perioda, iako služe kao analitički okvir za razumjevanje etnosocijalnog razvoja na ovom prostoru, razlikuju i u pogledu stepena izvorne zasnovanosti. Naime, za proučavanje istorije Bosne istoriografija raspolaže znatno oskudnijim korpusom izvora nego za istoriju Srbije. Upravo stoga, za proučavanje etničkih procesa od posebnog je značaja činjenica da se za prvu etapu (kao i za čitavo ranofeudalno razdoblje) osjeća izrazit nedostatak svjedočanstava domaćeg porijekla. Tek od kraja XII vijeka sačuvani su izvori diplomatičkog karaktera, pisani na slovenskom jeziku, ali je i taj korpus najranijih spomenika slovenske pismenosti na ovom prostoru veoma ograničen. Stoga je pri proučavanju prve etape neophodno u široj mjeri koristiti i izvore stranog porijekla (vizantijske, zapadnoevropske i dr.), kao i pojedine domaće spomenike pisane latinskim jezikom, mada u istoriografiji postoje izvjesne nedoumice u pogledu njihove datirovke i stepena pouzdanosti (prije svega misli se na „Ljetopis popa Dukljanina“ i povelje lokrumskog manastira) (2; 3; 5; 6).
Počev od XIII vijeka, broj domaćih izvora za istoriju Srbije i Bosne postepeno se uvećava, ali je, sa stanovišta njihove relevantnosti za našu temu, neophodno naglasiti da njihov najveći dio potiče iz središta feudalne državnosti i odražava ideologiju vladajućih dinastija, odnosno društvenih slojeva koji su dominirali u srednjovjekovnom poretku (prije svega vladarske povelje feudalaca, diplomatička prepiska, a za Srbiju i hagiografska književnost vladara i pravoslavnih jeraraha, kao i pravni spomenici i sl.). S druge strane, pitanja spoljne politike znatno su potpunije osvjetljena u vizantijskim, ugarskim i zapadnoevropskim izvorima, uključujući i spise učesnika i hroničara krstaških pohoda. Za ovu vrstu izvora, međutim, karakteristična je jednostranost i ograničenost svjedočenja o etničkoj istoriji Srbije i Bosne, koja ne omogućavaju pouzdano sagledavanje samosaznanja širih slojeva domaćeg stanovništva.
Razumije se da su tako izražene osobenosti izvorne građe uslovile i nedovoljnu istraženost ove problematike u savremenoj istoriografiji SFRJ, što je dovodilo do izvjesnih razilaženja u ocjenama, pa čak i do izrazite protivrječnosti pojedinih tumačenja karaktera etničkih zajednica toga doba (7; 8; 9; i dr.). U sovjetskoj istoriografiji, sve do novijeg vremena, ova pitanja uglavnom su razmatrana fragmentarno — bilo kroz pojedinačne aspekte (10; 11; 12; 13; 14; 15), bilo u okviru opštih metodoloških razmatranja od značaja za rekonstrukciju etničkih procesa prošlosti u savremenoj nauci (16; 17).
Nesumnjivo, opštemetodološki aspekt analize evolucije oblika samosaznanja u Srbiji i Bosni u XII–XIV vijeku od izuzetnog je značaja, budući da u naučnoj literaturi postoje značajna razilaženja, a naučna terminologija koja se odnosi na etničke procese i društvene strukture srednjeg vijeka još uvijek nije u potpunosti izgrađena. Tako je, na primjer, u sovjetskoj nauci već formiran sistem pojmova za označavanje različitih oblika i nivoa etnosocijalnih zajednica (kao što su, između ostalih, „feudalna narodnost“, „protonarodnost“, „subetnos“ i dr.), dok se u jugoslovenskoj istoriografiji češće koriste termini „narod“, „narod u feudalnom smislu“, pa čak i „nacija“ (13, str. 193–194). Stoga je cilj ovog poglavlja da, u mjeri u kojoj to dozvoljava raspoloživa izvorna građa, osvijetli najvažnije osobenosti i razvojne tendencije etničkog samosaznanja stanovništva srpske i bosanske države u XII–XIV vijeku.
Na čitavom ovom prostoru, u razdoblju ranog srednjeg vijeka, odvijao se izuzetno složen proces formiranja samosaznanja starosrpske narodnosti, koji ni do kraja XII vijeka nije bio u potpunosti dovršen. Višeslojnost i neodređenost tog procesa ogledale su se, između ostalog, u opstanku ranijih predstava o lokalnoj etničkoj i političkoj pripadnosti (na nivou „svoga“ kneževstva, odnosno protonarodnosti), kao i u prisustvu unutar srpskog prostora autohtonog romanskog stanovništva (naročito u južnoj Dalmaciji). Upravo prisustvo ovih „vlaha“ stvaralo je okolnosti etničke suprotstavljenosti između romanskog i slovenskog elementa, što je, sa svoje strane, moglo podsticati oblikovanje širih predstava o zajedničkoj slovenskoj pripadnosti kod dijela stanovništva (1, str. 192–193).
Za razumijevanje etnosocijalnih procesa, čije je polazište predstavljala još uvijek nedovoljno uobličena, ali obimom značajna starosrpska narodnost, od presudnog je značaja ne ispustiti iz vida ključne osobenosti istorijskog razvoja ranofeudalne državnosti na ovim prostorima Balkanskog poluostrva, koji započinje na prelazu XI u XII vijek i intenzivira se tokom osamdesetih godina XII vijeka (18, str. 210–212, 307–308). To je bilo razdoblje oslabljenja Srpskog (Dukljanskog) kraljevstva, iz čijeg su se okvira postepeno izdvajale Raška, Bosna, Zahumlje i druge oblasti, prerastajući u samostalne ili polusamostalne političke jedinice.
Obnova takvog političkog policentrizma na prostoru Srbije, kao i sve izrazitije izdvajanje Bosne, uz povremeno obnavljanje pojedinih starijih državnih struktura karakterističnih za IX–X vijek, morali su, prirodno, uticati na oživljavanje osjećaja pripadnosti „sopstvenoj“ zemlji i „sopstvenom“ kneževstvu (odnosno protonarodnosti), nasuprot svijesti o jedinstvenoj srpskoj narodnosti i, u izvjesnoj mjeri, širem osjećanju pripadnosti slovenskoj zajednici.
Vuk Bačanović: Kratka istorija naroda koji je slučajno zalutao u sopstvenu prošlost
Pri tome, za ocjenu političke situacije u ovom periodu (naročito u prve tri četvrtine XII vijeka), neophodno je uzeti u obzir i niz spoljnih faktora: suparništvo srpskih i bosanskih dinastija, vizantijsku hegemoniju na ovom dijelu Balkana – koja je uslovljavala učešće lokalnih vladara u ratovima Vizantije s Ugarskom – kao i nestabilnost granica brojnih kneževina, koja je dodatno usložnjavala političku i etnosocijalnu dinamiku prostora.
Sve to, bez sumnje, usporavalo je integrativne tendencije u okvirima već postojećih etnosocijalnih zajednica, čineći izrazito nestabilnom kako njihovu unutrašnju hijerarhiju, tako i cjelokupan sistem etničkog samosaznanja stanovništva. U izvjesnoj mjeri, ovi procesi našli su odraz i u izvorima toga vremena, među kojima najbrojniju grupu čine svjedočanstva vizantijskih savremenika. Uprkos njihovoj uobičajenoj težnji ka arhaizaciji etničke terminologije (stanovnike ovih krajeva u vizantijskim djelima XII — početka XIII vijeka često označavaju ne samo kao „Srbe“, nego i kao „Dalmate“, „Dačane“, „Tribale“ i sl.) (19, str. 43), ova svjedočanstva imaju značajnu vrijednost, utoliko prije što je domaća izvorna građa oskudna i fragmentarna.
Posebno je upečatljivo da vizantijski pisci XII — početka XIII vijeka (Ana Komnina, Jovan Kinam, Nikita Honijat i dr.) najčešće govore o jedinstvenom srpskom narodu, pri čemu taj stvarno postojeći etnonim povremeno kombinuju sa antičkim imenovanjima, a ponekad naglašavaju i zajedničke osobine stanovništva šireg srpskog prostora (20; 21). Tako, na primjer, u svom govoru „Konzul filosofa“ Mihailo Anhijalski (šezdesete godine XII vijeka) Srbe naziva „Dačanima“, ističući da je riječ o brojnom narodu koji nije ograničen uskim granicama, već se prostire od rijeka Istra (Dunava) do Vumele i Ilirije, te dodiruje Jadransko i Jonsko more (20, t. 4, str. 203).
Drugim riječima, za vizantijske savremenike — bilo da su posjećivali Srbiju ili su o njoj sticali saznanja posredstvom carskih činovnika i srpskih poslanika — bilo je očigledno postojanje jedinstvene srpske narodnosti, mada su, u pojedinim slučajevima, dobro obaviješteni autori ukazivali i na postojanje lokalnih etničkih zajednica unutar te šire cjeline.
Već Jovan Kinam, opisujući događaje sredine XII vijeka, zapaža da se na čelu „Dalmata“ (tj. Srba — E. N.) u zemlji Bosni nalazio samostalni vladar — ban Borić, te da rijeka Drina razdvaja „Bosnu“ od ostale Srbije. Prema njegovim riječima, sama Bosna nije bila potčinjena arhižupanu (tj. velikom županu) Srba, a njen narod (etnos) odlikovao se posebnim oblikom života i upravljanja (20, t. 4, str. 51, 28). Veoma je značajno i to što Kinam nastoji da stanovnike Bosne izdvoji iz opšte mase „Dalmata“ (ili Srba), što nalazi izvjesnu paralelu u pomenu Mihaila Anhijalskog, koji „Bosance“ stavlja u isti rang sa „Hrvatima“, odnosno sa predstavnicima već ranije formirane hrvatske ranofeudalne narodnosti (20, t. 4, str. 206; 1, str. 167–178). U mnogome je ova pojava srodna etničkoj terminologiji i sistemu označavanja stanovništva Srbije i Bosne koji se sreće u latinskim spomenicima zapadnoevropskog i ugarskog porijekla.
Zanimljivo je da katolički istoriografi krstaških pohoda (Viljelm Tirski, Arnold Libečki, kao i nazivavani Ansbert), kada govore o Srbiji XII vijeka, koriste isključivo naziv „Srbi“, bez upotrebe antičkih etnonima, jasno razlikujući Srbe od Grka, Bugara i Vlaha (22; 23; i dr.). Nasuprot tome, u ugarskim izvorima, koji se odnose na područja u neposrednom dodiru sa Raškom, u istom periodu pojavljuje se novo imenovanje za Srbe — „Rašani“, koje, po svoj prilici, potiče od latinskog oblika Rascia (Raška, odnosno Srbija) ili od imena grada Rasa, značajnog političkog središta Raške (24, t. 1, str. 554; 25, str. 454; 26; i dr.).
Poseban značaj za ciljeve ovog istraživanja ima izrazito specifičan sistem etničkih pojmova karakterističan za Ljetopis popa Dukljanina, nastao u južnoj Dalmaciji (prostor Bara) sredinom ili krajem XII vijeka (14, str. 25–35). Sva različita označavanja stanovništva zapadnog dijela Balkanskog poluostrva koja se u njemu javljaju mogu se, po svemu sudeći, sagledati kao jedinstvena, hijerarhijski ustrojena struktura različitih nivoa etničkog samosaznanja. Pri tome se pojam „Sloveni“ (u latinskom tekstu Sclavi) koristi u različitim značenjima. Prvi, najširi nivo označava „Slovene“ u opštem smislu — kao pripadnike slovenskog etnosa u cjelini; međutim, u istom tekstu taj se termin javlja i u užem značenju, označavajući već nadnarodnosnu zajednicu (pri čemu su nazivi „Srbi“ i „Hrvati“ u tom djelu izostavljeni). Konačno, kao treći nivo samosaznanja javljaju se odrednice lokalno-etničkog ili socijalno-političkog karaktera, kao što su „Rašani“ (stanovnici unutrašnje Srbije, odnosno Raške), „Travunjani“ ili „Trebinjci“, te „Sremci“ — stanovnici Srema.
Ovako složena slika etničkih predstava, koju nudi anonimni autor (ili autori) Ljetopisa popa Dukljanina, proisticala je, po svoj prilici, ne samo iz konkretnih političkih težnji samog pisca ili njegovog pokrovitelja — usmjerenih ka opravdavanju „prava“ dinastije dukljanskih vladara na šire južnoslovenske prostore zapadnog Balkana (od Vinodola na sjeveru do Drača na jugu, uključujući Hrvatsku i sjevernu Dalmaciju) — nego je ujedno odražavala i dublje etnosocijalne i političke procese tog vremena. Posebno se tu ogleda prisustvo u gradskim sredinama Dalmacije starosjedilačkog romanskog (odnosno „latinskog“) stanovništva (27, t. 2), tesno povezanog sa Italijom, kao i istrajnost starijih etničkih stereotipa i tradicija, formiranih u kontekstu dugotrajnih odnosa i suprotstavljenosti slovenskog i romanskog elementa.
Istovremeno, u istom razdoblju dolazi do širenja upotrebe pojedinih etničkih naziva (uključujući i naziv „Srbi“, pa čak i „Sloveni“) u latinskim i vizantijskim izvorima. U uslovima vizantijske hegemonije i širenja uticaja Ugarskog kraljevstva, svijest o opšteslovenskom jedinstvu mogla je dovesti do izvjesnog slabljenja narodnosnog nivoa samosaznanja, ali istovremeno i do oživljavanja užih, lokalnih tradicija ranofeudalnih „protonarodnosti“, odnosno predstava o pripadnosti prije svega vlastitoj „zemlji“ i kneževini (1, str. 189).
Govoreći o ovom lokalnom nivou samosaznanja, valja posebno ukazati na snažne mjesne tradicije u Zahumlju („Zahumija“, odnosno „Humska zemlja“), kao i na izraženu osobenost stanovništva Trebinja (Travunije). Pokazateljno je, na primjer, da se u poveljama lokrumskog manastira, u okolini Dubrovnika, čak i pri suprotstavljanju drugom etnosu („Latinima“, odnosno romanskim Dalmatincima), ne govori o „Slovenima“ uopšte, nego o „ljudima Zahumlja“ ili „svim Slovenima Zahumlja“ (6, str. 194–195). Slične odrednice za stanovništvo Zahumlja jasno su izražene i u drugim latinskim aktima nastalim na obali Jadrana.
Vuk Bačanović: Građanska BiH koja nije postojala – prilog istoriji jedne političke fikcije
U tom kontekstu posebno su zanimljivi etnički pojmovi zabilježeni u mirovnom ugovoru Dubrovačke republike sa vladarima srpske države (Nemanjom i njegovom braćom) od 27. septembra 1186. godine. Sastavljač ovog ugovora više puta govori o različitim aspektima odnosa između stanovnika Dubrovnika i njihovih susjeda — podanika Srbije — ali je pri tome karakteristično da je etnička terminologija dokumenta neujednačena i u mnogome srodna već uočenim latinskim izvorima. Tako se, na primjer, stanovnici Dubrovnika imenuju kao „građani“ (a ne „Latini“), dok se za označavanje svih podanika velikog župana Nemanje i njegove braće koristi opšti pojam „Sloveni“ (a ne „Srbi“), ili, pak, preciznije i uže odrednice, poput „Sloveni iz Helmunije“ (tj. Zahumlja) (28, str. 133).
Po našem mišljenju, ovakvo oživljavanje mjesnih etnosocijalnih i političkih tradicija, kao i jačanje tendencija ka obnavljanju ili učvršćivanju manjih „protonarodnosti“ (nasuprot predstavi o jedinstvenoj srpskoj narodnosti), bilo je uslovljeno širim procesom jačanja feudalnog partikularizma (koji traje do kraja XII vijeka), kao i slabljenjem centralne vlasti u Duklji i Raškoj.
(Nastaviće se…)
