Piše: Rada Stijović
Danas, kada nam se prošlost otima širenjem grubih neistina i kada se živi svedoci te prošlosti, srpski, a po značaju i svetski, neprocenjivi kulturni spomenici na Kosovu i Metohiji zatiru, skrnave ili prisvajaju, potrebno je, možda više nego ikad, govoriti o istoriji naše južne pokrajine.
Šta o njoj kaže jezik?
Već i samo ime Kosova i Metohije ukazuje na njegovo staro srpsko stanovništvo. Kosovo je izvorno pridev uz imenicu polje, a dobilo je ime po ptici kos. To je, dakle, polje gde ima mnogo kosova. Reč je praslovenska i sastavni je deo imena mnoštva toponimaa širom slovenskih zemalja.
Metohija je nazvana po terminu metoh, balkanskom grcizmu koji označava crkveno imanje, tj. crkveni posed. Starije ime Metohije jeste Hvosno (prvobitno Hvostno), što je opisno ime ove ravnice koja obiluje korovskom biljkom koju su Stari Sloveni nazivali hvost, jer ih je podsećala na rep (hvost na praslovenskom znači ‘rep’). U vreme srednjovekovne srpske države nemanjićki vladari su najplodnije i najlepše zemlje darivali crkvama. Tako su se u Hvosnu počeli osnivati i širiti prostrani metosi, stvarajući Metohiju.
U manastirskim darovnicama (tzv. hrisovuljama) zabeležena su imena poseda darovanih manastirima i njihove međe, kao i imena stanovnika, na osnovu kojih možemo zaključiti ko je tu živeo.
Sačuvane hrisovulje (najbogatije podacima jesu Banjska, Svetoarhanđelska i Dečanska) svedoče da su toponimi Kosova i Metohije gotovo u potpunosti srpski. Evo samo nekih, koji su u skoro neizmenjenom obliku sačuvani do danas: Peć (stara slovenska reč pešt – ‘peć; pećina’), Priština (praslovenski dijalektizam pryščina ‘mesto gde voda prska’), Mitrovica (po crkvi Sv. Dimitrija), Goraždevac (staro Goražda Vas – ‘Gorazdovo selo’), Bistrica (‘brza reka’), Jelašnica (‘mesto gde ima mnogo jova’, od starijeg jelha, joha > jova), Osojane (praslovenska reč sa značenjem ‘osojno mesto, mesto okrenuto od sunca’), Banjska (naselje na Banjskoj reci, reci koja obiluje banjama – toplim izvorima) i njen zaselak Bresnica (od Brestnica, što je često ime u toponimiji na slovenskom jugu), Prizren (od praslovenske reči sa značenjem ‘pogledati’, a kao naziv utvrđenja – ‘mesto koje se nadzire’), Prilužje (‘mesto uz lugove, šume’, toponim se javlja i u Rusiji i Ukrajini), Dubovik (‘hrastova šuma’, od praslovenskog dub ‘hrast’), Brestovik (‘brestova šuma’). Nije teško ni među starim imenima predela: Belica, Koš, Podgor, Drenica, Prekoruplje, Sredska, Srbica, Gora, Opolje, Golak – prepoznati slovenske reči. Svi ovi nazivi sačuvani su do danas, iako je većinsko stanovništvo postalo albansko, što nedvosmisleno govori o prethodnom etničkom stanju.
Zanimljivo je pomenuti da srpska toponimija postoji i tamo gde već više vekova nema Srba. Primer za to je Rugovo, planinski predeo na izlazu iz Peći, koji je dobio ime po starom slovenskom imenu Rug ili Rugo. Preko dve trećine njiva, livada, pašnjaka, polja, izvora u Rugovu i danas nose slovenska imena. Ovako visok procent srpskih toponima svedoči o tome da se Albanci nisu naselili na prazan prostor, nego su zatekli Srbe, koje su vremenom potiskivali, primivši od njih srpske nazive lokaliteta stvarane tokom vekova.
Povelje srpskih vladara takođe predstavljaju bogatu riznicu podataka o Kosovu i Metohiji. U njima su zabeležena, između ostalog, i imena mnogo hiljada ljudi koji su tu živeli. Ilustrativan je primer stanovnika sela Bunjana (današnjeg Bujana) iz 1330. godine – dakle, 613 godina pre poznate Bujanske konferencije: „Selo Bunjane, a u njemu Radiš a sin mu Bogoje i Dobrovoj a brat mu Bratun a sin mu Milovan a brat mu Doljko, Milobrat, Nežilo i sin mu Desislav, Toloje a sin mu Milosav i Brajen“ itd.
Dragocene onomastičke dokaze o srpskom kontinuitetu na ovom prostoru pružaju i turski katastarski popisi – tefteri. Svojevrsno svedočanstvo donosi, na primer, tefter iz 1455. godine, koji u Drenici beleži brojna srpska imena poput narodnih: Radoslav, Bogdan, Božidar, Radič, Vlkašin, Miloš ili hrišćanskih: Stepan, Nikola, Đurađ, Đorđe, Jovan, Todor i druga.
Poznato je da je prostor Kosova i Metohije u srednjem veku bio prekriven srpskim crkvama i manastirima. Neki od njih sačuvani su do danas i svedoče o sjaju srpske srednjovekovne države. Međutim, većina nije izdržala nasilje i nestala je, često bez traga, ali je neretko ostala da živi u toponimiji i predanju. Tako su u mnogim kosovsko-metohijskim selima zabeleženi toponimi (dok su u njima živeli Srbi) poput: Crkvina, Crkvište, Petkovica, Ćelije, Prečista i sl. U pojedinim selima ima i po nekoliko takvih lokaliteta; u selu Suvo Grlo, npr., zabeleženo ih je čak šest.
Jedan od vodećih srpskih onomastičara s kraja 20. veka, koji je prepešačio celo Kosovo i Metohiju, popisujući sa svojim saradnicima svaku stopu ove zemlje – svako selo, zaselak, potok, reku, njivu, crkvu, crkvište, stari dub, rečju – sve što ima ime, zapisao je: „Kada bi neko čudo uklonilo srpske tragove sa ove zemlje, na njoj bi ostala samo pustoš – nikakvih tragova civilizacije ne bi ostalo“.
Izvor: Magazin Politika
