Piše: Dušan Milijić
Povodom knjige Nataše Mataušić Dijana Budisavljević (Beograd 2021)
Nije dovoljno reći da je Dijana Budisavljević spasavala decu.
Možda nije dovoljno reći ni da je spasavala srpsku decu iz logora.
Pravi karakter humanitarnog rada Dijane Budisavljević i sva njena čovečnost, požrtvovanost i hrabrost dolaze do punog izražaja kad se naglasi da je spasavala decu koja su u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj bila smatrana – državnim neprijateljima.
A spasiti makar i jednog državnog neprijatelja od sigurne smrti i pomoći mu da nadživi totalitarnu i represivnu državu koja je htela da ga ukloni, već je samo po sebi veliki humani čin koji zaslužuje najviša priznanja i od strane društva i od strane istorije.
Zašto su takva priznanja izostala u slučaju humanitarne misije koju je organizovala i vodila Dijana Budisavljević, jasno će se sagledati kroz istraživanja koja je pedantno sprovela hrvatska istoričarka Nataša Mataušić, a koja su sabrana i pretočena u knjigu nazvanu, kratko i jasno, imenom heroine o kojoj je reč – jer njeno ime trebalo bi samo za sebe dovoljno da govori, mada nije uvek bilo tako, pa zbog toga treba obratiti pažnju i na opominjući podnaslov: „Prešućena heroina Drugog svjetskog rata“.
Punim imenom Dijana Frida Olga Budisavljević Obekser, ova Austrijanka i supruga zagrebačkog Srbina lekara Julija Budisavljevića, dugo je bila skrajnuta iz kolektivnog pamćenja čak i u onom narodu čiju je decu najviše spasavala, a spasavala ih je uprkos najstrašnijim preprekama na koje je nailazila, pa makar se te prepreke zvale Dido Kvaternik i Maks Luburić.
Često stavljana u nezavidan i fatalan položaj da odabere koje dete treba izvući iz logora a koje tamo ostaviti, Dijana Budisavljević nikada nije poklekla i uvek je, i iz etičkog i iz istorijskog ugla gledano, donosila odluke koje se mogu smatrati ispravnim – a ponekad se i moraju smatrati ispravnim, jer sama je po sebi ispravna već i odluka jedne hrabre žene da ne miruje u kući i da se ne pretvara kao da se u neposrednoj okolini, na Kordunu i Kozari, odigrava sasvim normalan tok života.
Ponekad se humanitarna akcija Dijane Budisavljević svodi na izraz „Dijanina lista“ (tako je trebalo da se zove i film koji je docnije prikazan pod naslovom Dnevnik Dijane Budisavljević, a koji je režirala Dana Budisavljević), što je više nego jasna analogija i simbolika svakome ko zna istorijsku pozadinu filma Šindlerova lista, ali takvo poređenje može delovati i nipodaštavajuće kad se zna da u slučaju spasavanja dece iz ustaških logora nije u pitanju lista od nekoliko stotina imena, nego čitava kartoteka koja je obuhvatala (prema najrelevantnijim istraživanjama) dvanaest hiljada imena, i to uz precizno navedene podatke o poreklu i porodici, pa čak i o fizičkim karakteristikama ukoliko nijedan detalj iz biografije nije bilo moguće utvrditi, što je najčešće i bio slučaj kod najmlađe dece.
Već sama potreba da se značaj Dijane Budisavljević opisuje pomoću imena Oskara Šindlera dovoljno govori o ogromnoj razlici između dve kulture sećanja, jer dok je ime Nemca koji je spasao nešto više od hiljadu i sto poljskih i čeških Jevreja postalo sinonim za čovečnost u nemačkom nacističkom režimu, dotle je ime Austrijanke koja je u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj spasla možda i deset hiljada srpske dece bilo decenijama potpuno zaboravljeno.
Ne treba previše objašnjavati zbog čega se humanitarni rad Dijane Budisavljević nije ideološki uklopio u borbu protiv okupatora viđenu iz ugla Komunističke partije Jugoslavije – za koju je Drugi svetski rat na prostoru Jugoslavije imao revolucionarni karakter i čijom je jedinom pozitivnom tekovinom bilo smatrano partizansko ratovanje, poznato kao Narodnooslobodilačka borba – ali čak i pošto su dnevničke beleške Dijane Budisavljević postale dostupne javnosti (i to čitavih šest decenija nakon događaja koji su u njima opisani), opet je znalo da dođe do relativizacije humanog čina, pa i do tvrdnji kako je spasavanje srpske dece iz logora i njihovo udomljavanje po hrvatskim porodicama rađeno prvenstveno zarad katoličenja i vaspitavanja srpske dece u ustaškom duhu.
Tačno je, međutim, samo to da Nezavisna Država Hrvatska jeste u svakoj prilici koristila plemenitu akciju Dijane Budisavljević za promociju navodne humanosti ustaškog režima prema deci pravoslavne veroispovesti, ali ko god smatra da su i sami organizatori akcije imali nečasne namere i da su radili isključivo u korist Rimokatoličke crkve i Zagrebačke nadbiskupije, treba da pročita autentične ispovesti preživelih logoraša, koje je Nataša Mataušić citirala u obimnijim izvodima, znajući da dokumenti najbolje govore i daju najtačniju sliku vremena i prilika o kojima je reč – samo kad ima ko da ih pročita i da ih protumači bez bilo kakvih predrasuda.
Kroz knjigu o Dijani Budisavljević defiluju brojne ličnosti i sudbine koje se verovatno nikada ne bi ukrstile da nije bilo rata i užasnog stradanja, tim pre što je većina njih poteklo sa različitih prostora i docnije se izgubilo na raznim (geografskim i ideološkim) stranama, pa će čitalac zahvaljujući dokumentarnoj građi i detaljnim biografskim pregledima moći da prodre i u nekadašnji ambijent građanskog staleža Zagreba, koji je i kao prestonica Nezavisne Države Hrvatske još uvek čuvao karakterističnu etničku šarenolikost nasleđenu iz austrougarskog vremena.
Stoga ne treba da čudi što u plemenitoj misiji koju je vodila jedna zagrebačka Austrijanka, pored hrvatskih, srpskih i jevrejskih, iskrsavaju i češka, mađarska, slovenačka, nemačka, italijanska imena, te da su u spasavanju srpske dece neretko učestvovali i nekadašnji austrougarski oficiri, dok je za svesnu marginalizaciju najvažnijih aktera četvorogodišnjeg humanitarnog rada zaslužan niko drugi nego žena koja je već tada bila obesmrtljena zahvaljujući stihovima velikog pesnika Antuna Branka Šimića.
Premda je Nataša Mataušić, kako bi što bolje argumentovala tekst svoje knjige, priložila brojne fotografije i autentična dokumenta, najveću pažnju mogle bi privući dve slike, a na obema je prisutna Jovanka, supruga Josipa Broza Tita. Na prvoj fotografiji uočava se Jovanka Broz kako stoji (između Savke Dabčević-Kučar i Ivana Steve Krajačića) na sahrani Srđana Budisavljevića, rođenog brata doktora Julija Budisavljevića, dok se na drugoj fotografiji uočava kako za stolom (u vili Zagorje, Titovoj zagrebačkoj rezidenciji) sa Titom i Jovankom sede doktor Julije Budisavljević i njegova supruga Dijana. Ako se zna da je Jovankino devojačko prezime bilo Budisavljević, nameće se pomisao (mada je Nataša Mataušić izbegla da to izričito tvrdi) kako je Jovanka bila u srodstvu (makar i dalekom) sa Srđanom i Julijem Budisavljevićem, što bi značilo da su Dijana Budisavljević i Josip Broz, preko svojih supružnika, zapravo pripadali istoj familiji. A kad se tome dodaju podaci o političkoj ulozi Srđana Budisavljevića, najpre kraljevskog ministra a potom kraljevskog namesnika, koji je formalno zastupao kralja Petra II Karađorđevića pred Titovom privremenom vladom (dok Jugoslavija nije zvanično proglašena republikom), iskrsava slika o troje Budisavljevića koji su obeležili prelomne momente jugoslovenske države: Srđan Budisavljević kao predstavnik monarhije koji je bezrezervno preneo sva ovlašćenja komunističkoj vlasti (i umro u komunističkoj državi kao njen uvaženi i lojalni građanin), Dijana Budisavljević kao humanitarka u najtežim danima za srpski narod, kad Jugoslavija suštinski nije ni postojala, i Jovanka Broz kao supruga neprikosnovenog vladara komunističke Jugoslavije. (Sem toga, u knjizi se spominju i moguće rodbinske veze između porodica Budisavljević i Budak, što je takođe inspirativno za izvlačenje izvesnih pretpostavki kad se zna koliku je istaknutu ulogu Mile Budak imao u ustaškom režimu.) Ipak, ne treba na osnovu jedne fotografije olako zaključiti da je Jugoslavija kao država na bilo koji način odala priznanje plemenitoj građanskoj akciji spasavanja dece iz koncentracionih logora, a kamoli da je Tito nakon susreta sa Julijem Budisavljevićem i njegovom suprugom negde javno istakao humanitarni rad Dijane Budisavljević. Naprotiv, ćutanje se nastavilo i tokom narednih decenija, pa se dotična fotografija jedino može uzeti kao ovekovečeni trenutak familijarnog susreta Jovanke i Julija Budisavljevića (ako njihovo identično prezime podrazumeva da su pripadali istoj familiji), a nikako kao zvaničan susret šefa države sa hrabrom ženom koja je, na svoj način, doprinela razvoju antifašističke misli u građanskim krugovima.
Oprezno i kritički sagledavši svaki izvor, citat, svedočenje i dotadašnja istraživanja o temi kojoj se posvetila, Nataša Mataušić i sama je doprinela da njena publikacija bude među nezaobilaznim i prvorazrednim izvorima za svako naredno sagledavanje biografije Dijane Budisavljević, ali i za svako detaljno proučavanje vremena koje je doprinelo da tako značajni i veliki ljudi budu jednostavno izbrisani iz istorije i kolektivnog pamćenja.
Dušan Milijić, Rođen u Knjaževcu 1987. godine. Piše eseje, književne kritike, proznu fikciju, ponekad i pesme – kad naiđe inspiracija.
Radove je objavio na sajtovima, književnim portalima i elektronskim časopisima Čupava keleraba, Hoću u pozorište, PULSE, Knjigovanje, Pokazivač, KULT, Konkretno, Sizif, Kultiviši se, A PRIORI, Kvaka, kao i u štampanim časopisima i zbornicima Slovo Ćirilovo, Letopis Matice srpske, Crte i reze, Mladi dolaze, Suština poetike, Kutija ljubavi, Svitak, Argus Multiverzum, Savremenik plus, Koraci, Trag, Bdenje, Istok, Srp, Portalibris.
Za sajt Bukmarker beogradske izdavačke kuće Laguna pisao je prikaze novih izdanja, od kojih su pojedini objavljeni u štampanom izdanju Bukmarkera i Nedeljniku. Svoju prvu knjigu, pod nazivom Tako je – jer mi se tako čini (zbirka pozorišnih recenzija), objavio je u Nišu 2019. godine.
