Piše: Biljana Vankovska
Prevod: Žurnal
Devedesetodnevno carinsko primirje koje je Tramp „milostivo“ odobrio brzo ističe, stavljajući evropske ekonomije pred ozbiljnu dilemu. Nad ekonomskim sektorom koji je već u padu – a koji dodatno ubrzava trenutni talas militarizacije – nadvio se dvadesetoprocentni tarifni udar kao Damoklov mač. Evropa je izgubila i kompas i stratešku viziju. Osnovana i dugo održavana na geoekonomskom prosperitetu, Evropska unija (EU) od Trampove inauguracije naglo skreće u pravcu vojnog kejnzijanstva i agresivno militarizovane agende. Ali cijena decenijske zavisnosti od SAD-a (ne samo vojne, već i ekonomske) sada se pokazuje kao pretjerano visoka.
Geopolitički razvod – naročito u sferi bezbjednosti i NATO garancija – odvija se nesređeno kao i svaki prekid odnosa. EU, koja se nekada hvalila grandioznim vizijama prije krize 2008. godine, sada shvata (kako stara poslovica kaže) da je sva jaja stavila u jednu korpu. Jedan pogrešan korak, jedna kazna – i sve se odjednom ruši. Preostale opcije su ili otići u Vašington i, metaforički rečeno, „poljubiti prsten“ (izraz koji koristim da izbjegnem ponavljanje Trampovog vulgarnog opisa onoga što strani lideri tamo rade), ili se okrenuti Kini.
Kineski predsjednik Si Đinping pružio je ruku saradnje i povećao trgovinsku razmjenu. Vidjeli smo da je španski premijer posjetio Kinu, što otvara pitanje da li je pregovarao ne samo u ime Španije, već se možda nudio i kao posrednik između Brisela i Pekinga. U međuvremenu, italijanska premijerka Đorđa Meloni odlučila se za sastanak s Trampom, pokušavajući da „učini Zapad ponovo velikim“.
Prirodno, srž konflikta nalazi se u rivalstvu SAD-a i Kine – dva najveća svjetska ekonomska giganta. Ostatak svijeta ostaje da s nervozom čeka ishod carinskog rata koji je izgubio svaku ekonomsku logiku i sada služi isključivo kao instrumentalizovana politika. Ko će prvi popustiti? Ko će ustuknuti? Si s pravom upozorava da u carinskom ili trgovinskom ratu ne može biti pobjednika, ali njegov rival iz Bijele kuće obećava „zlatno doba za Ameriku“ po svaku cijenu – čak i ako tu cijenu plati američka radna klasa.
Nedavno su me pitali kako bi Evropska unija (ili Evropa, kako sve češće nazivamo ovaj hibridni savez koji još uvijek uključuje i postbrekzitovsku Veliku Britaniju) mogla da odgovori u ovoj nemogućoj situaciji. Odgovor nije ni najmanje jednostavan. Samo prije nekoliko godina, kada se evroatlantski savez hvalio neviđenim jedinstvom i snagom, predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen proglasila je Kinu ne samo rivalom, već prijetnjom. Njeno rješenje? Smanjivanje rizika i/ili razdvajanje!
Aleksandar Tutuš: Srpski grafiti i beskućno pravo – Kad se vojska na Kosovo vrati
Ista ta žena, i dalje na čelu izvršne vlasti EU, nedavno je u intervjuu za Die Zeit poručila da Zapad kakav smo poznavali više ne postoji – i da nova EU mora da se otvori prema svijetu. Njenim riječima: „Svijet je postao globus i u geopolitičkom smislu, i danas naši prijateljski lanci obuhvataju čitavu planetu, što se vidi i u debati oko carina. Pozitivan sporedni efekat je to što trenutno vodim bezbroj razgovora s šefovima država i vlada širom svijeta koji žele da sarađuju s nama na novom poretku. To važi od Islanda do Novog Zelanda, od Kanade do Ujedinjenih Arapskih Emirata, kao i za Indiju, Maleziju, Indoneziju, Filipine, Tajland, Meksiko i Južnu Ameriku. Trenutno bih mogla voditi te razgovore dvadeset četiri časa dnevno. Svi traže više trgovine s Evropom – i ne radi se samo o ekonomskim vezama. Radi se i o uspostavljanju zajedničkih pravila, i o predvidivosti. Evropa je poznata po svojoj predvidivosti i pouzdanosti, što se ponovo počinje smatrati veoma vrijednim.“
Važno je naglasiti da ekonomska pitanja, uključujući trgovinsku politiku, spadaju u nadležnost nadnacionalnog nivoa EU – odluke se donose na nivou Unije, a ne pojedinačnih država. (Podsjetimo se čuvenog komentara bivšeg njemačkog ministra finansija Volfganga Šojblea iz 2015. godine upućenog tadašnjem grčkom kolegi Janisu Varufakisu: „Izbori ne smiju da mijenjaju ekonomsku politiku“.) Ali današnja EU je podijeljena, jedva da može da se usaglasi i oko osnovnih pitanja. Kada su u pitanju egzistencijalne teme, države članice već donose suverene odluke, bez obzira na to šta kaže Evropska komisija ili njena neizabrana predsjednica.
U hipotetičkom svijetu kojim upravljaju zdrav razum i racionalni izbor, EU bi ozbiljno razmotrila ekonomsko smanjivanje rizika ili razdvajanje od SAD-a i oslobađanje od zavisnosti, usklađujući se umjesto toga sa realnošću multipolarnog svijeta. To bi značilo angažman s BRIKS državama – posebno s Kinom – koje takođe traže rješenja za svijet nakon hegemonije. To bi značilo emancipaciju od Bretonvudskog sistema, od dolarske hegemonije, i zaokret ka istinski slobodnoj trgovini, zasnovanoj na autentičnim sporazumima i obostranoj koristi.
Ako se njemačka ekonomija koleba, možemo samo zamisliti u kakvom su stanju manje razvijene članice EU. Stvarnost je takva da se danas u Evropi malo šta može proizvesti bez kineskih komponenti. Evropi je Kina potrebna isto koliko je i Kini potrebna Evropa. Ogroman potencijal Inicijative Pojas i put proteže se od Pekinga preko više arterija do EU – i nazad. To bi predstavljalo najbolji mogući scenario, koji bi mogao uticati i na ponašanje SAD-a, bez obzira na to ko sjedi u Bijeloj kući. Svijet je multipolaran i ima mjesta za sve – pod uslovom da se poštuju pravila.
Na žalost, moram završiti u tonu brutalnog realizma: Evropska unija više nije ono što je nekad bila. Dok predsjednica Evropske komisije još uvijek EU naziva „projektom mira“, često ga suprotstavljajući Sjedinjenim Državama, u njenoj domovini fabrike automobila se preusmjeravaju na proizvodnju tenkova. Vodeći listovi promovišu tromjesečne vojne obuke za mlade. Vlade dijele priručnike o kućnim zalihama za vrijeme rata i o pripremama za nuklearne vanredne situacije. Istovremeno, podrška Ukrajini ostaje nepokolebljiva, kao da je pobjeda nad Rusijom i dalje realistična. Ovo više nije projekat mira – ovo je uvod u širi rat.
Ekonomski gledano, Unija se preoblikuje u vojno-industrijski kompleks. Iz balkanske perspektive, slika bugarskog premijera kako se rukuje sa generalnim direktorom njemačkog vojnog giganta Rajnmetal izaziva jezivi dežavu, podsjećajući na saveze i atmosferu iz doba Drugog svjetskog rata. To je još zabrinjavajuće u kontekstu nedavno potpisanog vojnog pakta između Hrvatske, Albanije i Kosova. Dok je EU ekonomski napredovala, njen društveni ugovor je glasio: „više maslaca, manje pušaka“. Taj san sada izgleda kao izgubljena utopija. Ne možeš govoriti o globalnoj saradnji, a istovremeno postajati minijaturna kopija militarizovanog carstva preko Atlantika.
U privatnom razgovoru, jedan kolega koji odlično poznaje odnose Zapada i Kine, ponudio je oštru kratkoročnu prognozu: „Bilo bi u interesu Evrope da se približi Kini. Ali pošto evropski lideri obično kapituliraju pred SAD-om, najvjerovatnije će ušli u još jedan krug samonanesene štete. EU će, po svoj prilici, ispuniti ključne zahtjeve Vašingtona, uz pokušaj da ublaži oštre ivice kako bi dobila sitne ustupke od Kine.“ Ta procjena zvuči bolno tačno, posebno u svjetlu samodestruktivne ukrajinske politike EU, koja se nastavlja bez obzira na sve veće posljedice.
Gledajući na dugoročni plan, još prodorniji uvid dolazi iz neočekivanog izvora: mladi kineski glas na TikToku, koji se obraća svojim američkim vršnjacima. „Ne krivite Kinu za svoje probleme“, rekao je. „Vama ne treba trgovinski rat – vama treba revolucija.“ Ta poruka odzvanja daleko izvan granica Sjedinjenih Država – i Evropljani bi trebali da je ozbiljno shvate.
Biljana Vankovska je redovna profesorica političkih nauka i međunarodnih odnosa na Univerzitetu „Sv. Ćirilo i Metodije“ u Skoplju, članica je švedske Transnacionalne fondacije za mir i istraživanje budućnosti (TFF) sa sjedištem u Lundu, i najznačajnija javna intelektualka u Makedoniji.
Izvor: ZNetwork
