Piše: Boaventura de Souza Santos
Prevod: Žurnal
Svaka normalnost u sebi sadrži i trpi određenu vrstu ekstremizma. Nakon izvjesne granice, ili se ekstremizam neutrališe, ili uspostavlja novu normu. Normalnost u Sjedinjenim Američkim Državama jeste poštovanje Ustava, a kad je riječ o međunarodnim odnosima, to poštovanje se stavlja u službu interesa SAD i njenog jedinog bezuslovnog saveznika. Pod „bezuslovnim“ mislim u najjačem smislu riječi: svako ko dovede u pitanje te interese biće neutralisan, pa makar to bio i predsjednik. Neutralizacija je odgovornost duboke države — duboke države koja zapravo upravlja Sjedinjenim Državama onakvim kakvima ih poznajemo.
Izraz „duboka država“ počeo je da se koristi u vezi sa SAD tokom prvog mandata Donalda Trampa, često upravo iz njegovih usta, kao opravdanje za sopstvene neuspjehe. On se odnosi na postojanje veoma moćnih i dobro organizovanih interesa koji, bez ikakvog demokratskog nadzora, odlučuju o sudbini zemlje u vremenima ozbiljne krize. Upravo u takvim trenucima dolazi do dramatičnih događaja ili do mutnih odluka čiji uzroci nikada nisu u potpunosti razjašnjeni. Na primjer: atentat na predsjednika Džona Kenedija (1963); Votergejt (1972); afera Iran-Kontra (1981–1986); napad na Kule bliznakinje u Njujorku, poznat kao 9/11 (2001); invazija na Irak „opravdana“ nepostojećim oružjem za masovno uništenje (2003).
Iako se duboka država tumači na različite načine, ona je danas neizostavna tema, podjednako relevantna u zemljama koje se smatraju autoritarnim kao i u onim koje se smatraju demokratskim. (Za slučaj SAD, vidi, na primjer: Peter Dale Scott, The American Deep State: Big Money, Big Oil and the Struggle for Democracy, 2015; Mike Lofgren, The Deep State: The Fall of the Constitution and the Rise of a Shadow Government, 2016).
Za sada, Trampov mandat ostaje odobreno izuzeće i spektakl ekstremizma. Da li će normalnost potonuti ili opstati, da li će Trampov ekstremizam ostati u granicama podnošljivog — to su za sada otvorena pitanja. Kao i sama Trampova budućnost. Zasad, jedino sudski sistem ima legalnu moć da zaustavi Trampa. A što se duboke države tiče — ništa nećemo znati dok se ona ne umiješa.
Nebojša Popović: Trampov potpredsjednik koji je “katastrofa za Ukrajinu”
Spektakl generiše trajan proces povratne sprege: Donald Tramp otvara vijesti na gotovo svim televizijskim kanalima u svijetu, iz dana u dan. Svjetski poredak izgleda kao da se preokrenuo naglavačke. Iz dana u dan, SAD su (ili se čini da jesu) saveznik Rusije protiv Ukrajine i Evrope. Ko je mogao zamisliti da će Sjedinjene Države glasati u UN-u zajedno s Kinom, Sjevernom Korejom i Iranom protiv rezolucije kojom se osuđuje ruska invazija na Ukrajinu?
Najveći problem za svijet nije Tramp, već način na koji svjetski lideri odgovaraju na njegove stavove. S druge strane, suprotno površnom utisku koji se svakodnevno formira, Trampovo ponašanje je manje nepredvidivo nego što se na prvi pogled čini. Glavne ose njegove politike, sudeći po njegovim prvim potezima, izgledaju ovako:
- Biznis ujedinjuje, politika razdvaja. Političke podjele treba iskoristiti za unapređenje biznisa, a ne za njegovo uništavanje. U tom smislu, Rusija je obećavajućija od Evrope.
- Oružje je ključno za američku ekonomiju, ali ono je namenjeno prodaji, ne upotrebi — a pogotovo ne od strane samih SAD.
- Kada je riječ o ekonomskom rivalstvu, jedini pravi protivnik je Kina.
- Kapitalizam mora da afirmiše svoj kolonijalni DNK. Kolonijalizam znači pljačku prirodnih resursa. Bez toga, nema kapitalizma. Palestinci su novi Indijanci. Baš kao i Kongoanci.
Pojaviće se nova normalnost, ne samo u SAD već i u cijelom svijetu: oligarhijska, autoritarna, fašistička po suštini, demokratska po formi. To je pravi kraj istorije, onaj koji su samo naivni (poput Fransisa Fukujame) prepoznali u kapitalističkom liberalizmu.
Odgovor Evrope
Suočavanje sa Zelenskim u Ovalnom kabinetu, koje je predstavljeno kao „nešto nikad viđeno“, u stvari je imalo vrlo malo veze sa samim Zelenskim. Uz pažljivo osmišljenu režiju, Trampov cilj je prije svega bio da ponizi Evropu – i to ponižavanjem njenog heroja, velikog zaštitnika demokratije. Istovremeno, želio je da ponizi i Džoa Bajdena, jer mu nije dozvolio da okonča rat dva mjeseca nakon što je počeo, ali i zato što je uvjeren da je Bajden „mrtav“ u Americi, ali i dalje „živ“ u Evropi. A Evropa se ponašala upravo onako kako je Tramp očekivao od prosječnih lidera koji ne razumiju poslovnu logiku.
Evropa je u rat ušla pod pritiskom Sjedinjenih Država, preko NATO-a. A NATO, u suštini, jeste Amerika – i malo šta više od toga. Iako je ruska invazija bila ilegalna i zaslužuje svaku osudu, danas postoji obilje dokaza da je bila isprovocirana od strane SAD, koje su smatrale da će slabljenje Rusije istovremeno oslabiti i jednog od ključnih saveznika Kine.
Tramp, s druge strane, ima potpuno drugačiji pristup: po njemu, samo pažljivo doziran savez sa Rusijom može zaista oslabiti Kinu. Evropa, pak, u svakom pogledu predstavlja suprotnost Trampovoj viziji Amerike i svijeta: suviše je sekularna i liberalna; ima snažne sisteme javnog zdravstva i obrazovanja (još uvijek); preveliku zaštitu radnika, pretjeranu ekološku regulativu i naduvanu ulogu države u ekonomiji.
Ukratko, Evropa je slaba baš zato što ima jaku državu, zato što je siromašna prirodnim resursima i zato što ne može samostalno da se brani od spoljnih prijetnji bez podrške SAD.
Ono što evropski lideri ne razumiju jeste da prava evropska slabost (ne Trampova slabost) nije slučajna, već je od kraja Hladnog rata podsticana i priželjkivana od strane Sjedinjenih Država. Još od ranih devedesetih, Amerika je strahovala da bi Evropa mogla postati globalni igrač i time podstaći višepolarnost – fenomen kojeg se SAD tradicionalno plaše, jer ne mogu ni da zamisle, a kamoli prihvate, svijet u kojem više nisu jedina sila.
Kada su francuski predsjednik Žak Širak i njemački kancelar Gerhard Šreder ustali protiv invazije na Irak, Sjedinjene Države su to zapamtile kao jasan znak da njihovi evropski saveznici mogu postati budući rivali u višepolarnom svijetu. Ta sumnja se dodatno pojačala usvajanjem Lisabonskog ugovora 2007. godine, puštanjem u rad prvog gasovoda „Sjeverni tok“ 2011. koji je jeftinom ruskom energijom snabdijevao najveću ekonomiju Evrope (kao i druge države), te jačanjem fiskalnog pakta iste godine u cilju dublje evropske integracije.
Zapravo, njemačka naklonost projektu „Sjeverni tok“, kao i italijanska (Berluskonijeva) podrška projektu „Južni tok“, samo su produbile američku sumnju prema tim dvjema državama, koje su počele da se percipiraju kao strateški partneri Rusije.
Ista ta sumnja u višepolarnost, koja bi mogla oslabiti globalnu dominaciju SAD, nalazi se i u korijenu američke podrške Bregzitu (2016–2020). Drugim riječima, prosječni, vizije lišeni evropski lideri posljednje decenije nisu uspjeli da shvate da su SAD ciljano slabile Evropu – kako bi je sada mogle prezirati… upravo zato što je slaba.
Pošto su se Sjedinjene Države povukle iz podrške nastavku rata, evropski lideri – dobro podmazani lobijem američke vojne industrije – umjesto da osjete olakšanje što se oslobađaju rata koji im je nametnut i koji će ih dovesti do finansijskog sloma i uništenja Ukrajine, prihvatili su nastavak rata i pripremu za nove ratove kao svoju „istorijsku misiju“. Tu samoubilačku ideju namjeravaju da prodaju Evropljanima izmišljanjem nove opasnosti: ruske prijetnje.
Ukratko, Evropa je progutala mamac koji je Tramp postavio: ponovo će se naoružavati da bi nastavila da se razoružava – društveno i politički. Kupovaće se najkompleksnije i najskuplje oružje od američke vojne industrije. Tramp je ponovo postigao svoj cilj: oružje nije tu da se ratuje, već da se posluje. Ponovnim naoružavanjem, Evropa prebacuje ulaganja iz socijalnih politika i energetske tranzicije u ulaganja u oružje, čime dodatno povećava socijalne nejednakosti i polarizaciju, ignorišući pri tom prijetnju ekološke katastrofe.
Tako se otvara plodno tle na kojem se hrane ideje i politike krajnje desnice. Drugim riječima, Evropa sve više postaje jeftina kopija Sjedinjenih Država. Na horizontu se nazire fašistički autoritarizam sa demokratskom fasadom — upravo onakav kakvog Tramp želi za Evropu i svijet.
U suštini, ponovnim naoružavanjem Evropa se zapravo razoružava. Za nekoliko decenija, evropska ekonomija u cjelini više neće biti među deset najvećih na svijetu. A društveno razoružavanje će koristiti isključivo krajnjoj desnici, koja se — bar za sada, glasom Viktora Orbana — čini više naklonjena miru i otpornija na orgiju ratnih priprema nego druge političke snage, i s lijeve i s desne strane spektra.
Miloš Milojević: Ideološko preoblikovanje republikanske stranke
Postoji li ruska prijetnja?
Evropa bi za Sjedinjene Države bila pravi rival vrijedan poštovanja samo ako bi ostala ujedinjena s Rusijom – državom s najvećom površinom na svijetu i ogromnim, nedovoljno iskorištenim prirodnim resursima. Upravo ta ideja je dominirala u okviru parisko-berlinske osovine tokom prve dvije decenije 21. vijeka. Postavlja se pitanje: postoji li danas zaista ruska prijetnja Evropi, kada Vladimir Putin poziva evropske privrednike da se vrate u Rusiju? Nije li ovdje riječ o suptilnom prelasku sa antikomunizma na rusofobiju?
Rusofobija, međutim, ima mnogo dublje korijene – seže barem do kraja 19. vijeka. Vjeran svom revolucionarnom projektu, i sam Karl Marks može se smatrati rusofobom, sudeći po pismima koja je 1878. pisao Vilhelmu Libknehtu, ocu Karla Libknehta. U tom kontekstu, Marks se zalagao za borbu protiv reakcionarne Ruske imperije, koja je tada bila u ratu sa ništa manje reakcionarnom Otomanskom imperijom. Suočen sa pasivnošću Engleske i Njemačke, Marks je ogorčeno izjavio na francuskom: „Evrope više nema.“
Poslije Drugog svjetskog rata, rusofobija je prerasla u antikomunizam. Njen glavni stub u Evropi bio je konzervativni katolicizam, a u SAD – makartizam. No, rusofobija je takođe hranila komunističku ideologiju Kine pod Mao Cedungom, kao i imperijalnu ideologiju Japana decenijama. Na Zapadu su Jaltski sporazumi držali pod kontrolom najekstremnije impulse. Vrijedi podsjetiti da je 1955. godine Sovjetska armija (u ime komunističkog režima) napustila Austriju u zamjenu za njenu neutralnost. Sličnu ponudu dao je i Gorbačov 1990. godine, kada je prihvatio ujedinjenje Njemačke.
Ideja o ruskoj prijetnji imala je poseban odjek u zemljama Sjeverne i Istočne Evrope. Podsjetimo se da je za Lenjina vrijeme ruske revolucije bilo uslovljeno potrebom da se rat okonča po svaku cijenu. A ta cijena bila je velika: Rusija je izgubila oko 30% svoje dotadašnje teritorije. Boljševici su prihvatili nezavisnost Finske, Estonije, Letonije, Litvanije, Ukrajine i Bjelorusije – od kojih je posljednjih pet u tom trenutku bilo pod njemačkom okupacijom. Taj mirovni sporazum je kratko trajao, s obzirom na ishod rata, ali lokalni sukobi koji su uslijedili (poput onog između Ukrajine i Poljske), kao i Drugi svjetski rat, ponovo su promijenili geopolitičku kartu tog regiona. Region koji je, sve do rata u Ukrajini, bio smatran periferijom – poput Balkana – i kao takav bio je od sporednog značaja za velike evropske projekte, odnosno za parisko-berlinsku osovinu.
Rusofobija se vraća upravo zato što se sada čini da se centar Evrope preselio u Ukrajinu, istočnu Evropu i baltičke zemlje.
Po mom mišljenju, najveća prijetnja Evropi proističe iz njene nesposobnosti da se istinski približi Ukrajini – tako što bi se distancirala od Zelenskog. Tramp je pokušao da pokaže Evropljanima da je Zelenski dio problema, a ne rješenja. Evropski lideri, pokazujući svoju političku ograničenost, zatvaraju oči pred zabranjenim demokratskim partijama, cenzurom, zatvorenim demokratama u Ukrajini i snažnim nacističkim prisustvom u ukrajinskoj vojsci. Time što su ustoličili predsjednika sa upitnim demokratskim legitimitetom, praktikuju „promjenu režima“ u obrnutom smjeru – čine sve što mogu da spriječe pojavu drugih lidera u Ukrajini koji bi, na slobodnim i poštenim izborima, oslobođenim od rusofobične paranoje, mogli obnoviti zemlju i oživjeti demokratiju. Narod Ukrajine, koji prolazi kroz pravu golgotu, zaslužuje to – i još mnogo više.
Kakva je budućnost Evrope?
Do izbijanja rata u Ukrajini, Evropa je djelovala kao oaza u svijetu koji tone u haos. Za posmatrače sa strane, Evropa je imala tri osobine koje je bilo teško pronaći bilo gdje drugo: individualnu slobodu (demokratiju koja se smatrala snažnom), socijalnu solidarnost i mir. Za one koji žive u Evropi, te osobine bile su djelimično stvarnost, a djelimično iluzija. Društvene nejednakosti su rasle; Brisel je sve više ličio na zajednicu skandalozno preplaćenih lobista i birokrata, nego na skup demokratski orijentisanih aktera koji se bave interesima građana; ksenofobija je bila u porastu – i kao uzrok i kao posljedica sve veće polarizacije koju je hranila rastuća krajnja desnica.
Nezadovoljstvo je postalo opipljivo nakon tri decenije stalne kritike, koju je prije svega podgrijavao domaći i globalni neoliberalizam, s tezom da je država blagostanja neodrživa, te da je privatizacija javnih politika – naročito onih najtesnije vezanih za dobrobit stanovništva kao što su zdravstvo, obrazovanje i penzioni sistem – jedino rješenje.
Prvi svjetski rat označio je kraj četiri carstva, od kojih su tri bila evropska – rusko, njemačko i austrougarsko, dok je četvrto bilo Osmansko. Drugi svjetski rat donio je krah japanskog carstva, uspon sovjetskog carstva i učvršćivanje sjevernoameričkog carstva, dok su evropska carstva doživljavala agoniju u globalnom Jugu (uključujući i Karibe). Samo neki od najupečatljivijih slučajeva: holandsko carstvo u Indoneziji, englesko carstvo u Indiji, francusko u Alžiru i zemljama Sahela, te portugalsko carstvo u podsaharskoj Africi. Jedno staro-novo carstvo, Kina, tiho se ponovo uzdizalo.
Evropa je isključena iz međucarske igre i tragično je odlučila da se opredijeli za politiku gubitnika – i u odnosu na američko i u odnosu na kinesko carstvo. Dok su bivše evropske kolonije naučile da iskoriste rivalstva između velikih sila, Evropa, opijena sjećanjem na svoju imperijalnu prošlost, odbija da uči od svojih nekadašnjih kolonija i radije se opredjeljuje za „ne-mjesto“, za svojevrsni podkontinent bez doma. Kao i beskućničke populacije, biće izložena svim vrstama „nevremena“.
Boaventura de Souza Santos je emeritus profesor sociologije na Univerzitetu u Koimbri, u Portugaliji. Njegova najnovija knjiga nosi naziv Dekolonizovanje univerziteta: Izazov duboke kognitivne pravde.
Izvor: ZNetwork
