Piše: Atanas Stupar
Ništa od trećeg preseljenja biste Petra Lubarde na Cetinju ne bi bilo da povodom izložbe „Umetnost na tlu Jugoslavije od praistorije do danas“, organizovane 1971. godine u Parizu, Petar Lubarda nije tražio da ga predstave kao srpskog slikara. Lubarda je uputio kratko pismo Miodragu Kolariću, kustosu i direktoru Narodnog muzeja u Beogradu, koji je bio jedan od selektora izložbe. Poruka u pismu sadržana je u jednoj rečenici : „Petar Lubarda, rođen 1907. god, Ljubotinj, Srbin“.
Osim ogrešenja o nacionalnost Petar Lubarda se zamjerio Crnogorskom rukovodstvu zbog odbijanja da učestvuje u Odboru za podizanje mauzoleja. U stilu partijske korespodencije napisao im je sledeće pismo:
„Dragi drugovi, ne mogu da se primim članstva u Jugoslovenskom odboru za podizanje Njegoševog mauzoleja na Lovćenu. Smatram da mi moja savest ne dozvoljava da vas ne zamolim da opozovete odluku koju ste doneli. Lovćen je vekovni simbol ponosa i slobode, stare i novije naše istorije, koga je sama priroda stvorila kao najlepše umetničko delo. Njegoš, veliki pesnik osetio je to i želeo je da mu Lovćen bude spomenik. I zato smatram da ne treba kršiti njegovu volju…“
Treći grijeh Petra Lubarde je bila slika “Sumrak Lovćena” koja je krasila naslovnu stranicu časopisa “Umetnost” iz 1971. godine u kome su sabrana mišljenja i polemike oko rušenja Njegoševe zavjetne crkve na Lovćenu. Lubarda je bio protivnik rušenja Njegoševe kapele ne samo perom kroz navedeno pismo, već i kistom preko monumentalne slike formata 130 x 170 cm. Na slici razjareno čudovište u liku bika nasrće na vrh Lovćena. Ako je Lovćen simbol istorijskog i kolektivnog pamćenja naroda onda je udar na planinu nasrtaj na suštinu našeg identiteta.
Sila Boga niti moli, niti poštuje. Građevinske mašine su pokorile gromoviti Lovćen. Iz nekoliko pokušaja ipak su pronađeni radnici koji su uz zvuk pijuka nalik leleku srušili Njegoševu kapelu.
Da bi se stvorilo dovoljno prostora za postavljanje Mauzoleja Lovćenska kapa je morala biti skraćena 6 do 9 metara. O tome sam pisao u tekstu “Pokoravanje Lovćena” objavljenom u “Pobjedi” 1. Januara 1991. godine kada se u toj novini mogao prokrijumčariti i po neki jeretički prilog.
Dio mog tadašnjeg teksta glasi:
“Lovćenu je tunelom rasječena utroba. Mauzolejom mu je odrubljena glava. Nijedna prirodna kataklizma ne bi ga dovela u veću sličnost sa ritualnim ubistvom harakirijem.”
Mauzolej je svečano otvoren 28. Jula 1974. godine. Polemike su utihnule. Lovćen je počeo primate đačke ekskurzije i turističke grupe. Sa referendumom o crnogorskoj državnoj samostalnosti došlo je, što bi postmodernisti kazali, do novog, mnogo angažovanijeg, iščitavanja istorije Lovćena čija je žrtva postala i bista Petra Lubarde.
Bilo bi korisno da neko preduhitri Cetinjske vlasti i pokuša obezbijediti utočište bisti Petra Lubarde prije treće po redu deložacije u crnogorskoj prestonici.
Azil za spomenik slikaru surovog crnogorskog krša mogao bi se zatražiti od gradskih vlasti više milionskog Sao Paola u Brazilu, gdje je Lubarda dobio nagradu na Svjetskom bijenalu umjetnosti.
žTom prilikom poznati istoričar umjetnosti Herbert Rid, istakao je Petra Lubardu kao jedno od najvećih otkrića Bijenala.
Vjerujem da bi Lubardinu bistu prihvatio i Njujork i Pariz gdje je takođe dobio ugledne nagrade.
Iz istih razloga na listi potencijalnih budućih utočišta Lubardine biste nalaze se Beč u Austriji, Hag u Holandiji, Tokio u Japanu, gdje je nagrađena Lubardina slika „Noć u Crnoj Gori“ sada još aktuelnijeg imena nego u dobu kada je naslikana.
Možda bi i Gugenhajmova zadužbina primila bistu Petra Lubarde autora slike „Borba konja“ koja visi u njihovom galerijskom prostoru.
Ne sumnjam da ga ne bi prihvatila i Kalkuta u Indiji gdje je Petar Lubarda dobio nagradu „Rabingranat Tagore“
Lubardina bista bi sa dobrodošlicom bila primljena i na drugim mjestima gdje se vodi računa o kulturi i umjetnosti.
DELOŽACIJA biste Petra Lubarde nije neočekivana.
Obrazovane i kreativne ljude, umjetnike, naučnike, ugledne građane progonili su preci i idoli sadašnjih neokomunističkih vlasti.
Progoni, harange, nasilja nad neistomišljenicima, su se genski reprodukovali u mladim obožavaocima Josipa Broza Tita rođenim poslije Titove smrti ili koju godinu ranije.
Mrtvi su odahnuli ali ne i uspomene na njih. One i dalje predstavljaju krivično djelo. Naslednicima takozvanih „Lijevih skretanja“ dopalo je šaka da u svoje, to jest današnje vrijeme, progone spomenike, biste, portrete, pisma, telegrame saučešća, književne uspomene na stradale tokom rata i poslije rata.
Spomenik Petru Lubardi je samo jedna u nizu žrtava.
Na neki način Lubardina bista predstavlja dvostruku žrtvu. Prva se odnosi na oca Petra Lubarde koji je strijeljan na Bjelošima poviše Cetinja 1945. godine od strane Titovih partizana. Petrov otac Đuro Lubarda nije imao pravo na grob u Cetinjskoj opštini. Bronzana bista njegovog sina slikara Petra Lubarde iz sličnih razloga nema pravo na trajni mir i spokojstvo u gradu zelenila i parkova.
Bista Petra Lubarde se uklanja po treći put da bi se oslobodilo mjesto za spomenik Josipu Brozu Titu. Da bi taj projekat Cetinjskih vlasti bio okončan kako valja i trebuje nužna je i paralelna akcija povezana sa imenom srednje likovne škole „Petar Lubarda“ koja se nalazi na Cetinju. I njoj je potrebno promijeniti ime da bi se ojačalo novo iščitavanje istorije.
U jednostavnom postupku srednja likovna škola na Cetinju mogla bi ponijeti ime „Jože“, to jest ime koje je Tito imao u učeničkom uzrastu. Time bi novi spomenik Josipu Brozu Titu i novo ime umjetničke škole povezali dvije tradicije, tradiciju grada heroja sa narodnooslobodilačkom tradicijom naših naroda i narodnosti.
Nije zgorega razmisliti i o načinu deložacije spomenika Petru Lubardi. Valjalo bi tu radnju sprovesti traktorom. Time bi se uz novo iščitavanje istorije koliko toliko ispoštovale i nove istorijske realnosti.
