Srbija se iznutra sve više prazni na periferiji, dok se stanovništvo sliva ka nekoliko najvećih urbanih centara. Beograd i Novi Sad nastavljaju da privlače ljude iz drugih delova zemlje, dok većina manjih gradova i opština gubi stanovništvo, pre svega zbog manjka poslova i ekonomskih prilika. Demograf Vladimir Nikitović upozorava da iza ove slike ne stoje samo migracije – budućnost broja stanovnika Srbije mnogo više određuju decenije niskog nataliteta i nepovoljna starosna struktura.
„Prenaseljenost ne treba posmatrati samo kroz broj stanovnika po jedinici površine. Problem je i u tome što ne postoji dovoljan broj infrastrukturnih i komunalnih usluga koje bi ljudima omogućile dovoljno komforan život u gradovima. Stalno postoji ta utakmica između onoga što gradovi nude i onoga što ljudi očekuju“, kaže Nikitović za „Euronjuz„.
Prema njegovim rečima, građani i dalje većinski žele da žive u velikim gradovima upravo zato što je tamo najveća koncentracija poslova, novca i mogućnosti za obezbeđivanje materijalne sigurnosti. Zbog toga se, kako objašnjava, osnovni obrazac unutrašnjih migracija ne menja.
Poseban faktor predstavlja i razvijenost saobraćajne infrastrukture. Nikitović kao primer navodi Beograd, gde je sistem gradskog prevoza decenijama uticao na širenje gravitacione zone grada.
„Ako imate razrađen sistem prevoza koji omogućava da živite u perifernim delovima grada, možete da privučete ljude jer tamo mogu da dođu do relativno jeftinog stambenog prostora, a da istovremeno budu dovoljno blizu tržišta rada“, kaže Nikitović.
Ekonomija bez ljudi: kako odlasci i starenje mijenjaju Crnu Goru
Takva kombinacija dostupnijeg stanovanja i povezanosti sa centrima zaposlenja utiče na odluke ljudi u radnom dobu, posebno mladih koji zasnivaju porodice. Besplatan gradski prevoz i mere poput besplatnih udžbenika, smatra Nikitović, dodatno mogu da utiču na privlačnost velikih gradova.
Ipak, Beograd nije jedini centar koji privlači stanovništvo. Nikitović navodi da sličan obrazac postoji i u Novom Sadu, dok većina ostalih gradova nastavlja da bude u demografskom minusu.
„Nema tog pomeranja ni u Beogradu ni u Novom Sadu. To su glavni centri, a svi ostali dalje gube stanovništvo“, dodaje naš sagovornik.
Kao primer drugačije vrste kretanja navodi Pančevo, koje se nalazi u gravitacionoj zoni Beograda. Tu se, prema njegovim rečima, često dešava redistribucija stanovništva iz beogradskih opština ka Pančevu, pre svega zbog povoljnijih cena stanovanja i relativno dobre saobraćajne povezanosti sa Beogradom.
„Uglavnom su to opštine u gravitacionoj zoni najvećih gradova, kao što su Beograd i Novi Sad. Sve ostalo je praktično i dalje u minusu“, navodi Nikitović.
Male pozitivne promene u pojedinim manjim opštinama, dodaje, uglavnom nisu dovoljne da bi se govorilo o ozbiljnom demografskom preokretu.
Industrija nije uspela da vrati stanovništvo u manje gradove
Problem manjih gradova ima dublje istorijske korene. Nikitović podseća da su mnoge urbane sredine svoj razvoj doživele tokom ubrzane industrijalizacije, kada su dobile stanovništvo, infrastrukturu i funkcije koje su ih učinile gradovima.
„Sa zamiranjem industrije i propadanjem poslova u tim sektorima, nijedan od tih gradova praktično nije ozbiljno oživeo svoju industriju. Imate nekoliko primera, poput Smedereva i Bora, ali to su pojedinačni slučajevi“, kaže demograf.
U većini drugih gradova, kako objašnjava, stanovništvo je tokom poslednjih nekoliko decenija počelo da odlazi upravo zato što nije postojala dovoljna ponuda poslova. Tome je, prema njegovom tumačenju, doprineo i centralizovan način upravljanja i razvoja zemlje.
Na jugu Srbije, Niš predstavlja nešto drugačiji slučaj. Stanovništvo iz okolnih gradova i opština doseljava se u Niš kao najbliži veliki centar, ali ni taj priliv nije dovoljan da bi se govorilo o velikom demografskom rastu.
„To je 600–700 ljudi u plusu godišnje. To je relativno malo da bi se smatralo ozbiljnom brojkom, ali pomaže da taj grad na neki način živi i održi taj deo juga“, kaže naš sagovornik.
Srbija će nastaviti da gubi stanovništvo
Kada je reč o ukupnom broju stanovnika, projekcije pokazuju da će se pad nastaviti i u narednim decenijama. Međutim, Nikitović naglašava da ključni uzrok nije iseljavanje, već nepovoljna starosna struktura i dugogodišnji nedovoljan broj rođenih.
„Ako gledate celu Srbiju, minimum do sredine veka je nekih milion do milion i po stanovnika manje, u zavisnosti od scenarija. Tu pre svega nisu migracije ključne, već starosna struktura“, navodi on.
Region Šumadije i Zapadne Srbije izgubio je unutrašnjim migracijama 2.304 stanovnika, a Region Južne i Istočne Srbije 2.509 samo tokom 2025. godine. Nasuprot tome, Beogradski region imao je plus od 2.933, a Vojvodina 1.880.
A ko privlači stanovništvo
Na drugoj strani su, među većim pozitivnim saldima, Novi Sad (+1.496), Niš (+690), Zvezdara (+626), Savski venac (+612), Stara Pazova (+607), Novi Pazar (+579), Zemun (+508) i Čajetina (+385).
Od 169 opština/gradova 117 je imalo negativan migracioni saldo u 2025, 51 pozitivan, a u jednoj je broj doseljenih i odseljenih bio isti. Na nivou regiona, Beogradski region je imao +2.933, Vojvodina +1.880, dok su Šumadija i Zapadna Srbija bile na -2.304, a Južna i Istočna Srbija na -2.509.
Kako objašnjava, generacijama se rađa manje od dvoje dece po ženi, što nije dovoljno za prostu obnovu stanovništva. Istovremeno, Srbija i dalje ima relativno visoke stope smrtnosti u starijim starosnim grupama u poređenju sa nekim evropskim zemljama.
Zbog toga najveći deo godišnjeg pada stanovništva proizlazi iz negativnog prirodnog priraštaja, dok manji deo otpada na negativan migracioni saldo. Iseljavanje, međutim, dodatno utiče na budući prirodni priraštaj jer zemlju često napuštaju ljudi u reproduktivnom dobu.
Strani radnici menjaju sliku pojedinih gradova
U poslednjim godinama dodatni faktor predstavljaju i doseljavanja stranih radnika. Nikitović ih posmatra pre svega kao posledicu potreba tržišta rada i šireg globalnog procesa.
„To nije naš izum. To se događa globalno i mi smo samo deo te priče. S jedne strane smo emigraciona zemlja, gde ljudi odlaze ka tradicionalnim destinacijama, a s druge strane primamo stanovništvo iz trećih zemalja, pre svega iz Azije i Severne Afrike“, kaže on.
Prema njegovim rečima, strani radnici uglavnom dolaze na niskokvalifikovane poslove, što je povezano sa nedostatkom radne snage, ali i sa uslovima rada i zaradama u tim sektorima.
Takva migracija ne menja bitno ukupnu demografsku sliku Srbije, ali u pojedinim sredinama može biti veoma vidljiva. To se, kako navodi, posebno primećuje u Beogradu i Novom Sadu, ali i u gradovima poput Bora, Sremske Mitrovice i Zrenjanina, gde postoji potreba za radnom snagom u određenim industrijama.
Demografija nije odvojena od ekonomije
Za Nikitovića, pitanje migracija ne može se posmatrati isključivo kao demografsko pitanje. Na odluke ljudi snažno utiču ekonomija, tržište rada i način na koji su uređeni uslovi zaposlenja.
Zbog toga radno zakonodavstvo i ekonomska politika, prema njegovom mišljenju, mogu uticati i na potrebe za stranom radnom snagom i na odluke domaćeg stanovništva da ostane ili ode.
„Mnogo toga može da se promeni drugačijom ekonomskom politikom, ali to već izlazi iz domena demografije. Mi kao demografi možemo da skrenemo pažnju da nije sve to suštinski demografsko pitanje. Više su to demografske posledice nekih ekonomskih potreba i odluka“, zaključuje on.
ISTRAŽIVANJE ŽURNALA: Evropa neće nestati – između demografskog pada i prilagođavanja
Gradovi koji beleže negativan migracioni saldo
RZS navodi da je tokom 2025. godine čak 117 od ukupno 169 opština i gradova u Srbiji imalo negativan migracioni saldo, odnosno da je iz njih odselilo više ljudi nego što se doselilo. Najveći minus zabeležen je u Tutinu, sa 475 stanovnika manje, zatim u Boru (-415) i Užicu (-305). Slede Smederevo, sa negativnim saldom od 226 stanovnika, Priboj sa 218, Leskovac sa 215, Vranje sa 182, Sjenica sa 178, Kraljevo sa 174 i Prijepolje sa 161 stanovnikom manje.
Izvor: NIN
