Piše: Redakcija
Karta broja rođenih po državama tokom 2025. godine pokazuje razmjere postepenog pomjeranja demografskog težišta svijeta prema južnoj Aziji i podsaharskoj Africi. Portal Visual Capitalist objavio je tabelu, zasnovanu na procjenama Odjeljenja Ujedinjenih nacija za stanovništvo iz publikacije World Population Prospects 2024, prema kojoj je tokom 2025. u Indiji rođeno oko 23,1 milion djece, u Kini 8,7 miliona, u Nigeriji 7,6 miliona i u Pakistanu 6,9 miliona, dok je cijela Evropa imala približno 6,2 do 6,3 miliona rođenih. Indija, Kina, Nigerija i Pakistan tako su četiri pojedinačne države čija je godišnja generacija brojnija od generacije rođene na čitavom evropskom kontinentu. Od njih su tri azijske, dok je Nigerija za sada jedina afrička zemlja iznad evropskog zbira. Iza nje dolaze Demokratska Republika Kongo sa oko 4,6 miliona i Etiopija sa nešto manjim brojem rođenih. Kada bi se Evropa posmatrala kao jedinstvena demografska cjelina, po broju novorođenih nalazila bi se tek iza te četiri države. Taj odnos ne znači da Evropa neposredno „nestaje“, ali snažno pokazuje koliko se njen udio u novostasavajućoj svjetskoj populaciji smanjio.
Šta zapravo govore modelske procjene?
Kako naglašavaju demograf Volfgang Luc i njegovi saradnici u studiji Demographic Scenarios for the EU: Migration, Population and Education, ovakvi brojevi predstavljaju modelske procjene zasnovane na pretpostavkama o fertilitetu, smrtnosti i migracijama, a ne sigurna predviđanja niti konačan zbir upisa u matične knjige. Isto metodološko ograničenje navodi i Odjeljenje Ujedinjenih nacija za stanovništvo, čiji je šef Odsjeka za procjene i projekcije demograf Patrik Gerland, u metodološkom izvještaju World Population Prospects 2024.
Za mnoge države potpuni podaci stižu sa zakašnjenjem, dok u dijelu svijeta registracija rođenja nije sveobuhvatna, pa Ujedinjene nacije kombinuju popise, matične evidencije, ankete, ranije demografske trendove i starosnu strukturu stanovništva. Apsolutan broj rođenih, osim toga, ne zavisi samo od stope ukupnog fertiliteta, odnosno prosječnog broja djece po ženi, nego i od broja žena u reproduktivnom dobu i njihove raspodjele po starosnim grupama. Stopa fertiliteta od, recimo, 1,4 djeteta nije broj djece koje je prosječna žena rodila tokom jedne godine, već proračun koliko bi ih rodila tokom čitavog reproduktivnog života kada bi u svakom uzrastu važile stope rađanja zabilježene te godine. Zato velika i mlada zemlja može imati ogroman broj rođenih i dok joj fertilitet opada, dok ostarjela zemlja može imati malo novorođenih čak i pri nešto višoj stopi fertiliteta.
Ovdje je presudan pojam demografskog zamaha. Indija, Nigerija i Pakistan imaju veoma brojne mlade generacije koje tek ulaze u doba zasnivanja porodice. Čak i ako žene u tim zemljama budu rađale manje djece nego njihove majke, ukupan broj rođenih može još decenijama ostati visok jer se istovremeno povećava ili ostaje veoma veliki broj potencijalnih majki. U Evropi djeluje suprotan mehanizam: malobrojne generacije rođene tokom prethodnih decenija sada ulaze u reproduktivno doba, pa se broj rođenih može nastaviti smanjivati čak i ako se broj djece po ženi blago poveća. Simona Binjami, Marek Endrih, Fabricio Natale i Filip Uefing u studiji Low Fertility in the EU: A Review of Trends and Drivers to nazivaju negativnim populacionim zamahom: dugotrajno nizak fertilitet više nije ostavio Evropu samo bez dijela djece nego i bez dijela budućih roditelja. Upravo zato evropska demografska kriza nije sadržana samo u današnjim stopama fertiliteta, već i u starosnoj strukturi koja će uticati na broj rođenih tokom narednih dvadeset ili trideset godina.
U dekompoziciji koju autori navode, niski fertilitet i nepovoljna naslijeđena starosna struktura približno jednako doprinose projektovanom smanjivanju stanovništva EU do 2050. godine. Bez pozitivne migracije i daljeg produžavanja života, pad bi u scenariju te studije bio znatno veći. To nije isto što i najnovija prognoza Evrostata, nego analitički model koji pokazuje koliko sama starosna struktura već ograničava mogućnost brzog demografskog oporavka. Prema najnovijim objavljenim podacima Evrostata, u Evropskoj uniji je 2024. godine rođeno 3,55 miliona djece, a stopa ukupnog fertiliteta pala je na 1,34 djeteta po ženi, sa 1,38 u 2023. godini. To je najniža stopa zabilježena od početka uporedive serije 2001. godine i daleko je ispod približno 2,1 djeteta potrebnog za prostu obnovu stanovništva.
Promjena odnosa između starih i radno sposobnih
Binjami i saradnici u Low Fertility in the EU naglašavaju da evropski fertilitet ostaje ispod nivoa proste reprodukcije već oko pola vijeka. Uzroci nisu svedivi na jedan činilac, nego obuhvataju duže obrazovanje, složenije i nesigurnije profesionalne putanje, stambenu i ekonomsku nesigurnost, odlaganje braka i roditeljstva, promjene u partnerskim odnosima i porodičnim normama, kao i neravnopravnu raspodjelu rada i brige o djeci između muškaraca i žena. Autori upozoravaju da ne postoji jedna sveobuhvatna teorija niskog fertiliteta, niti jedna mjera koja bi mogla automatski preokrenuti trend. Čak bi i rast iznad veoma niskih nivoa od oko 1,5 djece po ženi samo ublažio starenje, dok bi se društveni i ekonomski sistemi i dalje morali prilagođavati dugovječnom stanovništvu.
Prema osnovnom scenariju Evrostata EUROPOP2025, stanovništvo Evropske unije trebalo bi da poraste sa 451,8 miliona 2025. na najviše 453,3 miliona 2029. godine, a zatim da opadne na oko 445 miliona 2050. i 398,8 miliona 2100. godine. To bi bio gubitak od oko 53 miliona stanovnika, odnosno 11,7 odsto u odnosu na 2025, i to u scenariju koji već pretpostavlja trajno pozitivnu neto migraciju. Između 2025. i 2100. projektovano je oko 253 miliona rođenih i 409,8 miliona umrlih, što bi stvorilo prirodni manjak od gotovo 157 miliona ljudi. Pozitivna neto migracija od kumulativno oko 103,7 miliona ublažila bi taj gubitak, ali ga ne bi mogla potpuno poništiti. Evrostat izričito upozorava da je to uslovni scenario zasnovan na određenim pretpostavkama, a ne sigurna prognoza budućnosti.
Najteža posljedica neće biti samo pad ukupnog broja stanovnika, nego promjena odnosa između starih i radno sposobnih. Početkom 2025. godine u Evropskoj uniji je živjelo oko 99 miliona ljudi starijih od 65 godina, što je približno 22 odsto stanovništva. Udio stanovništva od 20 do 64 godine, prema Evrostatovom osnovnom scenariju, mogao bi pasti sa 58,3 odsto 2025. na 49,7 odsto 2100. godine, dok bi udio starijih od 65 godina porastao na oko trećinu stanovništva. Odnos starih prema stanovništvu radnog uzrasta mogao bi se povećati sa približno jedne osobe starije od 65 godina na tri osobe radnog uzrasta, na gotovo dvije starije osobe na tri radno sposobne. Pri tome treba naglasiti da je riječ o starosnom odnosu, a ne o stvarnom odnosu zaposlenih i penzionera, koji zavisi i od zaposlenosti, starosne granice za penzionisanje i drugih faktora.
Iskušenja integracije Balkana i Istočne Evrope
Posebno teške posljedice očekuju centralnu, istočnu i jugoistočnu Evropu, gdje se niskom fertilitetu pridružuje i iseljavanje mlađeg i obrazovanijeg stanovništva. Kristina Batog i saradnici u studiji Međunarodnog monetarnog fonda Demographic Headwinds in Central and Eastern Europe zaključuju da će se stanovništvo gotovo svih zemalja tog regiona, sa izuzetkom Turske u njihovom tadašnjem modelu, znatno smanjivati. Iseljavanje ne smanjuje samo trenutni broj radnika, nego ubrzava starenje i smanjuje budući broj rođenih, jer odlaze ljudi u reproduktivnom i radnom dobu. Zbog toga zemljama Balkana i istočne Evrope prijeti opasnost da „ostare prije nego što se obogate“, odnosno da uđu u fazu visokih penzijskih i zdravstvenih troškova prije nego što dostignu zapadnoevropski nivo produktivnosti i dohotka.
Ista studija procjenjuje da bi udio radnika starijih od 55 godina u radnoj snazi centralne, istočne i jugoistočne Evrope mogao porasti sa nešto manje od 16 odsto 2015. na oko 22 odsto 2050. godine. Prema modelu Batog i saradnika, starenje radne snage moglo bi samo po sebi usporiti godišnji rast ukupne faktorske produktivnosti za približno 0,08 do 0,09 procentnih poena u pojedinim razdobljima. To ne znači da je svaki stariji radnik manje produktivan, nego da starenje cijele radne strukture, bez ulaganja u zdravlje, nova znanja, tehnologiju i automatizaciju, može smanjiti sposobnost privrede da se brzo prilagođava.
Evropska trilema
Demografski pad zato neće biti ravnomjeran. Glavni gradovi, razvijene metropole i imigraciono privlačni dijelovi zapadne i sjeverne Evrope mogli bi nastaviti da rastu, dok će veliki dijelovi istoka, jugoistoka i evropske periferije gubiti ljude, škole, zdravstvene ustanove i ekonomsku infrastrukturu. Volfgang Luc i saradnici u spomenutoj studiji Demographic Scenarios for the EU: Migration, Population and Education pokazuju da kretanje radnika prema bogatijim članicama EU ublažava nedostatak radne snage na zapadu, ali istovremeno ubrzava starenje i pražnjenje istočnih članica. Tako Evropa može sve više postajati kontinent nekoliko rastućih, međunarodno povezanih gradskih zona, okruženih sve starijim i slabije naseljenim provincijama.
Evropa će zbog toga biti stavljena pred izbor koji se ne može riješiti jednom mjerom. Binjami i saradnici taj izbor opisuju kao svojevrsnu trilemu: pokušati povećati fertilitet, proširiti imigraciju ili prilagoditi privredu i socijalne sisteme starenju i smanjivanju stanovništva. U praksi će biti potrebna kombinacija sva tri pristupa. Luc i saradnici zaključuju da migracija može znatno povećati ukupan broj stanovnika i radnika, ali ima ograničeniji uticaj na odnos zavisnog i aktivnog stanovništva, jer i doseljenici vremenom stare. Prema njihovim scenarijima, povećanje učešća žena, starijih i doseljenika na tržištu rada može biti djelotvornije od prostog povećavanja broja migranata bez njihove uspješne ekonomske integracije.
Nastavak imigracije mijenjaće i etnički, vjerski i kulturni sastav evropskih društava, ali te promjene ne treba prikazivati kao mehaničku i unaprijed određenu „zamjenu stanovništva“. Njihov ishod zavisiće od obima i strukture migracija, zaposlenosti i obrazovanja doseljenika, načina sticanja državljanstva, stambene politike, prostorne koncentracije i sposobnosti evropskih država da nove stanovnike uključe u zajednički pravni, obrazovni i politički poredak. Imigracija može usporiti demografski pad, ali ne može sama po sebi trajno ukinuti starenje.
Mauricio Busolo, Johanes Ketl i Emili Sinot u studiji Svjetske banke Golden Aging: Prospects for Healthy, Active, and Prosperous Aging in Europe and Central Asia upozoravaju da starenje ipak ne mora automatski značiti ekonomski slom. Manje generacije mladih mogu omogućiti veća ulaganja u obrazovanje po djetetu, dok manji broj radnika omogućava više kapitala i tehnologije po zaposlenom. Ako ljudi budu živjeli duže i zdravije, radili dio dodatnih godina života i tokom karijere obnavljali znanja, brojčano manja radna snaga može biti produktivnija od današnje. U jednoj od njihovih modelskih simulacija, negativan uticaj produženog životnog vijeka na dohodak nestaje ukoliko se dodatne godine života ne provedu isključivo u penziji, nego se približno tri četvrtine tog produžetka provedu u ekonomski aktivnom periodu.
To znači da će stvarne posljedice zavisiti od zdravlja starijih ljudi, kvaliteta školstva, produktivnosti, automatizacije, penzijske politike i organizacije rada, a ne samo od broja stanovnika. Busolo, Ketl i Sinot zato predlažu povezane reforme preventivne zdravstvene zaštite, cjeloživotnog obrazovanja, penzionog sistema, fleksibilnijeg zapošljavanja starijih i boljeg usklađivanja porodičnog i profesionalnog života. Starenje je, dakle, veliki trošak za neprilagođena društva, ali može postati podnošljivije u društvima koja imaju zdravije stanovništvo, visoku zaposlenost i snažan rast produktivnosti.
Na globalnom planu, relativna demografska težina Evrope neizbježno će se smanjivati. Buduće generacije radnika, potrošača i vojno sposobnog stanovništva sve će se više rađati u Indiji, Pakistanu, Nigeriji, Kongu, Etiopiji i drugim zemljama Afrike i južne Azije. Prema scenarijima koje su 2019. izradili Luc i saradnici, Afrika bi do 2060. mogla činiti više od polovine ukupnog svjetskog prirasta stanovništva. Međutim, isti autori pokazuju da taj put nije nepromjenljiv: obrazovanje djevojčica ima jednu od najsnažnijih i najdosljednijih veza sa snižavanjem fertiliteta, pa bi brži razvoj ženskog obrazovanja mogao znatno usporiti budući rast afričkog stanovništva.
Bogati poluostrvski dodatak novog svijeta?
Evropa će i dalje moći biti bogata i uticajna zahvaljujući akumuliranom kapitalu, znanju, tehnologiji i snazi svojih institucija, ali više neće moći podrazumijevati da joj ekonomska i politička moć pripada samim tim što je tokom prethodnih vijekova bila središte svjetske istorije. Ono što se o njenoj budućnosti može reći s najvećom sigurnošću nije da joj predstoji nestanak, nego da će raspolagati sve manjim udjelom svjetskog stanovništva, sve starijom radnom snagom i sve užom osnovom iz koje finansira svoje socijalne, zdravstvene, vojne i razvojne ambicije. Istovremeno će se širiti nesrazmjera između nekoliko privlačnih metropola i regiona sposobnih da privuku ljude, kapital i znanje, te prostranih perifernih oblasti koje će gubiti stanovništvo, infrastrukturu i političku težinu. Neizvjesno je koliki će tačno biti pad i kako će izgledati etnički i kulturni sastav budućih evropskih društava, ali je prilično izvjesno da će se kontinent morati odreći predstave o neograničenoj radnoj snazi, nepromjenjivoj socijalnoj državi i svjetskom uticaju koji nije potkrijepljen ni demografskom masom ni dovoljnom produktivnošću.
Ukoliko u tome ne uspije, Evropa neće doživjeti nagli slom, nego će nastaviti silaznu putanju koja je već decenijama vidljiva u njenom relativnom učešću u svjetskom stanovništvu i privredi. Izvještaj Evropske komisije Report on the Impact of Demographic Change pokazuje da je stanovništvo današnje EU-27 činilo oko 12 odsto svjetske populacije 1960. godine, oko šest odsto 2020, dok bi do 2070. taj udio mogao pasti ispod četiri odsto. Udio EU u svjetskom BDP-u već je, prema istom izvještaju, smanjen sa 18,3 odsto 2004. na 14,3 odsto 2018. godine. To ne znači da će Evropljani nužno postajati siromašniji, nego da će ostatak svijeta rasti brže, raspolagati većim tržištima, brojnijom radnom snagom i sve većim dijelom globalne proizvodnje, pa će evropska ekonomska težina postajati manja čak i ako se njen životni standard bude sporo povećavao.
Mario Dragi u studiji The Future of European Competitiveness upozorava da taj relativni pad više nije samo posljedica demografije nego i dugotrajnog slabljenja produktivnosti: razlika u veličini ekonomija EU i Sjedinjenih Država, mjerena stalnim cijenama, povećala se sa nešto više od 15 odsto 2002. na oko 30 odsto 2023. godine, dok se oko 70 odsto razlike u BDP-u po stanovniku objašnjava nižom evropskom produktivnošću. Iv Gijemet i Dejvid Tarner u studiji OECD-a The Long View: Scenarios for the World Economy to 2060 procjenjuju da bi smanjivanje udjela radno sposobnog stanovništva u evrozoni moglo oduzimati i do pola procentnog poena godišnjem rastu BDP-a po stanovniku, upravo u vrijeme kada Indija i druge velike ekonomije povećavaju svoj udio u svjetskoj proizvodnji.
Drugim riječima, opasnost nije u tome da će Evropa preko noći prestati biti bogata, nego da će njeno bogatstvo sve manje biti pretočivo u svjetsku moć. Manje stanovništvo i sporiji rast znače relativno manje potrošačko tržište, užu poresku osnovu, manje raspoloživih radnika i vojnih obveznika, te sve teže finansiranje istovremeno socijalne države, tehnološkog razvoja, energetske tranzicije i strateške samostalnosti. To je nastavak već postojećeg procesa u kojem Evropa od nekadašnjeg središta svjetske proizvodnje i političkog odlučivanja postaje jedan od nekoliko drugorazrednih globalnih centara. U tom slučaju ne bi iščezla niti bi nužno osiromašila, ali bi sve manje određivala pravila svijeta u kojem živi i postajala sve više imućan, ali ostario poluostrvski dodatak demografski daleko brojnijem svijetu.
