Jedna od najčešće ponavljanih tvrdnji u paranaučnom i publicističkom diskursu savremenih crnogorskih nacionalista, koju dalje reprodukuju mediji bliski nekadašnjoj vlasti Demokratske partije socijalista, jeste stav da na prostoru Crne Gore i Hercegovine prije XIX vijeka nije postojao srpski narod, odnosno da se, u navodno „umjerenijim“ varijantama iste teze, radi o romanizovanom, vlaškom stanovništvu koje je tek konfesionalno bilo „srpsko“. Ovakve konstrukcije počivaju na anahronom projektovanju modernih nacionalnih kategorija u predmoderni period i otkrivaju fundamentalno nerazumijevanje strukturne prirode evropskih identiteta prije doba prosvjetiteljstva.
Predmoderna nacija kao sakralno-politička zajednica
Do kraja XVIII vijeka ne postoji nijedna evropska nacija čiji se kolektivni identitet može opisati kao sekularan ili etnolingvistički u modernom smislu. Predmoderne ethniae funkcionišu kao sakralno-političke zajednice (sacral polities), konstituisane kroz hrišćansku eklisijalnu pripadnost, liturgijski jezik, kanonsku tradiciju i istorijsko predanje. U tom kontekstu, etničko ime ne označava biološku ili „rasnu“ kategoriju, već istorijski oblikovanu zajednicu vjere i političke lojalnosti, shvaćenu kao lokalnu manifestaciju Novog Božjeg Izraela.
Posljedično, argument da su Srbi u Crnoj Gori i Hercegovini „samo po vjeri“ bili Srbi predstavlja konceptualnu protivrječnost: upravo je konfesionalno-crkveni okvir bio primarni nosilac etničkog identiteta u predmodernoj Evropi. Nedostatak razumjevanja tih procesa dovodi i do pogrešne pretpostavke da ukazivanje na ulogu romanizovanih balkanskih starosjedilaca (u izvorima često imenovanih kao Vlasi) u srpskoj etnogenezi predstavlja nekakvo „razobličavanje“ srpskog identiteta.
Nasuprot tome, komparativna istoriografija pokazuje da je uključivanje starosjedilačkih i etnički raznorodnih populacija u proces nacioizgradnje pravilo, a ne izuzetak. Tako je osvajanje Galije od strane Franaka – germanskog plemena – rezultiralo formiranjem francuske nacije kroz dugotrajnu sintezu franačke vladajuće elite i galo-rimskog stanovništva, pri čemu romanizovani substrat nije negiran, već integrisan u novi politički i crkveni identitet. Slično tome, engleska nacija nastala je kao složen proizvod asimilacije keltskog stanovništva sa anglosaksonskim doseljenicima (Saksoncima, Anglima i Jitima), uz snažan dansko-normanski sloj u kasnijim fazama. U srednjoj Evropi, pak, pruska država i kasnija njemačka nacija formirale su se kroz postepenu germanizaciju i institucionalnu apsorpciju brojnih zapadnoslovenskih plemena, bez ikakve potrebe da se njihovo učešće u ranim fazama tog procesa naknadno negira.
Vuk Bačanović: Stega istorijskog revizionizma | Žurnal
Sakralna hrišćanska kultura vezana za srpsko ime
Stoga pokušaji da se srpski identitet u Crnoj Gori i Hercegovini prije XIX vijeka redukuje na puku konfesionalnu „masku“ navodno tuđeg etničkog tijela ne predstavljaju legitimnu naučnu kritiku, već ideološki motivisanu rekonstrukciju prošlosti, lišenu komparativne perspektive i elementarnog razumijevanja predmoderne logike etničke i političke samoidentifikacije.
Ovakva inkorporacija balkanskih starinačkih populacija u srpski etnički korpus predstavlja istorijski logičan i strukturalno uslovljen proces, budući da je dvorska, a samim tim i sakralna hrišćanska kultura srednjovjekovnog prostora Srpske zemlje i Primorske, Bosne, Huma i susjednih zemalja bila trajno vezana upravo za srpsko ime. Srpski etnonim u predmodernom kontekstu nije funkcionisao kao puka etnolingvistička oznaka, već kao političko-sakralni marker koji je obuhvatao dinastičku tradiciju, pravni poredak, crkvenu organizaciju i liturgijski jezik. U tom smislu, uključivanje različitih lokalnih i starinačkih grupa u okvir srpskog identiteta odvijalo se kroz učešće u istoj hrišćanskoj kulturi dvora i oltara, koja je nosila srpsko ime kao legitimacijski okvir političke i duhovne pripadnosti. Upravo zato srpska identifikacija ovdje ne predstavlja rezultat naknadne ili nasilne etničke „prekvalifikacije“ u 19. vijeku, već prirodnu posljedicu uključivanja u zajednicu čiji su sakralni, pravni i simbolički reperi bili artikulisani pod srpskim imenom.
Uvid u raspoloživu diplomatičku građu srpskih srednjovjekovnih vladara i vlastele jasno pokazuje da je proces asimilacije balkanskih starinačkih, odnosno romanizovanih populacija u slovenski etnički korpus započeo relativno rano. Na to, prije svega, upućuje dominacija slovenskih ličnih imena unutar populacija koje izvori sistematski kategorizuju kao Vlasi, što ukazuje na duboke procese kulturne, jezičke i socijalne integracije, bez obzira na očuvanje određenih pravnih ili fiskalnih specifičnosti vezanih za vlaški status.
Istovremeno, diplomatička praksa bosanskih, humskih (kasnije hercegovačkih), ali i hrvatskih velikaša dosljedno pokazuje da se Srbi i Vlasi u pravnim aktima po pravilu pominju zajedno, ali kao analitički razdvojive komponente lokalnog stanovništva. Tako u poveljama i regulacijama humsko-hercegovačkih velmoža koji djeluju u okviru bosanske političke sfere i vlastelinskih nadležnosti — posebno u aktima koji se tiču trgovine, karavanskog saobraćaja i carinskih povlastica — nalazimo jasno formulisane odredbe koje eksplicitno nabrajaju i Vlahe i Srbe/Srblje. U tom smislu mogu se navesti, između ostalog, trgovačke regulacije kneza Grgura Vukosalića iz 1418. godine, potvrde trgovačkih sloboda i privilegija hercega Stjepana Vukčića Kosače iz 1454, kao i ranija deklaracija njegovog brata, hercega Vladislava, iz 1451. godine o slobodnom kretanju radi trgovine. U svim ovim aktima Srbi i Vlasi se pojavljuju kao prepoznatljive i imenovane kategorije lokalnog stanovništva, relevantne za pravnu regulaciju ekonomskih aktivnosti.
Slična pojava uočljiva je i u bosanskoj diplomatičkoj građi koja potiče iz unutrašnjosti države. Tako, na primjer, u povelji vojvode Jurja Vojsalića iz Donjih Kraja (1434), distinkcija u stanovništvu formulisana kao „bilo da je Srbin ili Vlah“ ulazi u sam jezik pravnog akta kao podrazumijevajuća i funkcionalna kategorija, sa konkretnim implikacijama u uređenju posjeda, zavisničkih odnosa i vlastelinskih nadležnosti. Ovakva formulacija pokazuje da su i Srbi i Vlasi u pravnoj svijesti epohe bili jasno prepoznati kao dijelovi istog društvenog prostora, ali sa različitim statusnim i tradicionalnim obilježjima.
U cjelini posmatrano, ova diplomatička svjedočanstva ne potvrđuju tezu o „nesrpskom“ karakteru predmodernog stanovništva Bosne, Huma i Crne Gore, već naprotiv ukazuju na složen, ali dugotrajan proces etničke i socijalne integracije, u kojem su romanizovani starinci bili inkorporisani u srpski etnički korpus, zadržavajući pritom određene pravne i ekonomske specifičnosti koje su izvori imenovali terminom Vlasi.
Vuk Bačanović: Srednjovjekovni etnički identitet Bosne kao plijen pabirčara | Žurnal
Osmanski period i pravno i identitetsko spajanje Srba i Vlaha
U tom kontekstu posebnu analitičku vrijednost imaju najraniji osmanski upravno-pravni izvori, kao i kanun-name XVI vijeka koje se odnose na Hercegovački i Crnogorski sandžak, naročito kada se razmatraju u uporednom odnosu sa izvornim materijalom nastalim u okrilju pismene, prije svega pravoslavne elite prostora današnje Hercegovine i Crne Gore. Upravo u tom spoju osmanske administrativne prakse i unutrašnjeg identitetskog kontinuiteta lokalnog stanovništva postaje jasno vidljiva naredna etapa srpske etnogeneze u osmanskom razdoblju, u kojoj dolazi do konačnog pravnog i identitetskog stapanja Srba i Vlaha.
Već u jednoj ispravi hercegovačkog sandžak-bega Ajaz-paše iz 1481. godine osmanska uprava, slijedeći stariju srpsku i bosansku feudalnu praksu, dijeli stanovništvo Hercegovačkog sandžaka na Srbe i Vlahe, formulacijom koja doslovno glasi: „vsake vr’ste ljudem, Vlahom i Srbljem“. Ovaj primjer jasno pokazuje da osmanska administracija u početnoj fazi svoje vlasti ne uvodi nove etničke kategorije, već preuzima već postojeće lokalne distinkcije koje su bile funkcionalne u predmodernom društvenom poretku.
Međutim, kanun-name XVI vijeka donose kvalitativni pomak u odnosu na ovu ranu dihotomiju. Zakonodavstvo koje se odnosi na timare kneževa i vojvoda i katunara i lagatora i teglidžija vlaških u Hercegovačkom sandžaku, zajedno sa lagatorima i vojnucima istog sandžaka, eksplicitno navodi da je ova zajednica „popisana po srpskom običaju“. Da se ovdje ne radi o pukoj tehničkoj ili formalnoj kvalifikaciji, već o suštinskoj pravnoj i identitetskoj integraciji, najjasnije potvrđuju završne odredbe Kanun-name Hercegovačkog sandžaka (koji je obuhvatao velike dijelove današnje Crne Gore), koje je neophodno citirati u cjelosti:
„Postupajući u potpunosti po uzvišenoj carskoj zapovijesti, u godini devet stotina trideset pete, prvog dana mjeseca rebiu-l-evvela (1529-1531, op.a.), u skladu sa zahtjevima povjerenja i pravilima ispravnog postupanja, pristupilo se pisanju, a u godini devet stotina trideset osme, prvog dana mjeseca muharrema, rad je doveden do potpunog završetka. Kada je potom obračun podnesen uzvišenom carskom prijestolu — neka ga Uzvišeni Bog uzdigne i ovjekovječi — i pošto je utvrđeno da je uređenje u skladu sa carskom zapoviješću, a popis u potpunosti saglasan sa važećim i priznatim kanunom, isti je prihvaćen. Shodno tome, naređeno je da se i među navedenom zajednicom, kao i u Hercegovačkom sandžaku, primjenjuje kanun srpskog naroda (Sırf taifesi), budući da je njihov kanun sadržan u Srpskom defteru. Iz tog razloga u Novi carski defter nije unošen opširni popis, već je izvršen i zabilježen samo u sažetom obliku, uz napomenu da se, ukoliko se ukaže potreba za kanunom, treba konsultovati Srpski defter.“
(Ahmed Akgündüz, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, knj. VI: Kanunî Sultan Süleyman Devri Kanunnâmeleri, II. dio: Kanunî Devri Eyalet Kanunnâmeleri (II) (Istanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1993, 548 i dalje).
Ovaj dokument predstavlja jedan od najjasnijih izvora za razumjevanje procesa u kojem se vlaška populacija, do tada prepoznavana kao posebna socijalno-pravna kategorija, institucionalno uključuje u srpski normativni i identitetski korpus. Primjena srpskog kanuna i postojanje posebnog Srpskog deftera ukazuju da je srpsko ime u osmanskom upravnom sistemu funkcionisalo kao nadređena etnokonfesionalna i pravna kategorija, unutar koje su se asimilovale ranije razdvojene statusne grupe. To je, između ostalog, navedeno i u hercegovačkoj kanun-nami iz 1580. u kojoj doslovno stoji:
I neka polja srpskog zemljišta u pojedinim selima ostadoše prazna, pa su se na njima Vlasi nastanili; neka od tih zemalja bile su upisane u Starom defteru, a neke su upisane i u vrijeme popisa. Tako, Vlasi koji su se nastanili na srpskoj zemlji, nakon što plate filjorski porez filjordžiji, daju spahiji desetinu (ušur) prema srpskom običaju. A Vlasi koji sa strane obrađuju srpsku zemlju, dužni su da, po istom običaju, daju jednu desetinu (deseti dio) kao ušur.
U tom kontekstu treba čitati i odredbe koje se odnose na Crnogorski sandžak, u kojima se navodi da je, budući da je „navedeni sandžak težak i kamenit kraj, te raja nije bila u mogućnosti da plaća desetinu, harač, ispendže i druge dažbine, po običaju vlaškom svakoj kući i baštini određeno po pedeset i pet akči“. Ovdje je „vlaški običaj“ jasno redukovan na fiskalno-prilagođeni model u specifičnim geografskim i ekonomskim uslovima, a ne na obilježje zasebnog etničkog identiteta suprotstavljenog srpskom.
Svi ovi osmanski izvori dobijaju svoje puno značenje tek kada se sagledaju u širem kulturnom i konfesionalnom okviru XVI vijeka. Upravo u tom periodu na istom prostoru djeluju prve srpske štamparije — od Božidara Vukovića Podgoričanina i njegovog sina Vićentija, do Božidara Ljubavića Goraždanina i njegovih sinova Đurđa, Teodora i Jeronima — dok manastirska mreža koja povezuje Tvrdoš, Papraću i Mileševu u svojoj korespondenciji dosljedno naglašava da se nalazi „u Srpskoj zemlji“. Upravo tako svoju otadžbinu definiše i jerođakon Mojsije iz Budimlje, jedan od ključnih saradnika Božidara Vukovića.
Krajem XVI vijeka kaluđeri Damjan i Pavle Ljubibratić, potomci starog trebinjskog plemstva, ispisuju cjelovit narativ dotadašnje istorije srpskog naroda, dok rimokatolički ulcinjski episkop Martin Segon, koji sebe izričito određuje kao „porijeklom Srbina“, u etnografskom opisu Srpske zemlje i Primorske još u 15. vijeku jasno razlikuje Rašane, Vlahe i Srbe kao regionalne i socijalne varijante unutar istog šireg etničkog prostora. Upravo u tom sinhronizmu osmanske pravne prakse, pravoslavne sakralne kulture i rane moderne istoriografije postaje vidljiva završna faza predmoderne srpske etnogeneze, u kojoj se nekadašnje distinkcije između Srba i Vlaha konačno stapaju u jedinstveni srpski identitet.
Vuk Bačanović: Od dukljanskih dana do Kulina bana | Žurnal
Ideološki redukcionizam i anahronizam
Iz svega navedenog proizlazi da tvrdnje o navodnom nepostojanju srpskog naroda u Crnoj Gori i Hercegovini prije XIX vijeka ne počivaju na izvornoj građi, niti na metodološki održivom razumjevanju predmodernih identiteta, već na ideološkom redukcionizmu i anahronizmu. Istorijski izvori — od srednjovjekovne dvorske i crkvene tradicije, preko rane osmanske upravno-pravne prakse, do pismene produkcije pravoslavne i šire hrišćanske elite XVI vijeka — dosljedno pokazuju kontinuitet srpskog imena kao sakralno-političkog i pravnog okvira unutar kojeg su se oblikovale i integrisale različite socijalne i statusne grupe, uključujući i one koje su izvori označavali kao Vlahe.
Osmansko razdoblje, umjesto da predstavlja prekid ili „rastvaranje“ srpskog identiteta, pokazuje se kao faza njegove institucionalne kristalizacije: upravo kroz primjenu srpskog kanuna, postojanje Srpskog deftera i uključivanje vlaške populacije u isti normativni i konfesionalni poredak, dolazi do konačnog stapanja ranije razdvojivih kategorija u jedinstven srpski etnički korpus. Taj proces nije bio rezultat naknadne nacionalne konstrukcije XIX vijeka, već dugotrajan i strukturno uslovljen istorijski razvoj, u kojem su sakralna kultura, pravo, jezik i institucije odigrali ključnu ulogu.
Stoga se srpski identitet na prostoru Crne Gore i Hercegovine mora posmatrati kao istorijska kategorija dubokog trajanja, čiji se oblici mijenjaju, ali čiji se osnovni sakralno-politički okvir održava kroz različite državne i pravne sisteme. Svaki pokušaj da se taj kontinuitet negira ili svede na puku konfesionalnu „etiketu“ ne predstavlja doprinos naučnom razumijevanju prošlosti, već odraz savremenih ideoloških potreba koje sa istorijskom stvarnošću imaju malo ili nimalo dodirnih tačaka.
Tekstovi objavljeni u kategoriji „Gledišta“ ne izražavaju nužno stav redakcije Žurnala
