Nobelova nagrada za ekonomiju 2025. godine dodijeljena je Džoelu Mokiru (Northwestern University), Filipiju Agionu (College de France i INSEAD) i Piteru Hauitu (Brown University) za istraživanja koja objašnjavaju kako je ekonomski rast postao održiv kroz tehnološki napredak. Prema naučnom obrazloženju Nobelovog komiteta (Scientific Background, 2025), održiv rast predstavlja istorijsku prekretnicu. Hiljadama godina civilizacije su stvarale izume, ali životni standard je stagnirao; BDP u Engleskoj između 1300. i 1700. gotovo da se nije mijenjao uprkos naučnim probojima. Preokret se dešava tek nakon 1800. godine. Tokom narednih dvjesta godina, Ujedinjeno Kraljevstvo prelazi sa 2.000 na 50.000 dolara po glavi stanovnika, a Sjedinjene Države prate sličnu putanju i po prvi put u istoriji ostvaruje se održiv rast.
Zašto prethodna istorija nije donijela održiv rast
Šta je omogućilo ovaj preokret? Mokir pokazuje da problem nije bio nedostatak tehnologije. Antičke civilizacije i renesansa stvarale su izume koji su rijetko dolazili do masovne proizvodnje; čak i Kina, tehnološki lider do 14. vijeka, zaustavila je napredak 1430. godine, kada je odlukom carskog dvora zabranjeno geografsko istraživanje. Mokir ističe da tehnologija nije mogla proizvesti rast jer se malo znalo o tome kako i zašto tehnike funkcionišu. To je bio svijet inženjerstva bez mehanike, proizvodnje gvožđa bez metalurgije, poljoprivrede bez agronomije i medicinske prakse bez mikrobiologije.
Tri preduslova modernog ekonomskog rasta
Da bi razumio zašto prošlost nije mogla generisala održiv rast, Mokir razlikuje radikalne tehnološke proboje (macro inventions) od postepenih poboljšanja (micro inventions). Istorijski, radikalni proboji su se pojavljivali sporadično, ali nisu generisali tok postepenih poboljšanja koji bi ih dopunjavao. Tek sa Industrijskim prosvetiteljstvom (Mokirov termin) nastala je pozitivna povratna sprega između radikalnih tehnoloških proboja i postepenih poboljšanja. Kako je to postignuto? Na osnovu empirijskih podataka, Mokir identifikuje tri preduslova koji su se morali istovremeno ispuniti. Prvo, moralo je doći do povezivanja nauke i prakse. Mokir razlikuje teorijsko znanje (episteme) – znanje šta i zašto, odnosno razumijevanje prirodnih zakona – od praktičnog znanja (techne) – znanje kako, odnosno zanatske vještine. Prije Prosvetiteljstva ova dva svijeta bila su odvojena: naučnici su razvijali teorije koje nikada nisu stizale do zanatlija, dok su zanatlije radile metodom pokušaja i greške, ne razumijevajući zašto nešto funkcioniše. Ova promjena obuhvatala je ekspanziju naučnog znanja. Broj naučnih časopisa u Evropi povećao se između 1650. i 1800. sa manje od deset na više od preko 540. Nastala je globalna intelektualna zajednica zasnovana na razmjeni ideja kroz pisanu komunikaciju – takozvana Res Publica Litteraria – mreža intelektualaca i pravo tržište znanja, gdje se ugled sticao dijeljenjem znanja. Royal Society u Londonu (1662) i Francuska akademija nauka (1666) postali su mjesta gdje se teorija susrela sa praksom i svako tehničko poboljšanje pokretalo je nova naučna pitanja. Tada je po prvi put u istoriji uspostavljen samoodrživi ciklus između teorijskog znanja i njegove primjene; nastala je povratna sprega koja traje i danas. Tek oko 1800. godine korisno znanje počinje imati stvaran uticaj na ekonomiju, održavajući tehnološku promjenu i rast. Drugo, Britanija nije imala najpismeniju populaciju u 18. Vijeku, Holandija i djelovi Njemačke bili su superiorniji. Ipak, Britanija je imala koncentraciju vrhunskih mehaničara, kovača i zanatlija. Iako je Francuska bila intelektualni centar Prosvetiteljstva, Engleska je imala daleko više proizvođača preciznih instrumenata – ljudi koji su radili i teleskope i mašinske komponente. Posebnu ulogu imali su implementatori – ljudi sa dovoljno tehničkog znanja da čitaju nacrte i primijene naučna otkrića u praksi. To su bili mehaničari, kovači, stolari i metaloradnici koji su mogli napraviti precizne instrumente, sastaviti parne mašine i instalirati opremu u fabrikama. Treći preduslov je društvo spremno za prihvatanje promjena. Mokir dokumentuje da je otpor tehnologiji bio sveprisutan kroz istoriju, poput zabrane mašina za pritiskanje igli u Kelnu 1397, napada na bakreza u Nirnbergu 1561. i ubistva pronalazača nove mašine za tkanje u Gdanjsku 1579. U Engleskoj su između 1811. i 1816. luditi lomili tekstilne mašine. Krojači su 1710. pokušali da zabrane mašinu za rezanje, a 1768. londonski drvodjeljači demolirali su mehaničku testeru. Mokir ističe da je Prosvetiteljstvo stvorilo kulturu koja je progres doživljavala kao nešto pozitivno. Istovremeno, britanski parlament je funkcionisao kao mjesto pregovaranja između suprotstavljenih interesa i bio dovoljno fleksibilan da spriječi potpunu blokadu inovacija. Ova tri preduslova – povezivanje episteme i techne, vrhunske zanatske vještine i društvo otvoreno za promjene – bila su ključ za omogućavanje modernog ekonomskog rasta.
Kreativna destrukcija i dinamika firmi
BDP raste stabilno oko 2% godišnje. Međutim, iza ove stabilnosti krije se turbulentna dinamika na nivou firmi budući da svake godine hiljade preduzeća nestaje. Austrijski ekonomista Džozef Šumpeter (1883–1950) objasnio je 1942. kako ovaj proces funkcioniše i uveo termin kreativna destrukcija. Agion i Hauit su koncept matematički formalizovali pola vijeka kasnije.Prema ovom principu, nova firma direktno uništava vrijednost stare fenomenom business stealing (preotimanje tržišta), pri čemu profiti nove firme dolaze na račun starih; to pokreće trku za napretkom. Razlog zbog kojeg postojeća firma to ne sprečava leži u replacement effect (efekat zamjene): postojeća firma već ima profite, pa bi inovacija samo zamijenila jedan profit drugim. Nova firma, međutim, počinje bez tržišnog učešća, pa je cijeli profit čisti dobitak. To objašnjava zašto tehnološki giganti često zaostaju u radikalnim inovacijama uprkos ogromnim budžetima.
Konkurencija, socijalna sigurnost i politika inovacija
Međutim, odnos konkurencije i inovacija, nije linearan. Agion je otkrio odnos u obliku obrnutog U: previše konkurencije uništava profite za istraživanje, premalo eliminiše podsticaj; inovacije su najveće kada je konkurencija umjerena. Industrije u SAD sa učestalijim propadanjem firmi pokazuju viši rast produktivnosti – destrukcija omogućava prelazak resursa ka produktivnijim firmama.Njegova istraživanja pokazuju da kreativna destrukcija najbolje funkcioniše uz socijalnu sigurnost: viša stopa destrukcije pozitivno utiče na dobrobit samo u državama sa visokom socijalnom zaštitom. Flexicurity sistem Danske i Holandije iz 1990-ih kombinuje fleksibilnost tržišta rada sa socijalnom zaštitom i programima prekvalifikacije. Radnik se ne plaši propasti firme jer zna da će dobiti naknadu i prekvalifikaciju. Upravo zato Danska ima jednu od najviših stopa realokacije poslova među razvijenim OECD ekonomijama. Kreativna destrukcija generiše pobjednike i gubitnike, pa ako društvo ne upravlja ovim konfliktom, proces postaje politički neodrživ. Upravo zbog ove kompleksnosti,
Nobelov komitet ističe da je stagnacija bila norma tokom istorije te upozorava na prijetnje kao što su gušenje pluralizma u nauci, rastuća tržišna moć velikih kompanija i rizik da etablirane grupe blokiraju kreativnu destrukciju. Iz ovog obrazloženja proizlaze preporuke za ekonomsku politiku: fokus treba biti na radniku, a ne na radnom mjestu; obrazovanje treba usmjeriti na „implementatore“ – vrhunske inženjere i tehničare koji primjenjuju nauku (techne). Princip obrnutog U treba održavati u politici konkurencije: optimalna konkurencija je dovoljno snažna da podstiče lidere, ali ne toliko snažna da uništi profite potrebne za istraživanje. Istovremeno, važno je podsticati otvorenu nauku saradnjom univerziteta i privrede, stvarajući savremeni ekvivalent Res Publica Litteraria kao prostor u kojem teorija i praksa razmjenjuju znanje.
Scientific Background to the Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2025: Sustained economic growth through technological progress. The Royal Swedish Academy of Sciences, Stockholm, 13. oktobar 2025. Dostupno na: https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2025/advanced-information/
Izvor: UCG
