Piše: Vuk Bačanović
U zoru svijeta koji se lomi između starog unipolarnog poretka i još nejasnog multipolarnog raspleta, srpski narod na tri državne adrese dočekuje tu promjenu iscrpljen, ekonomski potcijenjen i politički izmanipulisan. Decenijama gurnut u položaj jeftine radne snage i periferijskog tržišta, prinuđen da najbolje ljude šalje u tuđe ekonomije, a sopstvenu održava doznakama, kreditima i jeftinim obećanjima, on u novi geopolitički ciklus ne ulazi kao samopouzdan istorijski subjekt, već kao kolektiv koji još traži elementarnu unutrašnju konzistenciju: ko smo, šta hoćemo i pod čijim uslovima uopšte učestvujemo u „multipolarnosti“.
Ako iz ptičje perspektive pogledamo Srbiju, BiH i Crnu Goru u kojima danas živi najveći procenat srpskog naroda, vidi se vrlo slična konstrukcija: tri male ekonomije uredno uvezane u ulogu poluperiferije – dovoljno „stabilne“ da otplaćuju dugove i služe kao tržište, ali nedovoljno razvijene da ljudi u njima zaista žive od svog rada bez kredita, rodbine iz dijaspore i sezonskog preživljavanja.
Zajednički sadržilac je prosto sramotan u svojoj jednostavnosti: društva su organizovana tako da mali sloj političko–poslovne elite i vlasnika kapitala zadrži, učvrsti i poveća svoje pozicije, dok većina stanovništva živi u trajnoj nesigurnosti – između prekaratnih ugovora, preskupih stanova čija ih kupovina prisiljava na klijentilističke odnose sa onima koji omogućuju redovno regulisanje rate kredita – kompradorskim političkim partijama i ideje da je spas negdje drugdje. Umjesto ozbiljne rasprave o tome ko prisvaja plodove rada i kako izgleda pravedniji ekonomski poredak, serviraju se mitovi o „stranim investicijama“, „evropskom putu“, „stabilnosti“ i drže isprazne govorancije o „državnosti“.
U Srbiji, ta iscrpljenost sve vidljivije prerasta u studentsku i opštenarodnu pobunu protiv tehnokratije Srpske napredne stranke – protiv poretka koji svoju moć temelji na spoju statističkih trikova, PR-a i projekata za tuđi kapital, dok usput uporno potcjenjuje razum i dostojanstvo sopstvenih građana. Sam SNS-ov režim, koji se predstavlja kao „nacionalna“ i „državotvorna“ vlast, u stvari je najubjedljiviji dokaz da u Beogradu odavno ne postoji autentična srpska politika: to je vlast koja djeluje kao eksponent čvora korporativnih, imperijalnih i obavještajnih interesa spetljanih u glavnom gradu, pa se i sudbina naroda, i Kosova, i čitavog prostora koji nastanjuju Srbi posmatra kroz prizmu tuđih agendi i unutrašnjeg marketinga. Brojke o rastu, dugu i inflaciji podižu se kao dekorativni zid oko vladajuće klase, ali raspoloženje u društvu pokazuje nešto drugo: još uvijek se trpi mnogo više nego što se stvarno prihvata. Otud se sve češće prvobitni otpor prema „ekonomskim ekspertima“ pretvara u otpor prema čitavom političkom okviru, koji je odavno prestao da bude sistem upravljanja i sveden je na golu, neprestano ponavljanu propagandu o ekonomskom čudu koje nikako da se ostvari.
U Republici Srpskoj, kao dijelu mandatne teritorije UN-a – dejtonske Bosne i Hercegovine u kojoj živi najveći broj od 31 posto sveukupne srpske populacije – odgovor na istu ekonomsku bijedu nije pobuna, nego letargija. Politika šovinističke prostote SNSD-a i Milorada Dodika tu letargiju ne samo da koristi, nego je aktivno proizvodi: što je manje povjerenja u mogućnost promjene, to je lakše vladati uz dozu šovinističkih ispada protiv bosanskih muslimana, „Turaka“ i svih drugih proglašenih unutrašnjih neprijatelja, uz autokolonijalne gestove i fingirani suverenizam, potkrijepljen simboličkim savezništvima sa čitavim spektrom desničarskih mračnjaka širom svijeta, od Vašingtona do Budimpešte. Mizerna izlaznost od 31 odsto na nedavnim predsjedničkim izborima u RS nametnutim od strane kolonijalne uprave nije samo statistika, nego dijagnoza – narod koji je formalno pozvan da odlučuje, praktično je ubijeđen da je sve već odlučeno.
U Crnoj Gori, pak, ukupna društvena i ekonomska kriza lomi se kroz lažni duel dviju gubitničkih afilijacija: jedne, dukljanske, otvoreno antisrpske i provincijalno prozapadne koja je kidnapovala i za sebe rezervisala antifašističko nasljeđe Narodno-oslobodilačke borbe Drugog svjetskog rata, i druge, ravnogorske, koja svoj istorijski poraz pretvara u kičasti kult i političku impotenciju. Srpski narod je, tražeći utočište od dukljanskog prekodiranja crnogorske istorije i identiteta, sebe uglavnom tragično zarobio u vještački forsiranu ravnogorsku nostalgiju koja, bazirana na afirmisanju kolaboracije sa kolonizatorom, poništava svaku ozbiljnu šansu za trezvenu, modernu i emancipatorsku srpsku politiku.
Vuk Bačanović: Nezavisno novinarstvo, najstariji zanat u Crnoj Gori
Treba jasno reći da su Srbi u Federaciji BiH najčešće svedeni na dvije podjednako ponižavajuće uloge. S jedne strane, oni koji su politički aktivni uglavnom su pretvoreni u klijentelu SNSD-a, u svoju vrstu „dijaspore“ Republike Srpske i Srbije u sopstvenom zavičaju, i kao takvi do krajnjih granica politički zloupotrebljavani, uglavnom kao monete za potkusurivanje u dogovorima sa Hrvatskom demokratskom zajednicom BiH. S druge strane, oni koji se ne uklapaju u taj okvir najčešće životare u anonimnosti i samoponiženju, prihvatajući bošnjačke i „probosanske“ neokalajevske narative o samima sebi kao jedinu dozvoljeni oblik bitisanja.
Njihovi politički predstavnici, u dobrom dijelu, nisu ništa drugo do ljudi koji svoja imena i prezimena oportunistički stavljaju u promet: govore ono što većinsko bošnjačko stanovništvo želi da čuje, a ne ono što narod koji navodno predstavljaju zaista misli, osjeća i proživljava.
Srbi u Hrvatskoj danas su manjina od nešto više od tri odsto stanovništva, demografski desetkovana ratom, iseljavanjem i asimilacijom, ali politički i simbolički izložena gotovo čudovišnoj demonizaciji hrvatske desnice, uz prećutnu ili polovičnu podršku vladajućeg HDZ-a i značajnog dijela Rimokatoličke crkve. Iako brojčano mali, oni su i dalje stalna meta govora mržnje, revizionističkih spinova i strukturne diskriminacije, upravo zato što nose slobodarsko nasljeđe Drugog svjetskog rata, ustanka protiv ustaškog poretka i antifašističke Hrvatske. Ta činjenica da su Srbi, zajedno sa hrvatskim antifašistima, bili kičma otpora i temelj ideje jedne drugačije Hrvatske, čini ih danas posebno nepodnošljivim za radikalnu desnicu: ne napadaju se oni kao realna „prijetnja“ – jer su ionako na pragu iščeznuća – nego kao živi podsjetnik da u hrvatskom društvu postoji bolji, pravedniji i humaniji potencijal čija se politička artikulacija želi suzbiti.
Položaj Srba na Kosovu danas obilježava dvostruki pritisak: s jedne strane beogradsko stalno zloupotrebljavanje njihove nesigurnosti za potrebe prikrivanja suštine beogradskog režima, a s druge strane stvarni strah i svakodnevne tenzije u dodiru sa albanskim šovinizmom i institucionalnim pritiscima. Srbi, naročito na sjeveru, već godinama žive u atmosferi krize koja se obnavlja: povlačenje iz kosovskih institucija, bojkot izbora, nametanje gradonačelnika bez stvarnog legitimiteta, sukobi s policijom i zatvaranje „paralelnih“ srpskih institucija u koordinaciji sa SNS-ovim režimom, što je, kako konstatuju i OEBS i EU, dodatno ugrozilo njihov pristup platama, penzijama i osnovnim uslugama.
Upravo iz tog složenog iskustva – pobune u Srbiji koja je čvorište kolonijalne uprave, letargije u Republici Srpskoj, lažnih izbora u Crnoj Gori, klijentelizacije i samoponiženja u Federaciji BiH, demonizacije u Hrvatskoj i dvostrukog pritiska na Kosovu – treba polaziti ako želimo da razumjemo kako srpski narod dočekuje multipolarni svijet i šta uopšte može da znači bilo kakva politika emancipacije u tim uslovima.
Zaista šta bi to moglo biti?
Hrvatski evro-parlamentarac Tomislav Sokol je nedavno, s dozom prezira i rasizma, zapisao da je „srpski nacionalizam iskovan od mješavine svetosavske mitologije i komunističkih dogmi“. Međutim, ako tu tvrdnju lišimo dnevnopolitičke zle namjere i pročitamo je ozbiljno, on upravo u tom spoju možemo vidjeti nacrt jednog drugačijeg, uzvišenijeg horizonta – uz uslov da se istovremeno jasno odmaknemo i od svetosavlja iz vizure ljotićevske i drugih pravaca radikalne desnice i od rigidnih staljinističkih poimanja komunizma. Ako pojam „svetosavlje“ uputimo njegovom iskonu, postaje jasno da se ličnost Svetog Save u svom izvornom, istorijskom i predanjskom značenju može se povezati samo sa vaseljenskim pravoslavljem i hrišćanskim etosom ljubavi, otvorenosti i saosjećanja prema svakom ljudskom biću. Slično tome, propitivanje ideje komunizma koja nas zanima ne može biti obnovljeni kult države i partije, već glad za slobodom i demokratijom, težnja društvu bez izrabljivanja čovjeka po čovjeku, u skladu s onim na što podsjeća teologija oslobođenja: grijeh počinje kao „ne“ upućeno bližnjem, kao samoobožavanje koje pretvara vlastiti interes u idol, a zatim stvara poredak u kojem „knezovi ovoga svijeta“ upravljaju ekonomskim, kulturnim i estetskim tokovima tako da oni neminovno tlače siromašne i potlačene. (Enrique Dussel, Beyond Philosophy: Ethics, History, Marxism, and Liberation Theology, ed. Eduardo Mendieta (Lanham, MD: Rowman & Littlefield Publishers, 2003).
Politika emancipacije za Srbe u multipolarnom svijetu prepunom grabežljivaca i lešinara mogla bi, i morala bi, da znači upravo raskid s tim idolima – bilo da dolaze u obliku nacionalnog šovinizma, staljinističke krutosti ili neoliberalnog podaništva – i istrajno „da“ upućeno bližnjem: izgradnju zajednica u kojima se brani i opstanak naroda, i dostojanstvo svakog čovjeka, bez mržnje prema drugima i bez pokoravanja logikama kapitala, imperije i domaće korupcije.
U tom smislu, nije slučajno što se kao najvažnija tekovina modernog čovječanstva pokazuje upravo demokratija – ne kao puki ritual izlaznosti na unaprijed pokradene izbore, nego kao istrajna, teško izborena mogućnost da obični ljudi kontrolišu vlast, mijenjaju je i ograničavaju. Demokratija nikada nije bila poklon: od prvih skupština građana, preko buržoaskih revolucija, radničkog i sindikalnog pokreta, antifašističke borbe i dekolonizacije, ona je uvijek dolazila kao rezultat sukoba sa onima koji su smatrali da im pripada pravo da odlučuju u ime svih. Zato je i danas moguće govoriti o demokratiji samo ako smo svjesni da se ona neprestano osvaja – protiv samovolje države, protiv diktata kapitala, protiv svake ideologije koja bi da jednom zauvijek suspenduje mogućnost da narod kaže „ne“.
Bez tog istorijskog pamćenja, pozivanje na demokratiju svodi se na praznu formulu, jednako lažnu u ustima briselskih birokrata kao i u ustima domaćih autoritarnih „patriota“. Za sve nabrojane grupe Srba – u Srbiji, Republici Srpskoj, Federaciji BiH, Crnoj Gori, Hrvatskoj i na Kosovu – upravo takva, demokratija „borbe neprestane“ nije samo jedno od mogućih rješenja, već jedini okvir koji ih može uopšte dovesti u zajedničku priču. Ona je jedina tačka okupljanja koja ne traži da se iko odrekne svog identiteta, zavičaja ili istorijskog iskustva, nego da pristane na minimum koji čini ljudsku i političku pristojnost: da vlast bude smjenjiva, da je odgovorna pred građanima, da zakon važi jednako za sve, da je izrabljivanje čovjeka po čovjeku i naroda po narodu neprihvatljivo. I upravo zato, to nije projekat važan samo za Srbe: dosljedna, inkluzivna demokratija, koja brani njihovo pravo na opstanak i glas, istovremeno bi osnažila i sve one koji žive s njima i oko njih – Bošnjake, Hrvate, Albance, Crnogorce i sve druge – jer nudi jedini realan izlaz iz začaranog kruga etničkih hijerarhija i kolonijalnih tutorstava.
