Izvan države ili bez države?
Izvorno značenje imena ove riječi nas upućuje na rasipanje sjemena, odnosno rasijavanje pripadnika nekog naroda, etničke grupe…. izvan matične zemlje u kojoj taj narod živi. Etimologija nas, logično, upućuje i na istoriju. Ovaj pojam je nastao u staro-grčkoj tradiciji i ticao se najprije onih ljudi koji pripadaju grčkom plemenu, a žive širom Mediterana i na obalama Crnog mora. Pandam i savremenik ovog ”grčkog” fenomena jeste svakako jevrejski narod koji tokom cijele svoje istorije, u velikoj mjeri, živi dobro međusobno povezan i identitetski utemeljen van svoje države.
Kad se radi o Jevrejima može se slobodno konstatovati, za veći tok njihove istorije, kakao žive ne samo izvan, nego i bez svoje države. Na ovaj antički model shvatanja pojma dijaspore, nadogradili su se ideolozi nacional-romantizma 18. i 19. vijeka u Evropi i svijetu, kada su od raznih etničkih matica i njihovih rasijanja, počeli da stvaraju nacionalne programe budućih država.
U ovom su se procesu počeli stvarati fenomeni suprotni onom starijem shvatanju, da ga nazovemo grčko-jevrejskim shvatanjem. Naime, nacionalne države više nijesu mogle imati onakvo poimanje sopstvene dijaspore kakvo su imali drevni narodi u odnosu na svoje sunarodnike. Šta je mogla biti, recimo, engleska i njemačka dijaspora u Americi nego supstanca za stvaranje američke nacije koja će, gle čuda, moći i morati da ratuje upravo protiv, britanske krune? Isto se može reći za španske ili italijanske iseljenike koji su formirali političku i identitetsku stvarnost raznih južnoameričkih nacija.
Evropski primjeri
Kada je riječ o strujanjima i migracijama unutar same Evrope tu je dolazilo do preplitanja različitih modela kolektivnog opstajanja i identifikovanja, pa su se neka narodna rasijanja lako prelivala u druge ”tuđe” nacionalne identitete, dok je kod drugih naroda opstajalo i čuvalo se pamćenje o dvostrukoj pripadnosti: i ovoj državi, i onom narodu.
To bi svakako bila tema opširnijih teorijskih razmatranja, i analiza raznoraznih primjera… ali za ovu priliku, i srazmjerno dometima naše upućenosti pretrčavamo preko većeg sadržaja ove teme, kako bismo došli do zaključka da se termin dijaspore tradicionalno i sa punim smislom odnosi na etničke grupe i vjekovne kulture, a da se krajnje uslovno može ticati savremenih nacionalnih država.
Prostije rečeno: dijasporu može da ima narod, a vrlo je diskutabilno šta bi značilo dijaspora jedne države. Ili bar zaokružene i stabilne države. Zamislite neke Italijane, Irce ili Fince koji se organizuju negdje van svoje zemlje i da drže vezu sa svojom maticom kako bi joj, ne znam, ”pomogli” u nečemu? A opet, lako ih je zamisliti kao pripadnike sopstvenog naroda koji u nekoj drugoj državi čuvaju svoju narodnu tradiciju i kulturu, jačajući ambijent tolerancije i širine, upravo te druge države ( Dan Svetog Patrika na ulicama Njujorka; Proslava Kineske nove godine u Londonu … )
Međutim, ove naše balkanske polu-države gaje jedan dvostruki odnos stvarajući kod sebe, nominalno, ambijent građanskih država, odnosno države svih njenih međusobno ravnopravnih građana i istovremeno forsiraju imidž neke ”matice” koja ima neku svoju dijasporu nalik onoj drevnoj, zasnovanoj na etnicitetu.
Crnogorska dijaspora
Otuda, dok je Crna Gora bila na istorijskom pravcu svog vjekovnog identiteta i kontinuiteta za nju, njeni državljani koji žive u Srbiji, nijesu bili nikakva ”dijaspora” nego, onako kako Njegoš piše za Crnogorce koje šalje na školovanje u Srbiju u svom pismu Paunu Jankoviću, iz 12. aprila 1845.godine. Tu Njegoš govori o obrazovanju crnogorske mladeži, pa, između ostalog, kaže:
”No gdje bi crnogorska mladež mogla lakše polučiti obrazovanije uma i srca, a da ne izgubi nimalo od svoje dične narodnosti, ako ne u Srbiji, gdje se i sve nauke na našem jeziku predaju?”
U drugom pak pismu Simi Milutinoviću, iz 1844. Njegoš, između ostalog kaže: ”Fala ti za svagdašnju tvoju naklonost k ovome tvrdome i krvavome kraju, no srpskome od iskona.Mnogi su Srbi izlepršali na literaturno poprište, nego gotovo svi oni prebiraju tuđe posle, u tuđe oltare žežu srpski tamjan…Ti gotovo sam dičiš se Srpstvom i Srpstvo s tobom…Drugo ti nemam pisati do što te molim da preporučiš pokroviteljstvu svijetloga knjaza i njegovu praviteljstvu naš narod koji se iseljiva iz Crne Gore u Srbiju, da budu kao braća Srbi primljeni i da ih blagovole naseliti po onijema mjestima koja su fizičeski i klimatom prilična njinome otečestvu…”
Dakle, osjećaj srpske etničke pripadnosti u dvije različite države bio je jasan. Kod Njegoša barem nesumnjiv! I zato bi tu priča o npr. crnogorskoj dijaspori u Srbiji bila besmislena.
Danas izgleda postoje građani Crne Gore koji ne dijele Njegoševa uvjerenja iz 19.vijeka. Jasno. Potpuno. Samo oni nemaju dovoljan broj istomišljenika u Crnoj Gori da bismo njihovo mišljenje smatrali dominantnim ili većinskim. Više istomišljenika od njih, u Crnoj Gori ima–Njegoš! Interesantno. E sad, da se ne bismo prepucavali koji stav u razumijevanju crnogorske istorije je autentičan i ”pravi”, obaveza Crne Gore kao države bila bi da kad se već forsira priča o dijaspori njenim pripadnicima smatra sve državljane Crne Gore izvan njenih granica.
Dakle, i one koji se okupljaju isključivo pod zvaničnom državnom zastavom, ali i one koji se okupljaju pod tradicionalnom crnogorskom trobojkom. I one Crnogorce koji se u Srbiji izjašnjavaju kao Crnogorci po naciji, ali jednako i one Crnogorce koji se u toj istoj Srbiji izjašnjavaju po onim standardima iznijetim u gore nevedenim Njegoševim pismima. Tako bi trebalo da je u Srbiji, ali jednako tako i u Njemačkoj ili u SAD. Pa, ako naiđete na kakav skup crnogorskih Muslimana ili Bošnjaka u recimo, pojma nemam, Luksemburgu ili Njemačkoj, da ih jednako smatrate svojima kao kakvo udruženje Srba iz Berana u Čikagu.
Na isti način, ili još prije, ne bi trebalo dijeliti crnogorske iseljenike ne one koji drže politički i identitetski pravac, do juče vladajuće, DPS partije i njenih satelita i one, recimo, koji su se organizovali u zavičajne i kulturno-umjetničke družine Crnogoraca mnogo prije nego što je DPS nastao. Dakle, ili tako ili da ne zbijamo šale sa sopstvenim imenom, preko Debeloga Brijega i Dobrakova.
Milija Todorović
