Prof. Predrag Vukić : Partizanske egzekucije na Cetinju u novembru 1944.

Piše: Prof. Predrag Vukić

Poslije iskrcavanja angloameričkih trupa u Francuskoj, juna 1944. i neumoljive ofanzive Crvene Armije na ruskom ratištu uslijedilo je masovno potiskivanje njemačke vojne sile na svim frontovima i rat je konačno ušao u svoju završnu etapu. U razdoblju od septembra do decembra 1944. g. partizanske vojne snage izvršile su zauzimanje svih gradskih centara u Crnoj Gori i sprovele uspješno protjerivanje njemačkih okupacionih trupa iz Crne Gore. Na žalost, oslobođenje od njemačke okupacije i slom fašizma kao i izrazito totalitarnog i nečovječnog poretka nije istovremeno označilo uspostavljanje novog pravednijeg i humanijeg društvenog sistema, koji bi se temeljio na načelima parlamentarne demokratije i poštovanju osnovnih ljudskih i građanskih prava, već pobjedu boljševizma, koji je slično fašizmu ukinuo parlamentarnu demokratiju i višepartijski sistem i suspendovao osnovne građanske slobode.

Jedna od osnovnih karakteristika boljševizma potvrđena istorijskim iskustvom u svim državama u kojima je ovaj društveni sistem osvojio vlast je i sprovođenje nemilosrdne i beskrupulozne fizičke likvidacije svih građana koji iz bilo kojih razloga smetaju nosiocima ovakvog društvenog poretka. Primjenjujući metode svojih ideoloških inspiratora Lenjina i Staljina, Odjeljenje za zaštitu naroda (OZN -a )za Crnu Goru je sastavljala spiskove za likvidaciju svih onih građana koji su se makar i verbalno zamjerili komunistima. Poslije protjerivanja njemačkih trupa, partizanske jedinice koje su zauzele oslobođene gradove u Crnoj Gori odmah su bez oklijevanja i adekvatnog sudskog postupka izvršile egzekuciju svih građana koji nijesu odstupili sa četnicima, a čija su imena bila naznačena na spiskovima za pogubljenje „nepodobnih. “ Kao administrativni centar Crne Gore, Cetinje u tome nije moglo biti izuzetak. već samo još jedan tragičan primjer koji potvrđuje lenjinsko pravilo da nema i ne smije biti milosti prema“klasnim neprijateljima.“

Dana 13. novembra 1944. godine Cetinje su oslobodili borci Desete crnogorske udarne brigade pod komandom Nikole Banovića. Već istog dana uveče, prema već pripremljenom spisku za egzekuciju, uhapšeno je 14 građana. Strijeljani su 14. novembra u Humcima kod Novog groblja u Cetinju. Pogubljeni su:

1. JOKO GRUJIČIĆ, direktor učiteljske škole na Cetinju
2. MILOSAVA GRUJIČIĆ, ROĐ. KUSOVAC, supruga direktora Joka Grujičića.
3. DR JOVAN I. PETROVIĆ NJEGOŠ, profesor fizike i hemije u cetinjskoj gimnaziji.
4. MILEVA PETROVIĆ, ROĐ. STANIŠIĆ, supruga prof. Jovana Petrovića Njegoša.
5. MIRKO DRAGOVIĆ, upravnik Narodnog pozorišta na Cetinju.
6. MARKO SAVOV PLAMENAC, načelnik finansijskog odeljenja Kraljevske banske uprave na Cetinju.
7. NIKOLA BAJOV POČEK, diplomirani pravnik.
8. MOMČILO ZEKOVIĆ, policijski činovnik.
9. IVAN MILAČIĆ, zastupnik firme „Singer“ na Cetinju.
10. VUKO PEJOVIĆ, opštinski činovnik.
11. MILEVA BOROZAN opštinska činovnica.
12. VASILIJE KAPISODA, učenik gimnazije
13. NIKOLA MILAŠEVIĆ, stolar
14. VJEKOSLAV ANDREJEV, zanimanje nepoznato.

Milatović luta poput Piksija…

Ali to nije bio kraj egzekucija. Već 14. novembra- uhapšeno je još 14 građana. Strijeljani su 15. novembra na istom mjestu na kome je izvršena prethodna egzekucija, u Humcima kod Novog groblja u Cetinju, Pogubljeni su:

1. ILIJA ZORIĆ, direktor cetinjske gimnazije.
2. MIHAILO ZORIĆ profesor istorije u cetinjskoj gimnaziji.
3. NIKOLAJ DORIMODOV, profesor vjeronauke u cetinjskoj gimnaziji.
4. MARKO PEROV MARTINOVIĆ, poslužitelj cetinjske gimnazije.
5. DUŠAN LUKIN VUJOVIĆ, poručnik kraljevske jugoslovenske vojske.
6. MILO PRLJA, INŽINJER agronomije.
7. LJUBO ILIN KNEŽEVIĆ, poštanski činovnik.
8. NIKO MAŠANOV KRIVOKAPIĆ, poštanski činovnik.
9. TOMO MILOŠEVIĆ, predsjednik cetinjske opštine u kraljevskoj Jugoslaviji.
10. NIKO SAVOV MILOŠEVIĆ, činovnik Državnog muzeja na Cetinju.
11. STANKO MAŠOV FILIPOVIĆ, čuvar manastirske šume na Cetinju.
12. ALEKSANDARA MATANOVIĆ, kćer cetinjskog apotekara Krsta Matanovića.
13. ĐURO PERIŠIĆ, mesar.
14. VECESLAV VACEK, policijski agent.

Sudeći prema vjerodostojnim podacima, sredinom novembra 1944. godine egzekutori OZNE- e strijeljali su 28 građana u Cetinju. Sa novim egzekucijama nije se nastavilo iako su planirane. Prema sjećanju starijih građana, u Cetinju su u to besudno vrijeme širene glasine da je prvobitno postojao spisak sa imenima 42 građana iz Cetinja određena za pogubljenje ali je nečijom intervencijom spisak reduciran na 28 imena. Svi ovi građani pogubljeni su bez prethodno sprovedenog sudskog postupaka. Odmah po izvršenim egzekucijama Ratni vojni sud na Cetinju objavio je plakat na kome su poimenično navedena imena svih strijeljanih građana koji su osuđeni na smrt zbog „saradnje sa okupatorom.“ Za svakog od njih naveden je tačan datum pogubljenja. Ovaj plakat je istaknut na javnim mjestima u gradu, ali je po naređenju mjesnih „narodnih“ vlasti ubrzo povučen. U stvari, nikakvog sudskog postupka nije ni bilo već su svi ovi ljudi odvedeni iz svojih domova pravo na stratište bez i najmanjih sudskih formalnosti. Prema sjećanju savremenika toga tragičnog razdoblja naše prošlosti koji su lično poznavali svoje postradale sugrađane, niko od njih nije zasluživao ni smrtnu kaznu ni dugogodišnju vremensku robiju. Pogubljeni su zbog svojih antikomunističkih uvjerenja, a ne zbog konkretnih krivičnih djela protiv čovječnosti kojih nije ni bilo. Mnogi od njih su izbjegavali aktivno bavljenje politikom, a niko od njih koliko nam je poznato, nije aktivno učestvovao u izvršenju pojedinačnih ili masovnih ubistava, paljevina i primjeni ostalih nasilnih mjera ratnog terora.

Izvor: Jovan Markuš/ Fejsbuk