U svijetu nauke, rijetki su naučnici čije se ime povezuje s otkrićem više od deset novih vrsta. Kada se takav doprinos kombinuje s predanim nastavnim radom, međunarodnim istraživačkim ugledom i uređivanjem prestižnih naučnih časopisa, riječ je o ličnosti koja objedinjuje naučnu izvrsnost i posvećenost obrazovanju. Prof. dr Vladimir Pešić sa Prirodno-matematičkog fakulteta Univerziteta Crne Gore jedan je od najcitiranijih naučnika iz Crne Gore prema Stanfordovoj listi, sa skoro 500 opisanih vrsta novih za nauku i prepoznatljivim doprinosom u oblasti ekologije, evolucije i taksonomije beskičmenjaka.
U ovom intervjuu govori o svom istraživačkom putu, značaju naučne saradnje, izazovima u očuvanju biodiverziteta, kulturi naučnog prepoznavanja i porukama koje šalje mladim istraživačima. Njegova poruka je jasna: nauka ne trpi površnost — traži predanost, integritet i hrabrost da se misli izvan okvira.
PR UCG: U oblasti biologije, jedno od najvećih profesionalnih priznanja za naučnika predstavlja činjenica da nova vrsta organizma bude nazvana po njemu. Po Vama je nazvano više od deset novih vrsta?
PROF. DR PEŠIĆ: Tačnije, 17 vrsta novih za nauku nazvano je u moju čast – iz različitih grupa organizama, kako malih, tako i velikih, i iz različitih djelova svijeta – od Australije i Himalaja do Svete Lucije na Karibima. Iskreno, za mene je to najveća nagrada, važnija od pozicija na različitim listama koje su uvijek kvantitativne i ne uzimaju u obzir neke druge parametre koji su za mnoge naučnike često značajniji.
PR UCG: Prema najnovijem izdanju Stanfordove liste najuticajnijih svjetskih naučnika, uvršteni ste među 2% najcitiranijih istraživača globalno. Kakvo je Vaše mišljenje o značaju ovakvih priznanja za promociju nauke i jačanje akademske kulture na univerzitetima poput Univerziteta Crne Gore?
PROF. DR PEŠIĆ: Broj akademaca koji se nalaze na Stanfordovoj listi danas je parametar koji je postao važan za sve univerzitete u svijetu i većina njih čini mnogo da bi te pojedince predstavila i promovisala u svojoj zajednici i šire. U tom smislu, vjerujem da je to važno i za Univerzitet Crne Gore, koji treba (i mislim da to radi) da razvija kulturu prepoznavanja uspješnih pojedinaca u nauci. Takvih pojedinaca ima u našoj zajednici znatno više nego što je trenutno prikazano na listi, i oni, nesumnjivo, doprinose imidžu i boljem pozicioniranju Univerziteta.
Kad smo već kod pozicioniranja, smatram da UCG treba da insistira na rangiranju univerziteta u Crnoj Gori. Nije važno što postoje četiri univerziteta u Crnoj Gori. Treba da budemo iskreni, u Crnoj Gori postoji duboko ukorijenjena kultura banalizacije naučnog rada, kao i uopšte prosvjetnog rada, kao i uvrežen sistem “uranilovke” koji je usmjeren protiv onih koji imaju realne rezultate.
Činjenica da se svih ovih godina nije odmaklo od ideje rangiranja univerziteta u Crnoj Gori pokazuje da postoji otpor na nivou državnih institucija, ali upravo zbog toga UCG treba da bude aktivniji (da ne kažem agresivniji) — ne samo zbog naših naučnika i profesora koji su neuporedivo kvalitetniji, već prije svega zbog studenata koji posvećuju neuporedivo više vremena, energije i truda u poređenju sa njihovim vršnjacima na drugim univerzitetima u Crnoj Gori i regionu.
PR UCG: Koja su to istraživanja koja su vas posebno fascinirala ili ostavila trag u dosadašnjem naučnom radu i zašto?
PROF. DR PEŠIĆ: Moja istraživanja vezana su za tri obasti (i predmete koje predajem na Prirodno-matematičkom fakultetu): evoluciju, ekologiju, i zoologiju beskičmenjaka. Ove tri oblasti se, naravno, prepliću. Činjenica da sam do sada opisao skoro 500 vrsta novih za nauku čini da me možda najviše povezuju sa taksonomijom i istraživanjem biodiverziteta. Moram reći da sam samo mali broj od ovih vrsta lično sakupio. U najvećem broju slučajeva to su uradile kolege koje se u svojim državama bave istraživanjem biodiverziteta, i koji rade izvanredan posao, a što uključuje na samo sakupljanje već najčešće i DNK sekvencioniranje ovog materijala sa ciljem razjašnjavanja evolutivne istorije tih vrsta i područja na kojima žive. Nove vrste koje opisujem, a koje nastaju iz tih kolaboracija, imaju pozitivan feedback na zaštitu biodiverziteta u u državama odakle su opisane. Samo prošle godine, kroz BGE (Biodiversity Genomics Europe) projekat opisali smo sedam novih vrsta iz Portugala, a isto toliko je bilo i tekstova u vodećim portalima i medijima u Portugalu, što je izuzetno važno i što posebno forsiram kod svojih spoljašnjih saradnika.
Tu su, naravno, i istraživanja iz ekologije (koja donose i najveći broj citata), a koja se odnose na istraživanje ekologije izvora i podzemnih voda na globalnom nivou. Ta istraživanja uključuju istraživanje ekologije vrsta koje naseljavaju ova staništa. Nacionalni projekat koji vodim bavi se transferom mikroplastike kroz lance ishrane (predator–plijen) u ovim ekosistemima i predstavlja oblast koja je za mene potpuno nova – i upravo zato još interesantnija.
PR UCG: Jedna od novih vrsta pijavica otkrivena je u barama blizu Skadarskog jezera. Kako biste opisali biodiverzitet Crne Gore i njen značaj za naučna istraživanja? Spomenuli ste da predviđate nestanak velikog broja vrsta u narednih 50 godina zbog klimatskih promjena. Šta nauka može učiniti da pomogne u očuvanju ovih vrsta?
PROF. DR PEŠIĆ: Što se tiče nove vrste koja je relativno skoro opisana, trudim se da ne izdvajam nijednu posebno, iz razloga što je svaka vrsta posebna i priča za sebe, koja najčešće zahtijeva previše teksta. Često u medijima, kao i studentima, kažem da se baviti istraživanjem bodiverziteta znači baviti se naukom sa “rokom”. Naime, naučne studije ukazuju da će u idućih 30 do 50 godina najveći dio biodiverziteta nestati, i da zato mnoge vrste nikada neće biti ni opisane. Posle više od 25 godina istraživanja biodiverziteta na globalnom nivou nisam optimista da je moguće sistematski sačuvati biodiverzitet (i prirodu). Reći ću vam da broj projekata iz zaštite biodiverziteta, te uticaja klimatskih promjena, nikada nije bio veći u EU prostoru za naučne projekte, ali su efekti zaštite biodiverziteta sve porazniji. Prošle godine bio sam jedan od urednika specijalnog broja o zaštiti Kaspijskog mora i analiza podataka je pokazala da jedini period kad nije došlo do degradacije životne sredine i biodiverziteta ovog ekosistema je bio između 2020. I 2023. godine – tokom pandemije virusa korona.
Nažalost, ubijeđen sam da ne postoji model koji bi omogućio da se, s jedne strane, sačuva biodiverzitet, a s druge strane, da se nastavi ono što na ovom civilizacijskom nivou nazivamo “napretkom čovječanstva”.
PR UCG: Nedavno ste istakli da se glas nauke slabo čuje, posebno u vezi sa ekologijom i biodiverzitetom. Šta mislite da bi trebalo da se mijenja kako bi nauka imala veći uticaj na društvo?
PROF. DR PEŠIĆ: Naučni podaci koje dobijemo kroz naučne projekte mogu da posluže kako vladinim, tako i nevladinim organizacijama u predlaganju i implementaciji mjera za zaštitu ugroženih vrsta, staništa i ekosistema. Ove godine, imali smo veoma brojnu grupu istraživača sa Univerziteta iz Poljske, Njemačke i Italije, sa kojima smo radili istraživanje s ciljem sakupljanja materijala za DNK analize organizama koji naseljavaju močvarna područja u zaleđu Velike plaže u Ulcinju. U julu planiramo međunarodnu ekspediciju u kanjonu Komarnice. Nema sumnje da će ti rezultati biti interesantni, i da će se naći interesantne vrste, ali da li to može uticati na ono što je već isplanirano (dogovoreno) za Veliku plažu ili Komarnicu? Odgovor na ovo pitanje vjerujem da je jasan svakom građaninu. Naravno to ne znači da treba da odustanemo, i vjerujem da ono što rade istraživači sa studijskog programa Biologija je najbolji primjer da nauka može i treba da mijenja društvo.
PR UCG: Kao profesor na Prirodno-matematičkom fakultetu UCG u oblasti ekologije i evolucije, kako uspostavljate ravnotežu između nauke i nastave?
PROF. DR PEŠIĆ: Vjerujem da, kao i velika većina profesora na UCG, i ja pokušavam naći balans između nauke i predavanja, koja su ipak uvijek na prvom mjestu. Jako je važno zainteresovati studente. Kursevi Ekologije i Evolucije koji su na trećoj godini tu pružaju više mogućnosti u odnosu na Zoologiju beskičmenjaka koja je na prvoj godini. Na kraju istakao bih da veliki dio vremena posvećujem naučnom časopisu “Ecologica Montenegrina” čiji sam glavni urednik, a što smatram veoma važnim. Velike zemlje imaju kulturu da formiraju i održavaju svoje časopise (u koje istraživači iz “malih” zemalja šalju svoje radove), kao što imaju i velike muzeje i naučne centre sa uslovima u kojima je moguće kvalitetno pohraniti biološki i genetički materijal vrsta koje opisuju naučnici iz tih “malih” zemalja. Održavanje i razvoj naučnog časopisa “Ecologica Montenegrina” lično smatram jednim od svojih najvećih uspjeha.
PR UCG: Šta biste preporučili mladim istraživačima koji žele da se bave ovim oblastima?
PROF. DR PEŠIĆ: Najvažnije je raditi, raditi i učiti. Ponekad mislim da se previše zaštitnički postavljamo prema našim mladim istraživačima. U svijetu kakav je danas, mladi ljudi se nalaze u konkurenciji sa drugim istraživačima onoga što zovemo tako popularno Jedinstveni evropski istraživački prostor, i u budućnosti ta kompeticija će biti samo oštrija — i za resurse, i za projekte i za karijere.
Izvor: UCG
