Piše: Nada Kovačević
Intervju s povodom: Prof. dr Veljko Milutinović, inostrani član Crnogorske akademije nauka i umjetnosti i akademik Evropske akademije nauka sa sjedištem u Londonu
Tehnologija postoji. Ideja postoji. Potrebna je samo volja da se prepozna prioritet. Ekologija nije trošak – ona je investicija. Ako napravimo kvalitetan, međunarodno priznat program, dobićemo ovdašnje eksperte, studente, potom i projekte, pa prihode – poručio je prof. Milutinović
U trenutku kada se Crna Gora suočava sa sve izraženijim ekološkim izazovima – od zagađenja i neodržive eksploatacije prirodnih resursa, do sve ranijeg ulaska u tzv. „ekološki dug“ – postaje očigledno da bez sistemske edukacije i osposobljavanja stručnog kadra, prava rješenja neće biti moguća. Upravo iz te potrebe, na međunarodnoj GEA konferenciji održanoj u CANU u maju 2025. u zaključcima je preporučeno formiranje specijalizovanog studijskog programa za ekološki inženjering, koji bi postao novi reprezentativni obrazovni centar u regionu – o čemu se sada sve glasnije govori.
Jedan od zagovornika ove ideje je prof. dr Veljko Milutinović, inostrani član Crnogorske akademije nauka i umjetnosti, akademik Evropske akademije nauka sa sjedištem u Londonu, profesor sa višedecenijskim iskustvom na našim i američkim univerzitetima, jedan od rijetkih stručnjaka koji na pitanje ekologije gleda ne samo kao na naučni, već i razvojni, politički i međunarodni izazov.
U razgovoru za Pobjedu, profesor Milutinović objašnjava zašto Crnoj Gori hitno treba ovakav studijski program, kako bi izgledao, na čemu bi se temeljio, i zašto vjeruje da naša zemlja ima šansu da postane regionalni centar znanja i inovacija u oblasti ekološke tranzicije. Ali i da se pozicionira kao međunarodno prepoznatljiv obrazovni i naučno-istraživački centar.
POBJEDA: Koji su glavni problemi koje ste prepoznali u oblasti ekologije i održivosti u Crnoj Gori?
MILUTINOVIĆ: Prvo i osnovno – osim nekoliko izvrsnih pojedinaca, nedostatak je ekspertskog kadra. Imamo izazove u oblasti zagađenja, neodrživog korišćenja resursa, klimatskih promjena… ali nemamo dovoljno ljudi koji su sposobni da se tim problemima u većim timovima stručno i sistematski bave. Crnoj Gori hitno treba poseban studijski program koji će obrazovati ljude sposobne da svojim znanjem nose borbu za održivost – kako unutar zemlje, tako i regionalno, pa i šire.
POBJEDA: Na čemu bi se takav program konkretno zasnivao?
MILUTINOVIĆ: Na četiri osnovna stuba, koji su međusobno povezani i neodvojivi: Borba protiv ekološkog kriminala – to podrazumijeva poznavanje domaće i međunarodne pravne regulative, saradnju sa institucijama poput Interpola i stvaranje eksperata koji mogu da djeluju kao most između nauke, prava i izvršnih organa. Kreativno i interdisciplinarno projektovanje održivosti – potrebno nam je obrazovanje stručnjaka koji mogu osmisliti i implementirati sisteme koji se sami održavaju i unapređuju kroz vrijeme. Primjena savremenih tehnologija – uključujući dronove, vještačku inteligenciju, prediktivne i aktuarske modele koji analiziraju finansijske posljedice rizika, senzorsku mrežu i softverske platforme. Bez toga, ne možemo pratiti ni razumjeti savremene ekološke procese. Estetizacija je takođe dio ekološkog inženjeringa – sve što se radi ili preuređuje u ovom našem prostoru treba da ima estetski kvalitet koji podstiče dalje turizam, stvara emocionalnu vezu i privlači širu pažnju. To je ono što u Evropi sve više nazivaju „estetskom funkcijom inženjeringa“.
POBJEDA: Imate li ličnih iskustava sa sličnim programima u inostranstvu?
MILUTINOVIĆ: Naravno. Predajem na dva univerziteta u SAD. Na Purdue univerzitetu u svakom semestru držim predavanja već 12 godina, a prije ovoga još 12 godina tokom davnih 80-ih i 90-ih prošloga vijeka. Na Indiana univerzitetu u Blumingtonu, predavanja imam povremeno, a istraživanja stalno. Oni su odvojili klasični teorijski program ekologije od novog multidisciplinarnog. Ovaj novi uključuje i menadžment i organizaciju.
Na Purdue univerzitetu, gdje sam prvi put došao kao profesor još 1983. godine, formirana su dva paralelna fakulteta nalik ovim studijama koje zastupamo u Crnoj Gori – jedan je klasični CIVIL ENGENEERING, fokusiran na teoriju i dizajn, smješten na jednom spratu u maloj zgradi, a drugi – koji pokriva engineering management– CIVIL ENGENEERING MANAGMENT – zauzima cijelu petospratnicu, najveću zgradu na kampusu. To dovoljno govori o pravcu u kojem ide svijet. A i mi treba da idemo sa svijetom u korak, da težimo tome.
POBJEDA: Da li ste imali kontakte sa crnogorskim institucijama po ovom pitanju?
MILUTINOVIĆ: Jesam. Učestvovao sam u javnim debatama i konsultacijama. Moja uloga nije da se pojavim kao „tvorac“ ideje, već kao neko ko je pomogao da se ona oblikuje i da dobije širu stručnu i institucionalnu podršku. Ministarstvo ekologije i rukovodstvo Univerziteta Crne Gore su pokazali otvorenost za ostvarenje ove inicijative.
Kolege iz Crne Gore sa kojima sarađujem na razvoju i realizaciji ove ideje ističu podršku Svjetske asocijacije za zaštitu zemljišta i voda (WASWAC) koja se upravo bavi ovim pitanjima, a čiji su rukovodioci nedavno boravili kod nas, na Univerzitetu Crne Gore. Tu su još i stalne komunikacije sa Mančester univerzitetom, Grifit univezitetom iz Australije, Kineskom i Srpskom akademijom nauka. Osim toga, postoji potencijal da se program kod osnivanja poveže i sa drugim međunarodnim partnerima. Recimo, Kosmos Univerzitet na Kipru, koji je finansiran iz Saudijske Arabije i ima evropsku akreditaciju, već ima infrastrukturu i interesovanje da se uključi u ovakve modele. To bi značilo međunarodnu vidljivost i dolazak studenata iz raznih zemalja.
POBJEDA: Koliki je ekološki izazov pred Crnom Gorom?
MILUTINOVIĆ: Ogroman. Danas – doslovno danas – planeta Zemlja ulazi u ekološki dug za 2025. godinu. Crna Gora je u taj ekološki dug ušla ranije, a već 8. maja i Srbija. Lošije od svjetskog prosjeka, kraj jula 2025, stoje takođe BiH i Hrvatska, a na začelju je Slovenija. Ovaj termin ekološkog duga predstavlja momenat kada neka zemlja ili ukupno planeta, iscrpi godišnje resurse. Sada – mnogo prije kraja godine. Sedamdesetih godina, to je bivalo s kraja godine, u decembru.
Za poređenje – Albanija bi trebalo da u ekološki dug uđe tek u septembru, između ostalog, jer su uveli prethodno moratorijum na sječu šuma, uradili uz preporuke međunarodnih kolega pojedine dobre prakse ekološkog inženjeringa. Bez obzira što su mala i manje razvijena zemlja, donijeli su strateške odluke koje ih dugoročno štite. To je lekcija i za nas.
POBJEDA: Da li Crna Gora ima potencijal da postane pozitivan primjer?
MILUTINOVIĆ: Apsolutno. Prije petnaestak godina, dio našeg naučnog tima je, u saradnji sa kolegama sa Univerziteta u Gentu (Belgija), radio na istraživanju objavljenom u renomiranom časopisu Land Degradation and Development. Na pažljivo odabranim lokacijama širom Crne Gore, upoređivane su istorijske fotografije iz perioda od kraja 19. vijeka do savremenog doba, kako bi se pratili dugoročni pejzažni i ekološki trendovi. Analiza je obuhvatila promjene u korišćenju zemljišta, gustini – sklopu vegetacije i stepenu degradacije, a rezultati su pokazali da se na brojnim mjestima priroda sama regenerisala – bez ikakve ljudske intervencije. To ukazuje na snažan biološki potencijal koji Crna Gora posjeduje, ali i na potrebu za znanjem, sistemskim pristupom i jasnom vizijom njenog očuvanja i razvoja. Umjesto očekivane degradacije, uočeni su znaci otpornosti ekosistema, što Crnu Goru čini jednim od pozitivnih primjera u širem balkanskom regionu.
POBJEDA: Da li ste lično spremni da učestvujete u razvoju ovog programa?
MILUTINOVIĆ: Jesam. Ovu ideju podržavam volonterski, jer vjerujem da može da promijeni tok razvoja zemlje. Ne kao privatni projekat, već kao državni program strateške važnosti. Moj zadatak je da povežem naše aktere sa međunarodnim partnerima i dam doprinos kroz iskustvo koje sam stekao u Americi, Evropi i svijetu.
POBJEDA: Zaključno – šta je potrebno da Crna Gora postane lider u ekološkom inženjeringu?
MILUTINOVIĆ: Dio ljudi koji mogu da pokrenu i vode proces dalje već su tu. Tehnologija postoji. Ideja postoji. Potrebna je samo volja da se prepozna prioritet. Ekologija nije trošak – ona je investicija. Ako napravimo kvalitetan, međunarodno priznat program, dobićemo naše ovdašnje eksperte, studente, potom i projekte, pa prihode i – što je najvažnije – zdraviju i održiviju Crnu Goru.
Izvor: Pobjeda
