Predstavljanjem knjige Arhiepiskopa cetinjskog i Mitropolita crnogorsko-primorskog g. Joanikija „Duh diše gdje hoće”, večeras, 22. oktobra 2026. godine, u kripti Sabornog hrama Hristovog Vaskrsenja u Podgorici, svečano je otvorena šesta po redu manifestacija „Dani Mitropolita Amfilohija”.
O knjizi su govorili protojerej Nikola Pejović, književnik Budimir Dubak, prof. dr Lidija Tomić i izdavač Radomir Uljarević, dok se na kraju sabranima obratio i autor, Mitropolit crnogorsko-primorski g. Joanikije. Veče je vodila novinarka Radio Svetigore Olivera Balaban, a u programu su učestvovali narodni guslar Maksim Vojvodić i Dječiji hor „Sveti apostol i jevanđelista Marko” iz Podgorice.
Pozdravljajući arhijereje, sveštenstvo i goste, Olivera Balaban je podsjetila na dubok i neizbrisiv trag koji je Mitropolit Amfilohije ostavio u životu Mitropolije crnogorsko-primorske, Srpske pravoslavne crkve i cjelokupnog pravoslavlja. Predstavila je knjigu Mitropolita Joanikija kao susret književnosti i teologije, istorijskog pamćenja i duhovnog iskustva, ličnog stvaralačkog dara i zajedničkog nasljeđa.
Uvodni dio programa posvećen je Njegoševom zavjetu i kapeli na Lovćenu, temama koje zauzimaju značajno mjesto u knjizi. Tim povodom prikazan je spot za pjesmu „Njegoševa kapela”, za koju je stihove napisao Mitropolit Joanikije, muziku Dragana D. Mirković, a koju izvodi hor „Bogorodice Trojeručice”.
Protojerej Nikola Pejović svoje izlaganje je posvetio bogoslovskom značenju naslova knjige, ukazujući na slobodu i tajanstvenost djelovanja Duha Svetoga.
„Čovjek je stvoren sposoban da primi Duha Svetoga i prizvan je da i sam postane sasud Duha Svetoga. Dakle, po ljubavi Božjoj čovjek prima darove Duha Svetoga, ali ih u slobodi i istini čuva i umnožava”, istakao je protojerej Nikola Pejović.
Osvrćući se na arhijerejsko služenje Mitropolita Joanikija, govorio je o njegovom doprinosu obnovi crkvenog života, kulture, prosvjete i nauke. Podsjetio je na izdavačku djelatnost „Sveviđa”, duhovne i kulturne svečanosti u Eparhiji budimljansko-nikšićkoj, književnu nagradu „Izviiskra Njegoševa”, kao i na osnivanje Gimnazije „Sveti Sava” u Podgorici.
„Svi oni koji budu s pažnjom prelistavali i čitali stranice ove knjige i tekstove u njoj susrešće se sa dubinom bogoslovske misli autora, bogatstvom njegovog duhovnog iskustva i širinom obrazovanja, sa izuzetnim poznavanjem srpske istorije, književnosti i kulture”, poručio je protojerej Nikola Pejović.
Književnik Budimir Dubak ukazao je na duhovni kontinuitet arhipastirskog služenja Mitropolita Amfilohija i Mitropolita Joanikija. Povezujući novu knjigu sa ranijim djelom „Svjetlost svijetli u tami”, ocijenio je da ona predstavlja nastavak autorovog predanog pastirskog i stvaralačkog rada.
Posebnu pažnju posvetio je tekstovima o Mitropolitu Amfilohiju, besjedi izgovorenoj kraj njegovog odra i pristupnoj besjedi Mitropolita Joanikija na ustoličenju u Cetinjskom manastiru. U njima je prepoznao svjedočanstvo o iskušenjima Crkve, ali i tvrdoj Božijoj vjeri, o smirenju i duhovnom nasljeđu.
„Otuda se može reći da je knjiga Mitropolita Joanikija ‘Duh diše gdje hoće’, prije svega, posvećena djelu lovćenskog tajnovidca Njegoša i djelu moračkog jasnovidca Amfilohija”, naglasio je Budimir Dubak.
Zaključujući osvrt na značaj knjige, istakao je: „Ovi radovi, uz sve ostale sabrane u njoj, novu knjigu Mitropolita Joanikija ‘Duh diše gdje hoće’ čine sasvim izuzetnom u našoj savremenoj teološkoj i književnokritičkoj literaturi.”
Prof. dr Lidija Tomić ponudila je podrobnu analizu tematske i duhovne strukture knjige, ukazujući na povezanost bogoslovskih, filozofskih, književnih i estetskih promišljanja. Naročito je istakla autorovo tumačenje Njegoševe poetike svjetlosti, molitvenog iskustva i odnosa čovjeka prema Bogu.
„Mitropolitovo tumačenje Njegoša je svestrano, jer obuhvata i teološko, i književno, i poetsko svojstvo Njegoševog pogleda na svijet”, ocijenila je prof. Tomić.
Govoreći o analizi lika igumana Stefana, isihastičkom predanju i simbolici božanske svjetlosti, ukazala je na autorovo umijeće da otkrije duhovnu dubinu Njegoševog pjesničkog izraza. Posebno se osvrnula na tumačenje Lovćenske kapele i Njegoševog zavještanja kroz teme žrtve, ljubavi, stradanja i vaskrsenja.
Prema njenim riječima, iako su tekstovi nastajali različitim povodima, knjiga posjeduje jasno unutrašnje jedinstvo:
„Cjelovitost knjige govori da je riječ o kontinuiranom promišljanju duhovnih, filozofskih, poetskih i metafizičkih tema. Sve zajedno one imaju punoću misli o pitanjima Njegoševe autentičnosti, samosvojnosti i višeznačnosti, kao i o osobenosti njegove duhovnosti i poezije.”
Izdavač Radomir Uljarević istakao je da objavljivanje ove knjige za izdavača predstavlja posebnu radost, budući da ona povezuje duboko bogoslovsko iskustvo sa kulturnim i intelektualnim dometima savremenog doba. Ukazao je na to da se tekstovi, nastajali tokom tri decenije i izgovarani u različitim prilikama, čitaju kao skladna cjelina.
„Njegošologiji knjiga donosi svjež i rijetko dosljedan pristup: čitanje Njegoša iznutra, iz pravoslavnog mističkog predanja, a ne iz istorije ideja. Mitropolitov jezik, istovremeno raskošan i sveden, nosi autoritet koji se ne nameće, nego svjedoči”, kazao je Uljarević.
U središte svog izlaganja postavio je odnos duhovnog iskustva i pjesničke riječi, naglašavajući da Mitropolit Joanikije Njegoševo stvaralaštvo sagledava iz perspektive doživljene, iskustvene vjere. Kao jednu od ključnih niti knjige prepoznao je preobražavanje stradanja u poeziju, svjedočanstvo i molitvu.
„Naslov ‘Duh diše gdje hoće’ ukazuje na slobodu duha, a sadržaj knjige pokazuje da se ta sloboda najjasnije vidi tamo gdje je čovjek najmanje slobodan — u stradanju”, poručio je Uljarević.
„Obodsko slovo“ i „Štampar Makarije“ izdavači Joanikijeve knjige
Na kraju večeri sabranima se obratio Mitropolit Joanikije, blagodareći sveštenstvu, saradnicima i učesnicima programa. Govoreći o Mitropolitu Amfilohiju kao duhovnom ocu i vođi svoje pastve, ali i stvaraocu u oblasti teologije i poezije, svoju knjigu je predstavio kao skroman prilog njegovom stvaralačkom zavještanju.
„Mitropolit nam je, kao veliki stvaralac i u sferi duha, kao duhovni otac, kao duhovni vođa svoje pastve, ali i u sferi teologije i poezije, ostavio to zavještanje stvaranja. I ovu moju knjigu želio sam da priložim tom njegovom zavještanju”, kazao je Mitropolit Joanikije.
Podsjetio je da duhovne i kulturne svečanosti priređivane u okviru manifestacije svjedoče o trajnom prisustvu Mitropolita Amfilohija u životu njegove pastve i o njegovom molitvenom zastupništvu. Pozvao je vjerni narod da se i narednih dana sabira oko blaženog spomena svog arhipastira, posebno na Svetoj liturgiji i pomenu povodom šeste godišnjice njegovog upokojenja.
Manifestacija „Dani Mitropolita Amfilohija”, u organizaciji Mitropolije crnogorsko-primorske, trajaće do 31. oktobra u Podgorici i na Cetinju. Program će obuhvatiti predstavljanje knjige „Životi svetih Pravoslavne crkve u Poljskoj” 28. oktobra, postavljanje Časnog krsta i osvećenje zemljišta za izgradnju Hrama Svetog Vasilija Ostroškog na Koniku 29. oktobra, kao i veče, istoga dana, posvećeno blaženopočivšim arhijerejima Anastasiju i Amfilohiju.
Na šestu godišnjicu upokojenja Mitropolita Amfilohija, 30. oktobra, u Sabornom hramu Hristovog Vaskrsenja biće služeni Sveta arhijerejska liturgija i pomen.
Manifestacija će biti zaokružena prazničnim bogosluženjima na Cetinju i Lučindanskom večeri „Mitropolit Amfilohije: pedagog, profesor i teolog”, 31. oktobra u kripti podgoričkog Sabornog hrama.
