Zahvaljujući porodici akademika Nika S. Martinovića, redakcija Žurnala reobjavljuje njegov rad prvobitno objavljen u zborniku „Od naroda do nacije“ Etnografskog instituta SANU 1974. Napominjemo da ovaj rad nije do danas uvršten u bibliografiju pokojnog akademika Martinovića.
Piše: Niko S. Martinović
Povod za ovu temu dale su mi neke diskusije u našoj i inostranoj štampi poslednje dvije-tri godine. Da odmah u početku napomenem, da ne bih bio rđavo shvaćen od nekih pojedinaca, ja sam uvijek, bez rezerve, bio za ravnopravnost Crne Gore u Jugoslaviji, za punu njenu društveno-političku afirmaciju u jugoslovenskoj zajednici, ističući da je ona kroz svoju istoriju uvijek bila okrenuta široj zajednici i kao takva se potvrđivala u revolucionarnoj borbi do rata i kroz narodnu revoluciju. Njeno nacionalno pitanje se do rata ispoljavalo u borbi za isušenje Skadarskog jezera, izgradnju železnice Beograd — Crnogorsko primorje, i kroz druge forme borbe za rješenje ekonomskih problema, unošenje u istorijama njenog doprinosa nacionalno-oslobodilačkoj borbi itd. Na tom planu, svojim skromnim doprinosima od 1931. godine, davao sam koliko sam mogao. To napominjem da ne bih od koga rđavo bio shvaćen da negiram ili se suprotstavljam onome što je istorija stvorila i revolucija potvrdila.
Nacionalno pitanje Crne Gore su postavljale od 1918 — 1941. godine sve građanske političke partije, svaka na svoj način i sa svojih pozicija, i nijedna nije bila za to da Crna Gora ne treba da bude ravnopravna u Jugoslaviji, a kada su posebno to počeli da postavljaju i pristalice Crnogorske federalističke stranke, KPJ je, da šire seljačke mase ne bi potpale pod njihov politički uticaj, pristupila obradi nacionalnog pitanja kao seljačkog pitanja, a ovog kao dijela revolucije, koje jedino ona rješava. I tako je bilo. Od Ostroške skupštine 1942. godine, ZAVNO-a Crne Gore i II Zasjedanja AVNOJ-a u Jajcu 1943. Crnoj Gori je priznata puna ravnopravnost u Jugoslaviji i kao takva je postala jedna od republika jugoslovenske socijalističke države. Dakle, tu su stvari sasvim jasne, i bez dilema.
Niko S. Martinović (13): Pjesme vladike Vasilija u Cetinjskom ljetopisu
Kada se poslije oslobođenja postavilo pitanje obrade etnogeneze Crnogoraca kod jednog dijela koji se bave, ili misle da se bave, naukom, stvari su postale zamagljene, a kod jednog dijela do neshvatljivosti nenaučne, mada su ponekad oblagane i marksističkom terminologijom. Dakle, u čemu je problem? Problem je u pristupu obradi problema etnogeneze Crnogoraca i problema od stare Zete do pojave Crne Gore kao države. S obzirom da su u tim polemikama, vođenim posljednje dvije-tri godine, došle do izražaja koncepcije suprotne naučnoj istini i progresivnoj nauci o razvitku društva čije korijene nalazimo u političkoj borbi ideologije tuđih pokreta svemu što je progresivno, mi ćemo u ovom saopštenju ukazati na osnovne korijene nekih deformisanih pristupa proučavanju etnogeneze Crnogoraca.
I
Obradom problema istorije i etnografije Crne Gore bavili su se i Srbi i Hrvati. U tom pravcu su, posljednjih sto godina, dati zapaženi rezultati. U Srbiji, od Društva srpske slovesnosti do Srpske Akademije nauka i umjetnosti, na tom planu radili su brojni saradnici i članovi ove ustanove, bez obzira da li su radili u njoj ili su živjeli van Srbije. Prvi članovi Društva srpske slovesnosti iz Crne Gore datiraju od osnivanja ove ustanove (Petar II Petrović Njegoš, kao počasni, i Dimitrije Milaković, njegov sekretar, kao dopisni član). I Srpsko učeno društvo je imalo iz Crne Gore svojih članova (Vuk Vrčević, Nićifor Dučić, Sava Kosanović, Marko Dragović, Gerasim Petranović). Srpska Akademija nauka, prije prvog svjetskog rata, imala je veći broj saradnika (Mirko Mijušković, Andrija Jovićević, Petar Majić, Mihailo Bukvić, Živko i Mirko Dragović i dr.). Svi su oni radili individualno i po uputstvima odjeljenja Akademije. Materijali koje je objavljivala Akademija i ustanove koje su joj prethodile, bili su iz oblasti istorije, etnografije i folkloristike. Na ovim poslovima su radili zajednički i Crnogorci i Srbijanci. Od tih radova bi se mogli, hronološki, neki pomenuti:
M. Popović: „Crna Gora i Crnogorci“ („Glasnik“ Srpskog učenog društva, knj. 22, Beograd, 1867); Nićifor Dučić: „Vranjina u Zeti i hrisovulje na Cetinju“ (GSUD, knj. 22, Beograd, 1870);
„Morača i Ostrog“ (GSUD, knj. 43, 1876);
„Crna Gora“ (GSUD, knj. 40, Beograd, 1873),
„Boka i Zeta“ (GSUD, knj. 42, Beograd, 1875),
„O episkopiji zetskoj i dabarskoj“ (GSUD, knj. 57, Beograd, 1884);
Marko Dragović: „Materijali za istoriju Crne Gore“ (u raznim brojevima GSUD i Spomenika SAN 1884 — 1892);
I. Jastrebov: Razni dokumenti o Crnoj Gori iz Manastira cetinjskog i vranjinskog, objavljeni u GSUD 1879 — 1880);
V. Bogišić: Narodne pjesme iz starih najviše primorskih zapisa s raspravom o bugaršticama (posebno izdanje, knj. 10, Beograd, 1878);
V. Vrčević: Srpske narodne pripovijetke (posebno izdanje, Beograd, 1868) i Srpske narodne igre (posebno izdanje, Beograd, 1868) itd.
Organizovani rad SAN na sistematskom proučavanju Crne Gore počinje 1896. godine, kada je osnivač srpske antropogeografije Jovan Cvijić, objavio „Uputstva za ispitivanje sela u Srbiji i ostalim srpskim zemljama“ i kada je SAN pokrenula ediciju „Život i običaji narodni“ (Beograd, 1894) i „Naselja i poreklo stanovništva“ (Beograd, 1902). U ovim izdanjima su izašle zapažene monografije o Crnoj Gori, koje su pisali: Jovan Erdeljanović, Svetozar Tomić, Bogdan Lalević, Ivan Protić, Andrija Jovićević, Savo Nakićenović, Petar Šobajić, Stevan Dučić i dr.
Obnovom rada SANU, poslije oslobođenja 1945. godine, ovaj rad je produžen sa već značajnim fondom građe i monografija o Crnoj Gori. Prelomna godina za intenzivni rad na ovom poslu je 1896. kada se pojavljuju Cvijićeva „Uputstva“, koja naročito razvija i primjenjuje njegov vrsni učenik Jovan Erdeljanović. Etnografski institut i Srpsko geografsko društvo postaju ustanove koje imaju posebnu zaslugu za razvijanje ovih djelatnosti. One se razvijaju pod neposrednim rukovođenjem Jovana Cvijića i Jovana Erdeljanovića. Posljednje međunarodno priznanje metodologije rada Jovana Cvijića, ovaj veliki svjetski naučnik je dobio 1923. godine izborom za člana Sovjetskog geografskog društva u vrijeme dok je još Lenjin bio živ. U svim monografskim radovima o Crnoj Gori Etnografskog instituta SAN i Srpskog geografskog društva dominira Cvijićevo shvatanje o dinarskom čovjeku i njegovim psihičkim osobinama i da Crnogorci pripadaju etnološki i antropološki tom tipu. Sva objavljena građa (etnografska i istorijska) upućuje na činjenicu da je državnom pojmu Crne Gore prethodio državni pojam Zete. Zetom su upravljali Balšići i Crnojevići, koji su bili pronijari, i davali pronije.[1] Stanovnici Zete su, poslije 1451. godine, tj. poslije prodora Turaka na Balkan, pod izmijenjenim društveno-političkim uslovima, ili pobjegli u malo naseljene planine, koje su se zvale Crna Gora, a bile su u sastavu Zetske države, ili pristali na državne odnose koje im je nametnuo turski feudalizam i postali raja. Stanovnici koji su se naselili ispod Lovćena donose sa sobom i sve simbole nemanjićke države, njenu tradiciju i svijest o tome da će se opet obnoviti srpsko carstvo kojemu su pripadali. Crnojevića država kao posljednji ostatak te države okuplja svoje snage oko Cetinjske mitropolije i održava vezu sa svojim prethodnicima u Zeti preko manastira i crkava. I danas, u ostacima biblioteka crnogorskih manastira Vranjine, Nikoljca i Svete Trojice, te Morače i Cetinja, sačuvana je tradicija učitelja slovenskog jezika Kirila, i liturgije Stevanu Nemanji, Svetom Savi i Nemanjićkim gospodarima. Cetinjska mitropolija, kroz čitavi srednji vijek, snabdijeva ove manastire takvom literaturom na svom slobodnom području, i stavlja se na čelo crnogorskog zbora i plemena, organizujući otpor protiv turskih najezda. Svi istoričari, istoričari književnosti i etnolozi nikada u svojim radovima nijesu posumnjali u istinitost ove tradicije, koja se potvrđivala i kroz sva istraživanja Cvijićeve škole.
Tako je bilo do 1941. godine. Vjekovna borba i danonoćna opreznost prema neprijatelju u toku petvjekovne borbe za slobodu, stvorila je kod Crnogoraca izražene karakterne osobine, koje su se pokazivale u violentnosti temperamenta, ponosu slobodnih ljudi i osjećanju pripadnosti široj zajednici. Cvijićeve naučne postavke dižu se do Njegoševih pjesničkih apoteza slobodi, pravednosti i porijeklu, koje stalno aktivizira stanovnike Crne Gore na borbu da se vrate svi porobljeni krajevi u široku državnu zajednicu Nemanjića, čiji su oni posljednji slobodni nasljednici. Ko ovaj istorijski hod ne shvata, a kojega od Porfirogenita do Cvijića potvrđuju istorijske činjenice, taj ne može shvatiti ni politička stremljenja Crnogoraca kroz vjekove. Zato Njegoš u „Gorskom vijencu“, i Cvijić u svojim antropogeografskim zaključcima, stoje na istom visu naučne tačnosti.
Građa nas upućuje da je državnom pojmu Crne Gore prethodio državni pojam Zete pod Balšićima i Crnojevićima, koji su bili pronijari i davali pronije ali su se, pod izmijenjenim istorijskim i političkim uslovima, stanovnici zetske države, pred navalom Turaka, preselili u planinske predjele, ili prihvatili nove feudalne odnose, koje su im nametnuli Turci. Stanovnici koji su pobjegli iz ravnice u planinske predjele zadržavali su u novim naseljima narodnu tradiciju i ambleme države kojoj su pripadali (Crnojevića grb sa dvoglavim orlom) i produžili organizovani otpor turskim najezdama, pod rukovodstvom cetinjskih mitropolita.
Nezavisno od inicijativa Srpskog učenog društva i Srpske akademije nauka, državna uprava Crne Gore osjetila je potrebu da u jednom građanskom zakoniku kodifikuje društvene odnose u zemlji i inostranstvu. U Odesi je tada predavao istoriju slovenskog zakonodavstva Valtazar Bogišić, tada već poznati pravnik, sociolog, književnik, filolog, etnograf i folklorist. Ruska vlada je, na inicijativu knjaza Nikole Petrovića Njegoša, predložila i uputila Bogišića da napiše za Crnu Goru građanski zakonik. To je bila i prilika da Bogišić prouči sve osobine Crnogoraca i okolnih plemena sa pozicije slavističke nauke. On je prvo napisao upitnik za anketu o pravnim običajima, koja nije samo pravna, već i etnografska, sociološka, etička i etnička. Napravio je upitnik od preko 2.000 pitanja za sve odnose i stanja u narodu, plemenu, bratstvu i kući, za sve pravne i fizičke ličnosti, kao i za materijalna dobra pravnih i fizičkih ličnosti. Po upitniku je anketirao najistaknutije senatore (Marka Miljanova, Đura Cerovića, Đura Matanovića, Jova Piletića i dr.), plemenske glavare i običan narod. Naporedo sa tim, proučio je sva dokumenta sudova, državne uprave i pojedinaca do kojih je mogao doći. Sve je to upoređivao sa životom drugih naroda, komisija za kodifikaciju srpskog prava u Srbiji, mađarskog u Pešti, njemačkog u Berlinu itd. Naporedo s tim konsultovao je savremenu i staru literaturu, vodio diskusije u Crnoj Gori i raznim evropskim centrima, provjeravao na terenu koji je ispitivao, i naporedo sa tim gradio monumentalno djelo „Opšti imovinski zakonik za knjaževinu Crnu Goru“. Radove oko ovog djela počeo je svojim anketama 1873. godine, a završio 1888. godine, kada je Zakonik štampan.
Bogišićeva istraživanja u Crnoj Gori izazvala su nekoliko ozbiljnih naučnih problema. On je došao do zaključka da stara srpska zadruga u Crnoj Gori živi pod imenom kuće, odnosno kućne zajednice, da se u Crnoj Gori svojina ne spušta ispod svojine kuće, da u kući nema privatne svojine, da je domaćin kuće punomoćnik kuće, a ne rater familias, da, obzirom na zadružni karakter kuće, starješina kuće ne može isključiti iz nasljedstva nezahvalnog sina, da je bratstvo i pleme takođe organizovano na zadružnoj osnovi, da su čak i hajdučke čete organizovane na zadružnoj osnovi, da je pravo prihvatljivo samo ako odgovara moralnom pogledu društva na ljudske odnose, da pravo mora biti odraz društvene svijesti, da pravo mora biti jasno i narodu razumljivo i da pravo ne smije biti smetnja društvenom razvitku.
Anketa sa senatorima i narodom pokazala je da oni zakonski propisi, koji se nijesu slagali sa društvenom sviješću naroda i zadružnim sistemom, nijesu primenjivani.
Korijeni ovog pravnog i društvenog života vode porijeklo iz nemanjićkog, i ranijih, perioda. Zadružni karakter društva vezan je za sve slojeve društva. On je kodifikovan i u Dušanovom zakoniku. Kuća kao pravno lice pominje se u članovima 16. Dušanovog zakona („na tisuću kuća da se hrani i manastirjeh 50 kaluđera“) i u članu 157. (po kome glavari odgovaraju za bezbjednost puta, a ako oni ne plate, plaćaju im kuće). Kuća kao pravno lice pominje se u hrisovulji Ivana Crnojevića, („da svaka kuća daje crkvi po 3 krble vina poljeva i jedan star pšenice, a drugi star glotine soka“; „i ješte priloženih drva naša zakona, koja donose Vreljani i Ugnjani, to da imaju svaku godinu svaka kuća po 90 bremena u manastir predavati“). Zadružni odnosi su vladali i kod vlastele u pogledu raspolaganja imovinom. Ivan Crnojević, koji se potpisuje „Gospodar Zetski“, poslije građenja Cetinjskog manastira, u pomenutoj hrisovulji, pisanoj na Rijeci Crnojevića 1485. godine, kaže što je sve priložio Manastiru cetinjskom „jeliko mi bist vozmožno s dogoverenijem podružja mojego i sinov mojih“.
Zadružni sistem i forma uprave narodom zadržana je i poslije pada Zete do knjaza Danila 1851. godine, iako u mnogo promijenjenim uslovima. Simboli nekadašnje nemanjićke države su ostali. Plemena je objedinjavao, iako više puta simbolički, cetinjski mitropolit, koji je ujedno bio i gospodar Crne Gore. Vlast nad samovoljnicima je imao Opšti zbor. Odluke Opšteg zbora su bile bez priziva. Opšti zbor se sazivao za najvažnije probleme zajednice: rat, primirje, međuplemenski krvni umir i sl. Pitanje zadružnog života u kući, bratstvu i plemenu je neopozivo i neprikosnoveno nepisano pravo uvriježeno u svijesti naroda. Povreda ovih pravila obavezivala je jedinstvenu kolektivnu odgovornost kuće, bratstva i plemena. Zajedno sa svim tim u sastavu svijesti naroda je pojam o kolektivnoj: „zadružnoj, bratstveničkoj i plemenskoj imovini“. Povreda ovih prava nije vezana za materijalnu štetu. To je povreda ljudskog dostojanstva i etike. Čuvanje principa zadružnog života je takođe u sklopu etike toga društva.
Iznad svega toga su rad i sloboda čovjeka kao društvenog bića. Svaki fizički sposobni član društva je obavezan da radi. Koji sposobni radni čovjek ne radi, društveno je prezren. U sklopu kompletne autonomije čovjeka su sva njegova ljudska dostojanstva: čuvanje i neugrožavanje fizičkog integriteta posebno i njega kao člana kuće, bratstva i plemena uopšte. Korišćenje tuđim radom, kraća, siledžijstvo posebni su delikti protiv društva.
Prema Zakoniku Petra I ko pogine u krađi, ne odgovara „budući svi dogovorno rekosmo, da ga sva zemlja bije jednako kako i rukostovnika“ (član 13), ko udari Crnogorca nogom ili čibukom, slobodan je da ga ubije (član 8), ko ubije napasnika „vrhu sebe braneći se“, tretira se kao ubistvo učinjeno nehotice (član 10). Marko Dragović navodi jedan dokumenat iz vremena Petra I Petrovića Njegoša po kome je za primaoca mita bila kazna da se novci koje je kao mito primio rastope i tim da mu se zaliju usta.[2]
Odbrana društvenog morala i ljudskog dostojanstva pooštrena je surovim kaznama za vlade Petra I, a naročito knjaza Danila Petrovića Njegoša. Prema izjavama serdara Jola Piletića svi oni članovi Danilovog zakonika iz 1855. godine, koji nijesu bili u skladu sa zadružnim sistemom i već formiranom pravnom sviješću o etici crnogorskog društva, nijesu primjenjivani.
U tom zakoniku je definisana i etnička pripadnost naroda kao i sloboda vjeroispovijedanja, oglašavajući Crnu Goru kao slobodni azil svima koji traže slobodu. U Zakoniku su predviđene i šibe za lopove, a Bogišiću su aktivni senatori izjavili, u anketi, da su šibe primjenjivane, iako to nije precizirano u Zakoniku, u tri slučaja: krađa u bratstvu, mučki udar i krađa državne imovine. Kazna šibanja je još iz nemanjićkog perioda, gdje je ona značila fizičku sankciju, dok je u Crnoj Gori u periodu knjaza Danila i knjaza Nikole imala moralni karakter. Ona nije značila fizičku kaznu nego moralnu što se vidi po posljedicama: ko je šiban nije mogao više doći gdje ljudi dolaze, od njega se nije niko ženio ni udavao, bratstvo ga se odricalo, pa je morao mijenjati prezime i bježati nz zemlje. Bogišić navodi jedan primjer da je neki Crnogorac, osuđen na šibe, molio da ga strijeljaju, ali sud nije pristao, jer je smrt, ognjem iz pušaka, za ljude, a šiba za neljude.
Sve te etičke vrednosti, koje su bile pod kontrolom kuće, bratstva i plemena, koje je na dugo i široko Bogišić proučio, dale su mu osnovu da u Opštem imovinskom zakoniku približi, najviše što je moguće, zakonske norme pravičnosti, a pravičnost etici, koju Crnogorci nazivaju ljudskoća. Otuda je i ovaj Zakonik etički kodeks koji je iz najpozitivnijih ljudskih osobina zadružnog sistema izdvojio i kodifikovao ono što vaspitava narod ne odvajajući ga od opšteljudskih težnji da čovjek bude tretiran kao najviše biće. I samo ono što tome teži on je nazvao zakonskim običajima, a sve što se tom principu protivi za Bogišića nije pravo, i ne pomaže društveni razvitak.
III
Treći krupni naučni poduhvat u proučavanju Crnogoraca je započeo 1879. godine ruski revolucionar demokrata, Pavle Apolonović Rovinski. On je objavio i ranije na stotine strana o Srbiji, Bosni i Hercegovini, ali posebno se bavio Crnom Gorom. O Crnoj Gori je objavio nekoliko hiljada strana, posmatrajući je politički, geografski, etnografski, sociološki, jezički, folkloristički i sa raznih strana. Njegovo kapitalno djelo je „Crna Gora u prošlosti i sadašnjosti“. Rovinski je bio najbliži saradnik i drug Nikolaja Gavriloviča Černiševskog. Crnu Goru je proučavao sa pozicija pokretačkih snaga društva, koje se bore da slobodno živi i da se nikome ne pokorava. On je znalački umio da u razvitku države razluči sve progresivne snage društva od onih koje su ga sputavale, da označi pozitivne i negativne uticaje inostranstva i susjednih zavojevača, da iz svega toga izdvoji sve ono što je zaslužilo pažnju naprednog svijeta od najstarijih vremena do balkanskih ratova. U metodu proučavanja naroda Rovinski ističe da se život ne razvija samo pod uticajem fizičkih uslova, već i u neprekidnim mirnim i neprijateljskim međusobnim odnosima. U životu kulturnih naroda glavni faktor razvitka nije fizička stihija. Tamo se javlja i istorija kao glavni faktor.
Istorija u životu čovječanstva, kaže Rovinski, vrši ono što u zemlji vrše geološki prevrati. Samo istorija može objasniti mnoge pojave u životu naroda, a etnografija joj za to daje materijal. Zato istorija i etnografija moraju ići zajedno, jedna drugu pomagati i tamo gdje jedna ne može objasniti neku pojavu, objasniće je druga. Na taj način Rovinski je dao etnografiju kao živu nauku vezanu za istorijska kretanja i tim postavio osnove socijalne etnografije. Zato je on prvo dao istoriju Crne Gore od vremena kada je ona bila sastavni dio srednjovjekovne srpske države, raspadanje te države na Zetu, a zatim formiranje Crne Gore kao države. Zatim je dao tlo, zemlju, pa etnografiju, narodno stvaralaštvo, društveno uređenje itd. Raspravljajući o etnografskim problemima (koji su kod njega pomiješani sa etnološkim i antropološkim) ističe da je istraživač dužan da izuči, osim fizičkih osobina čovjeka i naroda, njegov duhovni svijet, njegovu bit, porodične i društvene odnose, običaje, predanja, vjerovanja i mnogo drugih osobina koje ne rješava antropologija. On je protiv etnografije kao statičke nauke. Ona mora da pokaže čovjeka i narod u procesu, u kretanju. Polazeći od tih načela on je obradio Crnogorce kao tip, plemenski sastav Crne Gore[3], porodicu i život u njoj, materijalnu i duhovnu kulturu. U nekim postavkama o životu u Kući i njenom unutrašnjem uređenju ne slaže se sa Bogišićem ali najvećim dijelom uvažava i cijeni njegov rad kao visoko naučan. Rovinski je vrlo cijenio Cvijića, i u njegovim neobjavljenim radovima, koji se čuvaju u Arhivu AN SSSR u Lenjingradu, vidi se da je sva njegova djela imao u rukama. Vrlo je zanimljivo da Rovinski kao Rus vodi polemike sa slovenofilima. On se ne slaže sa njima, jer jedino nauka i naučna dostignuća treba da afirmišu u svijetu Slovene, a oni za to imaju uslove. Otuda i proučavanje Rovinskog u odnosu na Crnu Goru nemaju slovenofilski karakter.
Rovinski je sasvim saglasan sa etičkim porijeklom Crnogoraca kako su ga smatrali Bogišić i Cvijić. Crnogorski pisci Živko Dragović i Ljubo Bakić u radu „Poznavanja zakona“,[4] što je programski srednjoškolski udžbenik državnog i ustavnog prava Crne Gore do 1916. godine, usvajaju, iako ih ne citiraju, sve naučne rezultate Cvijića, Bogišića i Rovinskog o zadružnom životu u Crnoj Gori, bratstvu i plemenu, kao i njihovo shvatanje etnogeneze Crnogoraca. Njihovo shvatanje je bilo i državno shvatanje, tim prije što je jedan od njih bio predsjednik Državnog savjeta, a drugi ministar pravde Crne Gore. Znači da do 1916. godine etnogeneza Crnogoraca, kako su je postavili Bogišić, Rovinski i Cvijić u Crnoj Gori, nije imala protivnika. Diskusije su došle mnogo kasnije.
IV
Jugoslovenska akademija znanosti i umjetnosti, sastavljena u početku od eminentnih naučnika Hrvata i Srba, od početka je, preko Bogišića, u sklopu proučavanja pravnih spomenika i običaja obuhvatila Crnu Goru. Među njegovim raspravama i zbornicima građe temeljno mjesto zauzima „Zbornik sadašnjih pravnih običaja u Južnih Slovena“.[5] U nekim radovima drugih saradnika i članova JAZU nalazi se materijala o Crnoj Gori, ali pokušaj sistematskog izučavanja Crne Gore počinje „Zbornikom za narodni život i običaje Južnih Slovena“.[6] Ante Rodić je 1897. godine objavio „Osnove za sabiranje i proučavanje građe o narodnom životu“. Na ovoj ediciji su sarađivali neki Crnogorci i objavili nekoliko radova: Marko Dragović „Muhamedanske zadužbine u Baru“ (Zagreb, 1908); Andrija Jovićević „Crna Gora“ (1903); „Svagdašnji običaji“ (1906); „Hrana i posuđe“ (1908). „Narodni život“ (1910); „Porodica“ (1913), „Lov u Crnoj Gori“ (1916) i „Narodno gospodarstvo u Crnoj Gori’ (1918); Luka Jovović „Crnogorski prilozi iz Bara i barske okolice u Primorskoj nahiji“ (1896); Stevo Lopičić „Bilješke iz običajnog prava u Crnoj Gori“ (1919). Kasnije je ovaj rad u odnosu na Crnu Goru praćen sa manje interesa. Saradnici iz Crne Gore bili su istovremeno angažovani i od Cvijića, i svoje radove su nesmetano objavljivali kao njegovi saradnici u izdanjima JAZU.
V
Drugi pristup proučavanju Crne Gore bazira se na srbofobiji Ante Starčevića razrađenoj u raspravi „Ime Serb“.[7] Starčević nadugo traži korijene značenju riječi „Serb“, i zaključuje da je svejedno da li ono potiče od šuge, svrabeža ili sužanjstva. Neki njegovi sljedbenici su se u prošlom vijeku, suprotno nosiocima jugoslovenske misli u nauci, Štrosmajer — Rački — Daničić — Bogišić, s vremena na vrijeme osvrtali u malo učtivijoj formi na ovo pitanje, ali takav pristup posmatranju srpskog naroda našao je i u samoj Hrvatskoj na zgražavanje, a Štrosmajer je u jednom pismu Jovanu Sundečiću nazvao Starčevića paklenim ludakom.
Niko S. Martinović (8): Hrisovulja blagočestivoga gospodina Ivana Černojeviča
Kasnije su neki istoričari, iako usamljeni, zloupotrebljavajući, ili bar nedovoljno proučavajući Ljetopis popa Dukljanina, razvili teoriju o Crvenoj Hrvatskoj, koja zahvata Neretljansku oblast, Zahumlje, Travuniju, Duklju i zemlju sadašnje Albanije. Na tu tezu počela se izgrađivati teorija o neslovenskom porijeklu jednog dijela naše zemlje, a naročito priobalnog. U obradi te teorije korišćeni su razni dokumenti rimske propagande. Na bazi njih su pisane rasprave koje su, izmeću dva rata, imale jasnu tendenciju da se vežu za reakcionarne snage, a u ratu 1941 — 1944. da na nacionalno-šovinistički način objasni ove sukobe na Balkanu kao sukob dva svijeta, dvije grupe naroda, koji jedni drugima ništa ne dolaze ni etnički ni politički. Tvorac te rasističke ideologije u Crnoj Gori bio je dr Sekule Drljević, poznati političar i pravnik, koji je te svoje poglede izložio u svojoj knjizi „Balkanski sukobi“.[8] Drljević zastupa tezu o hiljadugodišnjosti crnogorske države. Mada ne citira Cvijića, sa njim polemiše. „Crnogorski narod po jeziku pripada slavenskoj jezičkoj zajednici, a po krvi grupi onih naroda, koji su poznati pod imenom. dinarskih naroda“, kaže Drljević. Ovi narodi su po Drljeviću ilirskog porijekla, iako su napustili ilirsko ime, „ali je ilirska krv u zajednici s geopolitičkim položajem i historijom i dalje ostala stvaralac njihove kulture“. Zatim tumači: „Otuda postoji ne srodnost, nego jedinstvo stanovitih kulturnih oblika kod dinarskih naroda počevši od Albanaca pa do Južnih Tirolaca, koji su pogermanjeni Iliri“.[9] Govoreći o jeziku Drljević kaže da Cvijić, ističući razliku izmeću dinarskih naroda slavenskoga jezika i Srba, kao posljedice posebnih uslova, nije shvatio da tu razliku nijesu izazvali posebni uslovi, već druga krv tih naroda. Drljević negira pripadništvo Crnogoraca srpskom pravoslavlju. Pravoslavlje Crne Gore je, po njemu „Crnogoroslavlje“, jer Crnogorska crkva nije bila u zavisnosti ni od kojeg drugog pravoslavlja. Osnove za Crnogorsku pravoslavnu crkvu Drljević je našao u „Zakonskoj odredbi o hrvatskoj pravoslavnoj crkvi“ poglavnika NDH, Ante Pavelića, iz 1942. godine.[10] „Ustav hrvatske pravoslavne crkve“ (objavljen na istom mjestu) po čijim odredbama u NDH može biti samo „Hrvatska pravoslavna crkva“. Drljević je htio da proklamuje i za Crnu Goru za „Crnogorsku pravoslavnu crkvu“ ili kako je on zvao „Crnogoroslavlje“. Dolaskom NDH i Pavelića 1941 — 1945. pod čijom zaštitom su bili i neki Crnogorci separatisti (Drljević, Štedimlija), ustaški teoretičari su napadali jednako kako srpska tako i hrvatska eminentna imena nauke i kulture. Tako su u poznatom časopisu „Hrvatska smotra“[11] napadani Vuk Karadžić, Vatroslav Jagič, Jovan Cvijić, Jovan Skerlić i dr. preporučujući da „u najkraćem roku treba očistiti hrvatsku znanost od svih elemenata vukovštine i vukovaca“. Srbofobija je išla tako daleko da je u istoj raspravi rečeno: „Danas možemo potpuno opravdano izraziti nepovjerenje jednom dijelu hrvatske znanosti, koja je, izrazito srbofilski usmjerena, služila interesima srpske propagande nasuprot jasnih činjenica povijesne istine“.[12]
Razvijajući koncepciju Drljevića, njegov glavni teoretski saradnik, Savo Štedimlija, piše da je porijeklo „crnogorskog komunizma“ u velikosrpskoj propagandi iz Srbije.[13]
Aktuelnost proučavanja ovog pristupa etnogeneze Crnogoraca nije za bagatelisanje, tim prije što ove koncepcije koje se ne citiraju, ali kod pojedinaca koji se bave naukom, nijesu bez uticaja. Ove koncepcije nijesu napuštene ni poslije oslobođenja. One su u nekim oštrim polemikama zapažene posljednje dvije-tri godine u zemlji, a vrlo jasno u inostranstvu. Tako je 1972. godine, povodom 160-godišnjice rođenja Petra II Petrovića Njegoša objavljen članak, koji reklamira rezultate simpozijuma hrvatske emigracije „Hrvatski razgovori o slobodi“ (Minhen, 1972, knj. I — II), gdje se decidirano raspravlja o etnogenezi Crnogoraca. U članku se kaže da su Hrvati, poslije pobjede nad Avarima u VII vijeku naselili današnje hrvatsko geografsko-nacionalno tlo i da su tada naselili i Crnu Goru „koja je bila središnji dio Crvene Hrvatske i koja je svoj hrvatski karakter i katoličku vjeru sačuvala sve do pada pod Turke 1499.“ Pod najezdom i vladavinom Turaka počela je sistematska „pravoslavizacija i srbizacija Crne Gore usred prozelitskog djelovanja Pravoslavne crkve. U to vrijeme Crna Gora zapada — jednako kao i Hrvatska — u jednu stoljetnu borbu i dramu; nalazi se između čekića i nakovanja: između grube turske sile i zavojevačkih podhvata zapadnih država, među kojima se osobito ističe lukava Venecija“. Drugo dramatično iskušenje Crna Gora je proživjela od prvog „praskozorja svoje nezavisnosti i državnog suvereniteta: borila se je protiv srpskih presizanja od Nemanjića do Karađorđevića; od prvog svojeg kralja Mihaila iz XI stoljeća do posljednjega Nikole I, koji je 1918. otišao u progonstvo, ne priznavajući aneksiju JugoSlavije nad svojom zemljom“. Govoreći o Njegošu i „Gorskom vijencu“ pisac kaže da je ovo djelo „jedan književni dokumenat svojega vremena i plemenit napor pjesnika: da u pisanoj pjesničkoj riječi ovjekovječi borbu svojega naroda za slobodu. Njegov književni jezik jest crnogorski jezik „ijekavice“, djelomično natrunjen slovenosrpskim, koji se direktno povezuje s hrvatskim književnim područjem; dok je njegov narodio-pučki govor u djelu onaj isti kakav se govori u susjednoj pokrajini Hercegovini“. Govoreći o nekim karakteristikama „Gorskog vijenca“ u kome je česta upotreba imena „srpski“, čini ovo djelo šovinističkim i ultranacionalističkim, ali s obzirom da je Njegoš „potomak starohrvatskih crnogorskih i plemićkih obitelji Balšića i Crnojevića“ on je u datoj istorijskoj situaciji stiješnjen raznim nevoljama ipak opjevao borbu svog naroda i tim postao preteča novog i preobraženog pjesnika sudbine svog naroda.“[14]11) Ovakav pristup je na drugoj strani izazvao hrvatofobiju velikosrpskih šovinista koja je trovala odnose dva bratska naroda koje je povezivala kroz istoriju zajednička borba za slobodu i jedan jezik, čije su temelje utvrđivali Njegoš, Vuk Karadžić, Đuro Daničić, Štrosmajer, Mažuranić i Rački.
Zaključak
U suštini postoje dva pristupa proučavanja Crne Gore i njene etnogeneze. Prvi su razradili, iako nezavisno jedan od drugog, i došli do istih rezultata Bogišić — Rovinski — Cvijić. Najdubljeg traga u nauci je ostavio Cvijić, ali se sva tri skladno dopunjuju i kompletiraju. Svi oni počinju svoja proučavanja od stare Zetske države, koja se kasnije razvila pod posebnim istorijskim prilikama, u Crnu Goru. Ova metodologija omogućava da se sagleda porijeklo i razvitak Crnogoraca, i srodnih okolnih plemena, u međusobnim dodirima i povezanosti sa drugim istim, ili srodnim etničkim grupama. Ova metodologija, savremenim jezikom rečeno, razvija bratstvo i jedinstvo, jer otkriva duhovne vrednosti i pokretačke snage crnogorskog društva sa onim što je u našem narodu, i u našim narodima, nedjeljivo. Ovaj metod samo treba dalje usavršavati i dopunjavati prema društvenim promjenama i procesima koji su se razvili, ili se razvijaju, od vremena koje nas razdvaja od Bogišića, Rovinskog i Cvijića. Sva trojica su kao naučnici dobili međunarodnu naučnu potvrdu svojih istraživanja. Drugi pristup proučavanju etnogeneze Crnogoraca je isključiv, nacionalistički, šovinistički, rasistički, vodi razjedinjavanju i razbijanju najpozitivnijih i najplemenitijih težnji naroda. Ovaj pristup treba dobro proučiti i pravilno ocijeniti tim prije što ljudi koji su bili njegovi nosioci, nijesu bez uticaja na neke teorije koje su pokušale da dobiju građanstvo i u savremenoj nauci. Te teorije su se pomogle marksističkom terminologijom tražili „narod“ i „naciju“ tamo gdje ni Marks ni Engels nijesu našli, niti ih je ni građanski posmatrač razvitka društva mogao nazreti a u suštini oni su na vješt način povampirizovali ideološke osnove onih koji su sijanjem šovinizma i nacionalizma razjedinjavali naše narode i sipali meću njima razdor i mržnju.
[1]Georgij Ostrogorski: Pronija, SANU, Beograd, 1951.
[2] Marko Dragović: Materijali za istoriju Crne Gore „Glasnik Srpskog učenog društva“, 65, str. 194. Beograd, 1886.
[3] Černogoriя vsя prošlom i nastoящem I — III (u šest knjiga), Peterburg, 1888 — 1916.
[4] Cetinje, 1914.
[5] Posebna izdanja JAZU, Zagreb; 1874.
[6] Pokrenut 1896. godine u okviru JAZU u Zagrebu.
[7] Zagreb, 1868.
[8] Zagreb, 1944.
[9] Balkanski sukobi, str. 163.
[10] Položaj Hrvatske pravoslavne crkve, „Pravoslavni kalendar za 1943. godinu“, str. 53. Zagreb, 1942.
[11] Vatroslav Murvar: Sistem srpskih neistina, „Hrvatska smotra”, X, br. 7, str. 346 — 358. Zagreb, 1941.
[12] Vatroslav Murvar: na istom mjestu, str. 350.
[13] S. M. Štedimlija, Partizani o sebi, Zagreb, 1944 i Auf dem Balkan, Zagreb, 1943.
[14] Lucijan Kordić: Moj Gorski vijenac, “Hrvatska revija“, br. 4, str. 491-494, Minhen, 1972.
