Piše: Miloš M. Milojević
Sirija se, iznova, nalazi pred eskalacijom unutarnjeg međuetničkog sukoba. Pregovarački proces između Sirijskih demokratskih snaga (uobičajeno se koristi engleska skraćenica SDF), sa okosnicom koju čine kurdske odbrambene snage sa krajnjeg severoistoka zemlje, i vlade u Damasku, koju predvode islamističke snage na čelu sa Ahmedom el-Šarom doživeo je kolaps. Sporazum oko kojeg su se saglasili u martu prethodne godine nije sproveden. Obe strane se, po običaju, optužuju za verolomstvo.
Razlozi rascepa su jasni: Kurdi su, u dugotrajnoj borbi, osigurali faktičku autonomiju na teritoriji istočno od reke Eufrat. Njihova istrajna borba za Kobani, grad na krajnjem severu zemlje uz granicu sa Turskom koji se našao pod opsadom Islamske države privukao je ogromnu pažnju svetske javnosti.
Sirijskim demokratskim snagama priključivali su se i borci lokalnih arapskih plemena, podstaknuti strahom od ekspanzije Islamske države i izdašnim američkim platama. Ta samoupravna oblast na kraju je obuhvatila veliku teritoriju, sa gradovima Rakom, jednim od ranih žarišta meteža koji je izazvala Islamska država, i Deij ez-Zaurom. Na toj teritoriji nalaze se i naftna i gasna polja. Nisu naročito izdašna, ali su uprkos tome važan izvor dohotka u siromašnim sirijskim oblastima.
Novouspostavljena sirijska vlada, uz brzo stečeno zapadno priznanje, i oslobođena jednog dela bremena sankcija, odbacivala je bilo kakvu mogućnost drugačijeg ustrojstva sirijske države osim centralističke unifikacije. Kulturna prava kurdskog naroda koja su nagoveštavana bila su vrlo uska. Nisu išla dalje od iskazivanja poštovanja prema praznicima, dopuštanja njihovog proslavljanja i mogućnosti fakultativnog podučavanja jezika. Integracija kurdskih oružanih snaga bila je jedna od ključnih tačaka razmimoilaženja – da li će se one priključiti novoj sirijskoj armiji održavajući svoju unutarnju komandnu strukturu i samostalno određeni sastav, ili će se borci, kao pojedinci priključiti novoj vojsci.
Na kraju, kurdsko političko samoorganizovanje došlo je sa sopstvenim ideološkim bagažom, malo kome jasnom levičarsko nacionalističkom politikom, u koju su razni zapadni aktivisti često učitavali sopstvene preokupacije i opsesije. Antikapitalističke, feminističke i ekopolitičke studije o Rožavi, autonomnoj kurdskoj oblasti, imale su pomodarsku privlačnost tokom prvih nekoliko godina sirijskog građanskog rata, na odsecima za političku teoriju i antikolonijalnu praksu zapadnih sveučilišta.
Na terenu su se stvari nepovoljno odvijali po kurdsku stvar. Naslućivalo se verolomstvo arapskih snaga pridruženih SDF-u, pošto su Amerikanci izgubili interesovanje za ovu oblast. Izaslanik američkog predsednika se izvrsno snalazi između Ankare, Damaska, Bejruta i Jerusalima, nastojeći da primiri stvari ne obraćajući mnogo pažnje na posledice po zatečeno lokalno stanovništvo.
Prve razmene vatre zabeležene su u Alepu, oktobra 2025. godine, a žešći sukobi u januaru ove godine, posle kojih su dve strane postigle sporazum o povlačenju kurdskih snaga iz delova Alepa koje su kontrolisale.
Posle ovog kratkotrajnog sukoba vladine snage optužile su SDF da su koristili iranske dronove za napad na Alepo i da su digli u vazduh nekoliko mostova istočno od Alepa koji su spajali teritoriju pod njihovom kontrolom sa ostatkom ove provincije. Malo kome su ove optužbe delovale drukčije od pukog opravdavanja daljih ofanzivnih operacija. Posle 13. januara kontrola teritorija zapadno od Eufrata, mahom zaposednuta u smutnim danima kolapsa Asadove vlasti, brzo je prelazila u ruke vladinih i njima naklonjenih lokalnih snaga. Tu je nejasno ko se zapravo bori: da li snage pod neposrednom komandom Damaska, ili neke arapske ili islamističke milicije koje priznaju nominalnu potčinjenost Damasku. Posle zauzeća Tabke, grada smeštenog na velikoj akumulaciji vode na Eufratu obližnje brane i vazduhoplovne baze, vladine i njima lojalne snage preuzele su i Raku.
Veliki broj zauzetih mesta tokom svega nekoliko dana sporadičnih borbi sugerisao je kolaps fronta, slično onom iz novembra i decembra 2024. godine kada je od čarki oko Alepa do evakuacije sirijskog predsednika iz Damaska protekle jedva dve nedelje. Kurdski predstavnici su u Erbilu sklopili iznuđeno primirje 18. januara uz posredništvo američkog izaslanika Toma Baraka. Prihvaćeno je da sirijska vlada preuzme potpunu kontrolu nad naftnim i gasnim poljima, kontrolu graničnih prelaza prema Turskoj i Iraku, provincijsku administraciju u trima provincijama pod dotadašnjom kontrolom SDF-a i uključivanje, kao pojedinaca, pripadnika SDF-a u novi bezbednosni aparat.
U međuvremenu, beleške o tekućim događajima brzo zastarevaju. Arapske plemenske milicije, do pre neki dan ili sat objedinjene u Sirijske demokratske snage menjaju svoje opredeljenje, prelaze na stranu vladinih snaga, koje se sada nazivaju Sirijskom arapskom vojskom. Nova ofanziva damasčinskih snaga usledila je posle više talasa sektaški motivisanog pogromaškog nasilja. Samar Jazbek pisala je o suđenjima koja nisu ništa više od predstave optuženim za počinjene zločine u priobalnim sirijskom oblastima protiv alavitskog stanovništva. Otmice alavitskih žena prvi put su zabeležene u februaru 2025. svega dva meseca od promene vlasti. Potom su usledili meteži i pokolj Alavita u kojem je stradalo ne manje od hiljadu četiristo ljudi. Duž slične putanje – nejasni zločini, namirivanje računa, metež i talas osvetničkog verskog i etničkog nasilja – kretale su se stvari i na jugu Sirije u leto 2025. Meta su bili Druzi. Izvšetači Njujork tajmsa zabeležili su akte nesumnjivo verski motivisanih smaknuća: video snimke na kojima se nenaoružana osoba prisilno identifikuje kao pripadnik druzijske zajednice da bi odmah potom bila ustreljena.
Suprematizam kao određujuće ideološko utemeljenje nove sirijske vlade očitava se i na simboličnoj ravni. Rane rasprave o eventualnoj promeni naziva države – isključenja prideva arapski iz njenog zvaničnog imena, sagledavanog donekle i kao zaostatak nekadašnje partijske ideologije – prekinute su bez traga u političkom lavirintu o tranziciji bez tranzicije. Ministarstvo vakufa Sirijske Arapske Republike pozvalo je na molitve i tekbire u džamijama kako bi se proslavile pobede i osvajanja njihovih snaga protiv Kurda.
Mnogo je i zlokobnijih simbola. Prethodnih meseci pristalice al-Šare, novog sirijskog autokratskog vođe, isticale su, uz njegove fotografije, fotografije Sadama Huseina, iračkog predvodnika, sunitskog Arapina tokom čije vlade su zabeležena brojna zlodela protiv kurdskog i šiitskog stanovništva. Spomenuto sirijsko ministarstvo je objavu o tekućim dešavanjima otpočelo stihovima iz kuranske sure Al Anfal, kako je nazvana pogromaška kampanja protiv Kurda u severoistočnom Iraku 1988. godine, u kojoj je prema navodima Hjuman rajts voča stradalo između pedeset i sto hiljada ljudi. U zaposednutim gradovima uklanjaju se plakati i murali sa likom Abdulaha Odželana, jednog od osnivača Radničke partije Kurdistana. Ideološko samoodređenje jezgra posvećenika u kurdskom levičarskom nacionalnom pokretu.
Samar Jazbek: Sirijski Alaviti izloženi su masovnom kolektivnom kažnjavanju
Na kružnom toku na severnom ulazu u grad Tabka, na putu koji vodi prema brani koja se pruža preko Eufrata, oborena je statua žene naoružane automatskom puškom. Statua je otkrivena u aprilu 2019. godine i podignuta je u čast prve mučenice, Habun Arab, pale u bici za Raku 16. juna 2017. U pitanju je ratno ime Rahal Al-Salmo, devojke iz grada Tal Hamiš u provinciji Hasaka koja se 2013. godine priključila Kurdskim ženskim zaštitnim jedinicama. Objavljeni su i video snimci obesvećivanja kurdskih grobova.
Borbe su zabeležene i oko nekoliko zatvoreničkih logora u kojima su smešteni nekadašnji pripadnici Islamske države, njihove voljne ili nevoljne partnerke i njihovo potomstvo. Neki su, sudeći po snimcima, uspeli da umaknu. Kuda će završiti i kako će se cela stvar okončati po šire regionalne prilike, nejasno je. Sunarodnici Kurda iz susednih država, na različite načine iskazali su svoju solidarnost. Neki prelaskom granice između Sirije i Turske, drugi masovnim okupljanjima oko američkog konzulata u Erbilu, u Iraku.
Poslednje vesti sugerišu da su vladine snage uspele da zaposednu dobar deo oblasti Hasaka, gotovo sva pogranična područja i da su borbe vođene na prilazima Kobaniju, odnosno kod grada Hasaka. Još jednom je proklamovano primirje. Američki izaslanik za Bliski istok, kao i drugi međunarodni činioci, insistiraju na produžetku integracije i stišavanju prilika. Kurdi su, beleže pojedini komentatori, pogrešno procenili spremnost SAD da podrže njihovu stvar u Siriji, te ukazuju da je taj odnos oduvek bio taktički i pogodbeni, određen potrebom da se vode borbe protiv Islamske države. Bilo da su političke procene bile ispravne ili ne, mogućnosti su bile nepovoljne, manje ili više. Sirijski predvodnik je proklamovao da će manjinska prava biti poštovana, ali u zemlji bez institucionalnih ograničenja, posle bezmalo petnaest godina rata različitog intenziteta, duboko siromašnog i razorenoj, teško da bilo ko bilo kome može da veruje.
Na stanje u Siriji se kao na malo šta drugo mogu primeniti Tacitove reči – načinili su pustoš i nazvali je mirom.
