Neočekivano brz oporavak kineske privrede od krize izazvane pandemijom koronavirusa obnovio je višegodišnju raspravu o tome da li se bliži i kraj globalne dominacije dolara. Naime, kriza uzrokovana pandemijom dodatno je oslabila tradicionalne oslonce američke monete: ulogu SAD-a kao pokretača globalnog rasta i utočišta za investitore tokom kriza. Juan (renminbi) je trenutno na dugogodišnjem maksimumu, sa Kinom koja bilježi rekordne prilive kapitala na svoja tržišta akcija i obveznica, suprotno od SAD. Ta divergencija, koja je uslovila najgore performanse dolara od 2017, pojačala je sumnje u hegemoniju dolara.
Tijesno povezana sa globalnom ulogom dvije valute je činjenica da su kinesko-američki odnosi vjerovatno najgori u posljednjih više nego četiri decenije. Međutim, iako Vašington sprovodi finansijske sankcije protiv Pekinga i praktično pokušava da razdvoji dvije ekonomije u finansijama, a posebno u tehnologiji (decoupling), američke privatne korporacije su sve prisutnije na kineskom tržištu. Naime, one uz podršku Pekinga, razvijaju biznis koji se odnosi na upravljanje imovinom, kupovinom i prodajom hartijama od vrijednosti, životnim osiguranjem, i fintech poslovima (Peking je intenzivirao finansijsku liberalizaciju i privukao strane, posebno američke kompanije, kako bi bolje izdržao „decoupling“ sa SAD).
Čini se da će sve izvjesnije pomjeranje centra svjetske ekonomije sa sjevernog Atlantika (gdje je već pet vjekova) na Pacifik odraziti na valutna tržišta tokom vremena (Barton, 2021). Međutim, pitanje je da li je taj proces ireverzibilan i da li će se on eventualno zaustaviti, ostavljajući tako juan kao važnu, ali ne i dominantnu svjetsku monetu.
Jačanje renminbija
U martu 2020. sa jačanjem intenziteta pandemije investitori su tražili bilo koje „sigurno utočište“ i tada je to bio dolar. Naime, tražnja za državnim obveznicama SAD je skočila, te je američka valuta apresirala prema monetama svojih glavnih trgovinskih partnera za osam odsto. Nakon početnog šoka na tržištu, kako se globalno povjerenje postepeno oporavljalo i averzija prema riziku se smanjivala, tokom preostalih devet mjeseci 2020. dolar je izgubio 13 odsto svoje vrijednosti, jer su se investitori prebacili na inostrana tržišta sa većim prinosom. Tom procesu svakako su doprinijele glasine da su dani američke valute odbrojani, i usljed prekomerno niskih kamatnih stopa uslovljenih i odlukama američke centralne banke da nemilice monetizuje državne dugove (čitaj: FED je kupovao obveznice svoje države za kojima nije bilo tražnje, što bi mi u Srbiji zvali „štampanje novca bez pokrića“). Istina, sličnu stvar radile su i druge velike ekonomije (EU, Britanija, Japan), odnosno njihove centralne banke.
Dok Bajdenov fiskalni stimulans od nevjerovatnih 1.900 milijardi dolara mnogima daje nadu da bi SAD mogle postići snažniji ekonomski rast, drugi u tome vide dodatnu opasnost po svjetsku ulogu dolara, budući da bi tako veliko upumpavanje likvidnosti koje će se preliti na svjetska tržišta moglo pojačati mjehur na inače precijnjenim tržištima nekretnina i akcija. Dodatno, faktički neuspjeh samita dvije sile na Aljasci (u Enkoridžu) marta 2021, koji je više podsjećao na vrijeme Hladnog rata nego na novi početak (Roach, 2021), umanjili su, inače ne velika, očekivanja da će demokrata u Bijeloj kući ublažiti trgovinski spor sa Kinom.
I godina pred nama teško da će donijeti preokret. Naime, sa očekivanim smanjivanjem intenziteta pandemije tokom ove, i posebno sljedeće godine, vjerovatno neće doći bolji dani za dolar, već novi izazovi za američku monetu. Kratkoročno, globalni investitori brine „treći talas“ pandemije COVID-19, ali dugoročno gledano oni svakako ostaju skeptični prema većem ulaganju u američke aktive (obveznice i akcije). Dodatno, repatrirani američki kapital tokom 2020. će se vjerovatno vraćati na strana tržišta, čineći depresijaciju dolara i tokom 2021. izvesnijom. Povrh svega, čak i kada se prevaziđe pandemija i konsoliduje se globalno finansijsko povjerenje, perspektiva dolara ostaje upitna, budući da će Kina po svemu sudeći postati glavno utočište za ulagače koje tragaju za većim prinosima. Naime, Peking trenutno nudi za skoro dva procentna poena viši prinos (od 3,24 odsto) u odnosu na, istoročne, desetogodišnje američke državne obveznice (imajući u vidu perspektivu dalje apresijacije juana prema dolaru stopa prinosa je još veća).
Jak (apresirani) renminbi bi mogao biti podnošljiv problem za Kinu, s obzirom na očigledan preokret politike Pekinga sa rasta vođenog izvozom na rast vođen domaćom potrošnjom, iako će izvjesno snažan juan podsticati uvoz obarajući suficit u spoljnotrgovinskoj razjmeni. Čini se da bi sa 6,5 juana za dolar krajem marta 2021. relativno brzo mogli doći do 6,25-6,30 jedinica kineske monete za američku. Trenutni liberalni pristup Pekinga u upravljanju kursem nacionalne monete (čitaj: nije sprečavao jačanje iste, iako to pogoršava platnobilansni saldo zemlje) će uticati na veće globalno prihvatanje renminbija u srednjem i dugom roku.
Aleks Vong smatra da će Kina ove godine iskoristiti jači juan kao priliku da smanji leveridž (leverage) svoje ekonomije, te da će juan apresirati četiri do pet odsto u odnosu na dolar tokom 2021. U skladu sa portalom Longforecast prosječna vrijednost juana prema dolaru za februar 2022. procijenjena je na 5,83, a za mart 2023. na 6,05 za jedan dolar.
To što je Kina postala okosnica globalnih lanaca snabdeijvanja je izvjesno faktor koji je dodatno osnažio juan. Snagu renminbiju daje i to što je kineska centralna banka ispregovarala valutne svop (swap) aranžmane, što je faktički dalo stranim centralnim bankama direktne kreditne linije u juanima (to praktično znači da Engleska centralna banka, koja ima takav svop aranžman sa kineskom, postaje i „lender of last resort“ za juan). Na kraju, Kineska centralna banka razmatra pooštravanje monetarne politike, u potpunoj suprotnosti sa namjerama FED-a (i centralnih banaka drugih razvijenih zemalja), što će posljedično dodatno osnažiti poziciju juana usled viših prinosa na kineske aktive.
Tri uslova
Indikativno je da, za razliku od ranijih vremena, izvoz Kine nastavlja da raste čak i dok juan jača. Naime, povezano sa porastom globalne uloge Pekinga i uspješnim odgovorom na pandemiju, kineski izvoz je porastao za 3,6 odsto tokom 2020, dok je ukupna svjetska trgovina smanjena za 5,6 odsto u istoj godini. Posljedično, udio Kine u globalnom izvozu porastao je u septembru 2020. na rekordnih 14,3 odsto. U skladu sa navedenim trendom snažnog porasta udjela kineskog izvoza u globalnoj razmjeni, počevši od 1. januara 2021. kineski devizni trgovinski sistem smanjio je udio dolara u CFETS (China Foreign Exchange Trade System) valutnoj korpi na 18,79 odsto (sa 21,59 odsto) i povećao učešće eura na 17,15 odsto (sa 17,4 odsto). Udio dolara, iako najveći, je u opadanju od 2015.
I pored svega navedenog, brojni drugi referentni pokazatelji ističu dominaciju američke valute. Gotovo sve transakcije povezane sa naftom denominovane su u američkoj valuti. Krajem 2020. nešto više od 60 odsto svjetskih deviznih rezervi denominovano je u dolarima, sa juanom koji je porastao na još uvijek skromnih 2,1 odsto (oko petine je u eurima). Naime, budući da Peking nerado dozvoljava da se juan akumulira van kontinentalne Kine, nije iznenađujuće što recentni MMF-ov izvještaj pokazuje devizne rezerve u dolarima u iznosu od 6840 milijardi dolara u poređenju sa imovinom u juanima od 240 milijardi dolara protivrijednosti (Lockett, 2021).
Podaci SWIFT ukazuju da je renminbi u 2020. bio peta najčešće korišćena valuta za globalna plaćanja, čineći tek oko dva odsto transakcija (od čega na Hongkong otpada oko tri četvrtine), dok su dolar i euro činili 37,6 odsto, odnosno 37,4 odsto. Pored toga, roba, globalna trgovina, finansije, praktično sve što je važno u globalnoj ekonomiji ima cijenu u dolarima, dok tri američke rejting agencije čine 96 odsto globalnog tržišta, a američki investicioni fondovi upravljaju sa više od polovine svjetske korporativne imovine (Kimberly, 2019). Sve ovo je uprkos činjenici da je 2020. bila definitivno najvažnija godina za akcije i obveznice denominovane u juanima.
Kao što je Frankel istakao, kineska valuta ispunjava dva od tri neophodna uslova da bi bila vodeća međunarodna valuta: ekonomska veličina i sposobnost zadržavanja vrijednosti, ali treći, duboko, otvoreno i likvidno finansijsko tržište, još uvijek nije na vidiku, jer Peking nije spreman da se odrekne kontrole. Naime, odricanje od kontrole, odnosno otvaranje računa kapitala, veoma je težak korak za kreatore kineske ekonomske politike. Iako je interes Kine za posedovanje međunarodne valute u skladu sa ciljevima vlade koja želi projekciju svoje geopolitičke moći, cilj internacionalizacije juana je u suprotnosti sa načinom upravljanja kineskom ekonomijom (De Grauwe,2020).
Naime, mjere liberalizacije koje je Peking primijenio tokom posljednje decenije dovele su do toga da je Kina postala izloženija globalnim finansijskim krizama (koje bi se produbile kada bi renminbi postao jedna od globalnih rezervnih valuta), a to je nešto što vlasti u Pekingu, između ostalog ideološki, ne mogu priuštiti. Naime, Kina se oslanja na državne kompanije koje omogućavaju direktan tok kredita tehnološki naprednim industrijama, odnosno kompanijama, a ukidanje takvog modela dovelo bi do ozbiljnog usporavanja privrednog rasta. Dodatni problem sa eventualnim sticanjem globalnog statusa za renminbi je taj što bi kineska ekonomija praktično morala da započne sa stvaranjem trajnih deficita platnog bilansa kako bi stvorila stranu potražnju za svojom valutom.
Oprez Pekinga se može razumjeti jer je, pomalo paradoksalno, slabost juana i njegova ograničena međunarodna upotreba bila presudna za kineski ekonomski uspon i ključni dio strategije za povećanje trgovine i investicija. Ovo je proizvelo fenomenalan rast (od 9,3 odsto prosječno u posljlednjih 40 godina), iako po ceijnu finansijske represije, praktično osuđujući domaćinstva da štede po vještački niskim kamatnim stopama (stvorena akumulacija se pretvarala u investicije čiji je udio u BDP-u od 40 odsto do 50 odsto tokom dugog perioda ključni faktor visokog ekonomskog rasta). Jasno je da je osnovno ograničenje internacionalizacije juana kontrola kapitala. Potpuna konvertibilnost zahtijeva makroekonomsku stabilnost, smanjenje finansijskog leveridža, fleksibilniju strukturu kamatnih stopa, minimiziranje intervencija na deviznom tržištu. Imajući sve ovo u vidu, zajedno sa još uvijek visokim rizicima, čini se da će Peking zadržati postepeni pristup liberalizaciji kapitalnog računa.
Ekonomsko pregrijevanje Amerike
Dakle, uprkos godinama u kojima SAD bilježi fiskalni i deficit tekućeg računa, kao i rastući odnos duga prema BDP-u, dolar ostaje globalna valuta broj jedan. Ipak, kada neka država ima hronični deficit budžeta (od Regana prosečno po tri odsto BDP-a) i platnog bilansa (2,6 odsto BDP-a), to potkopava njenu geopolitičku moć – kao što je to pokazala Britanija tokom 20. vijeka. Posledično, glavna slabost finansijskog sistema SAD su ogromni i rastući dugovi, odnosno zavisnost američke privrede od bankarskih zajmova i kretanja na berzi (američki trgovinski deficit rezultat je nedostatka domaće štednje usljed čega SAD pozajmljuju višak iste iz inostranstva, za investicije i potrošnju, zauzvrat prodavajući strancima kapital u vidu državnih obveznica ili akcija svojih firmi).
Na primjer, nagli porast kamatnih stopa ili pad potražnje kao rezultat ekonomskog pregrijavanja može dovesti do snažnog pada cijena akcija, eventualno vodeći u depresiju, kao što je to bio slučaj 1929. i 2008, ili kao što se to dešava od marta 2020. Opasna ranjivost finansijskog sistema SAD je zavisnost od eksternog finansiranja, što se upravo posljedica statusa dolara kao ključne rezervne valute (SAD praktično mora da bilježi stalne deficite platnog bilansa da bi kreirala dovoljno globalne likvidnosti). Hipotetički, ako padne međunarodna potražnja za dolarima, američko finansiranje iz spoljnih izvora bi moglo da presuši, dovodeći u pitanje finansiranje permanentnih i visokih fiskalnih deficita, odnosno javne potrošnje u toj zemlji (Kuznetsov, 2019). Dodatno, aktivno stvaranje off-shore dolara (npr. na Kajmanskim ostrvima) koji nisu pod kontrolom američkih regulatora, povećava rizik kolapsa valutnog sistema, koji će biti redefinisan samo u takvom slučaju.
Kako pokazuje Tuz (Tooze, 2021), rat je jedini model koji imamo u modernoj eri tranzicije u hegemonijskoj valuti (Prvi i Drugi svetski rat je srušio globalno carstvo Britanije i donijelo dominaciju dolara). Ako se zamisli umjereniji prelaz, ključno pitanje na koje treba obratiti pažnju je sposobnost SAD da privuku investitore voljne da pozajmljuju u dolarima. Posljednjih godina neto inostrane kupovine američkih državnih obveznica su se dramatično usporile, a ogroman porast duga uslovljen pandemijom COVID-19 dominantno su apsorbovali američki investitori i FED. Ono što je dodatni problem za SAD je to da i Peking i Brisel imaju šta je potrebno za razvoj sličnih dubokih finansijskih tržišta.
U svakom slučaju, pandemija i s njom povezana ekonomska kriza, katalizator je davno pokrenutog rebalansa u globalnoj moći, od Zapada ka Istoku. U tom procesu globalne finansije doživljavaju sličan trend, sa mnoštvom faktora koji stvaraju uslove za slabljenje sedam decenija duge dominacije američke valute na međunarodnim finansijskim tržištima.
Naime, zemlje koje su bile najveće svjetske trgovinske sile su evoluirale u globalne finansijske centre sa globalnom rezervnom valutom. Dakle, ako je istorija putokaz, Kina, koja je najveći svjetski industrijski proizvođač od 2010, najveći izvoznik od 2013, koja već godinama ima najviši BDP po kupovnoj moći i koja će po BDP po tržišnim kursevima prestići Ameriku 2028, čini se kao mogući novi globalni finansijski hegemon. Ovome će svakako pomoći i to što zemlje povezane sa investicijama „Puta svile“ počinju da koriste renminbi u rastućim trgovinskim i finansijskim transakcijama sa Kinom, dok će i inovacije koje omogućavaju tehnologiju kao što je digitalna valuta sa „block-chain“ sistemom kao prioritetnom državnom tehnologijom biti od velikog značaja.
U studiji „Morgan Stenlija“ procjenjuje se da će juan značajno ojačati svoj uticaj tokom treće decenije 21. veka, da bi na kraju tog perioda postao treća najveća rezervna valuta na svijetu sa udjelom od pet do 10 odsto u alociranim deviznim rezervama. U dolazećem multipolarnom svijetu, u kome mogu postojati i veliki djelovi ekonomske aktivnosti interno za svaki od glavnih svjetskih ekonomskih grupacija (američki, kineski i evro-blok), može se zamisliti da dolar nastavlja da igra pretežnu, ali ne kao sada ekskluzivnu, ulogu u međunarodnoj trgovini i finansijama. Kako tvrdi pomenuti Tuz, dolar je pomalo poput demokratije: jeste najgora globalna valuta, izuzev svih ostalih. Što se perspektive građana Srbije tiče, takva promjena može donijeti samo koristi, budući da će, putujući po svijetu, umjesto dve moći da koriste i treću valutu: kineski juan.
Goran Nikolić
Izvor: Novi standard
