Razgovarao: Milutin Stančić
Ukoliko bismo pokušali da izbrojimo crkvišta samo na osnovu sadržaja povelja, došli bismo do broja od nekoliko stotina – čak i do 800 – srednjovekovnih srpskih zadužbina.
Živo pamćenje na stazama teških vremena
Prostor današnje Severne Makedonije prepun je tragova koje su ostavili srpski vladari tokom prethodnih vekova. U kakvom su stanju, kako se o njima vodi računa, kako ih sačuvati za buduće generacije, samo neka su od pitanja koja, u razgovoru za Slovo, postavljamo dr Jasmini S. Ćirić, docentu na Filološko-umetničkom fakulteta Univerziteta u Kragujevcu.
Uverena da će i javnost, ukoliko bude adekvatno informisana, dati snažan impuls da ovi spomenici – i kao duhovna mesta i kao kulturno blago – dobiju zaštitu koju zaslužuju.
Da li se zna tačan broj srednjovekovnih srpskih bogomolja na području Vardarske Makedonije i kako se one danas tretiraju, vode i doživljavaju?
Kada govorimo o srednjovekovnim zadužbinama srpskih vladara i vlastele na području Vardarske Makedonije, njihov tačan broj danas nije moguće precizno utvrditi. Materijalni tragovi često su fragmentarni, dok pisani izvori, pre svega povelje (čiji sadržaj je preveden i na makedonski jezik), svedoče o mnogo široj i bogatijoj mreži sakralnih objekata nego što je danas vidljivo na terenu. Ukoliko bismo pokušali da izbrojimo crkvišta samo na osnovu sadržaja povelja, došli bismo do broja od nekoliko stotina – čak i do 800, jer se u njima navode čitava sela sa crkvama o kojima danas nemamo materijalnih tragova.
Ova disproporcija između postojanja i sačuvanog najbolje se ilustruje primerom ostataka crkve u kanjonu Matke, koja je najverovatnije zadužbina kralja Milutina, a da do danas nije arheološki istražena u skladu sa važećim naučnim načelima. Da bih Vam ilustrovala disproporciju između materijalnih ostataka i osvedočenog u izvorima navešću jedan primer: Teodor Metohit, veliki logotet Carstva koje danas uobičajeno nazivamo vizantijskim, ostavio je čitav niz podataka u vezi sa njegovim dolaskom u Skoplje ali i hramovima koji su postojali u tom trenutku. „Poslaničko slovo Teodora Metohita“ sadrži divne opise nagizdanog dvora kralja Milutina, opise trpeze, atmosfere na dvoru. Posredstvom Metohitovog slova, istraživači dobijaju delimično jasniju ilustraciju prilika. Metohit je kako i sam kaže posetio „najlepšu u kraju“ crkvu Bogorodice Trojeručice „u slavnom gradu Skoplju“ koju je pomenuo i Arhiepiskop Danilo u Žitiju kralja Milutina. Iako danas nije sačuvana, po stratigrafiji terena ima izvesnih indicija da se pomenuta crkva mogla nalaziti uz zidine Donjeg Grada (danas donja strana Skopsko Kale).
Među sačuvanim zadužbinama iz doba Nemanjića izdvajaju se one koje su predmet opsežnog proučavanja: crkva Svetog Đorđa u Starom Nagoričinu, crkva Svetog Nikite u Čučeru, crkva Svetog Nikole Bolničkog u Ohridu, hram Svetog Nikole u Ljubotenu, crkva Svetog Arhistratiga Mihajla u Lesnovu, manastir Matejče, Markov manastir, crkva Svetog Nikole u Psači i manastir Andreaš. Ovaj osnovni okvir dodatno se upotpunjuje manje poznatim hramovima, poput ohridskih crkava, među kojima je crkva Bogorodice Zahumske od izuzetnog značaja za razumevanje slikarske škole XIV veka.
Posebno treba istaći da je volja vladara i ktitora neretko podrazumevala da crkve budu darovane manastiru Hilandaru ili njegovom pirgu Hrusija. Povelje svedoče da je svaki hram, uz zemlju i imanja, ulazio u taj složeni sistem metoha. Tako znamo da je vlastelin Karba „svojim rukama“ izgradio crkvu Svete Petke na Bregalnici 1334. godine, a da ju je sa vinogradom i njivama darovao Hilandaru preko kralja Dušana.
Bogata mreža zadužbina svedoči o izrazitoj aktivnosti srpskih vlastelina i vlastelinki. O nekima od njih imamo više podataka – poput vlastelinke Danice, ktitorke crkve Sv. Nikole u Ljubotenu. Poznato je i ime vlastelinke Borišice, koja je 1303. godine podigla Bogorodičinu crkvu iznad Skoplja, ili vlastelinke Marije Velislave, koja je 1371. podigla hram posvećen Bogorodici na Matki. Crkva Vavedenja u Kučevištu (oko 1331) podignuta je trudom blagoverne Marene sa Radoslavom i Vladislavom, dok u Gornjem Kozjaku 1340. godine vlastelin Georgije sa suprugom Tihoslavom gradi svoju zadužbinu. U Pologu je vlastelin Jovan Dragušin, brat od tetke cara Dušana, podigao crkvu Svetog Đorđa – Pološko, u kojoj je prikazan zajedno sa samim carem Dušanom i caricom Jelenom, što je jedinstven i dragocen istorijski svedok.
Nedavnim čišćenjem fresaka u crkvi Mali Grad na Prespanskom jezeru (1344), zadužbini vlastelina Bojka i Evdokije, ponovo su vidljivi tragovi obnove kesara Novaka sa sačuvanim natpisom. Crkva Svetog Nikole u Psači predstavlja remek-delo ktitorstva sevastokratora Vlatka i kneza Paskača, dok je crkva Svetog Stefana u Konču, zadužbina vojvode Nikole Stanjevića, jedina sačuvala predstavu Bogorodice sa epitetom „Hilandarina“. Tu se, uostalom, upokojila i Katarina Kantakuzina Branković, grofica Celja, Ortemburga i Zagorja, banica Slavonije.
Sve ove priče govore o bogatom i višeslojnom ktitorskom krugu srpske vlastele, koji je svojim delovanjem ostavio trajan pečat u XIV veku – vremenu preloma između poznovizantijskog sveta i najave renesansnih struja u umetnosti. Umetnost srpskih vladara i vlastele u tom periodu predstavlja dragocenu sponu između dva turbulentna veka.
Kada je reč o savremenom tretmanu ovih spomenika, primarna nadležnost pripada Nacionalnom konzervatorskom centru Skoplje. Institucija je organizovana kroz više odeljenja za identifikaciju, upravljanje i preventivnu zaštitu kulturnog nasleđa. Programima finansiranim iz državnog budžeta, a često i uz podršku međunarodnih fondova, prioritet se daje najugroženijim hramovima i freskama. Realnost je, nažalost, da se Nacionalni konzervatorski centar suočava sa nedostatkom stručnog kadra – što je problem sa kojim se u sličnoj meri suočavaju i institucije u Republici Srbiji. Potrebe na terenu su velike, a sistematizacija radnih mesta nije dovoljno razvijena.
Upravo zato se međunarodni fondovi koriste za zaštitu najugroženijih lokaliteta. Velika pažnja u poslednjoj deceniji posvećena je crkvi Svetog Đorđa u Kurbinovu, kao i obnovi manastira Treskavca pod nadzorom Centra za vizantijsku i postvizantijsku umetnost u Solunu. Vredi pomenuti i projekat „Monitoring pravoslavnog kulturnog nasleđa“, realizovan u saradnji IKOMOS Makedonija i Makedonske pravoslavne crkve uz podršku Stejt departmenta, kao i značajne radove na konzervaciji u ohridskoj crkvi Bogorodice Perivlepte (2011–2016), koje je vodila dr Donatela Zari uz finansijsku pomoć Ambasade SAD.
Ipak, treba naglasiti da se u zvaničnim izveštajima težište često stavlja na vizantijski kulturni kontekst, dok se nešto manje pažnje poklanja činjenici da su mnogi od ovih hramova podignuti i obnovljeni upravo zahvaljujući srpskim vladarima i vlasteli.
Da li postoji registar zadužbina i valjana briga pozvanih institucija o njima, i šta za njihov opstanak znači saradnja nadležnih institucija Srbije i Severne Makedonije?
Pitanje registra i načina zaštite srednjovekovnih zadužbina srpskih vladara i vlastele u Severnoj Makedoniji izuzetno je složeno. Veoma važna dokumentacija u vidu crteža, fotografija i konzervatorskih beležaka čuva se u Upravi za kulturno nasleđe u Skoplju, a posebno je dragocena jer sadrži podatke o stanju pojedinih spomenika nakon Drugog svetskog rata.
Sa druge strane, u Beogradu, u legatima arhitekata Momira Korunovića i Đurđa Boškovića, nalazi se bogata fotografska građa, kao i u Fototeci Instituta za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu.
Stavovi i prioriteti u Skoplju i Beogradu u pogledu zaštite kulturne baštine donekle se razlikuju, a najveći problem predstavlja izostanak formalnog Protokola o saradnji između Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Srbiji i Nacionalnog konzervatorskog centra u Skoplju. Upravo to bi trebalo da bude prva polazna tačka svih budućih inicijativa.
Svedoci smo, nažalost, da je u Severnoj Makedoniji proteklih godina dolazilo do kršenja Zakona o zaštiti kulturnog nasleđa („Službeni vesnik RSM“ br. 20/04, 71/04, 115/07). Dovoljno je pomenuti neke članove: član 2, koji kulturno nasleđe definiše kao trajno dobro od javnog interesa; član 7, koji zabranjuje uništavanje ili promenu spomenika bez odobrenja; ili član 50, kojim je uzurpacija kulturnog dobra strogo zabranjena.
Imajući u vidu da su konkretni rezultati često ograničeni, pre svega zbog nedovoljne finansijske podrške, jedan od mogućih mehanizama za hitnu zaštitu ostaje transnacionalna nominacija. To je zahtevan proces koji podrazumeva diplomatsku i institucionalnu saradnju. U tom smislu, bilo bi neophodno da Nacionalni konzervatorski centar u Skoplju i Republički zavod u Beogradu, uz posredovanje ministarstava kulture obe države, potpišu Protokol o saradnji i formiraju zajedničku komisiju stručnjaka. Moje je mišljenje da bi u ovaj proces trebalo uključiti i kolege iz Centra za vizantijsku i postvizantijsku umetnost u Solunu (EKBMM), što bi bila snažna i pozitivna poruka i za UNESKO.
Ovaj proces regulisan je Konvencijom o zaštiti svetske kulturne i prirodne baštine iz 1972. godine i pratećim regulativama iz 2003. godine. Pored tehničkih i finansijskih izazova, on pre svega podrazumeva diplomatsku saradnju, koja bi morala biti podržana i od strane ministarstava spoljnih poslova. Moguće je da se takav korak realizuje i u okviru regionalnih inicijativa poput „Otvorenog Balkana“, ali i uz aktivno učešće SPC i MPC.
U praksi bi na primer postupak za crkvu Bogorodice u Mateiču – zadužbinu cara Dušana i carice Jelene – podrazumevao zajedničku izradu nominacionog dosijea sa opisom dobra, njegove univerzalne vrednosti i plana zaštite. UNESKO već podstiče saradnju država u zaštiti zajedničkog kulturnog nasleđa, tako da je ovaj korak i logičan i opravdan, ali je nejasno zašto izostaju ovakve inicijative.
Integrisani pristup u zaštiti značio bi ne samo trajan nadzor nad pojedinačnim crkvama, već i zaštitu čitavih kulturnih celina – poput prostora Skopske Crne Gore, gde je sačuvano više desetina hramova iz doba Nemanjića, kao i manastirskih imanja i zelenih zona koje se danas takođe vrednuju u kontekstu kulturnog pejzaža.
Samo takav sveobuhvatan okvir, zasnovan na međudržavnoj saradnji i poštovanju međunarodnih konvencija, može osigurati da se ovi spomenici trajno očuvaju i dostojno predstave javnosti kao deo zajedničke evropske i svetske kulturne baštine.
Vi godinama veoma predano i posvećeno istražujete ovo područje. Otkuda tolika ljubav i posvećenost Makedoniji?
Pitanja o srpskoj kulturnoj baštini u Makedoniji zaintrigirala su me još tokom osnovnih studija istorije umetnosti u Beogradu. Imala sam sreću da mi predaje dr Ivan M. Đorđević, koji je, sa mnogo ljubavi i znanja, svedočio o srpskom identitetu na freskama Skopske Crne Gore. Živo pamtim kako je strpljivo odgovarao na moja pitanja o portalu crkve Svetog Nikole u Ljubotenu, ne sluteći da će upravo portali hramova XIV veka postati jedna od niti mog budućeg istraživanja. Ta crkva je podstakla moja interesovanja za odnos pisane reči i umetničkog dela, za materijalnost opeke i za arhitekturu vlasteoskih zadužbina. Rad posvećen tome objavljen je u časopisu Studia Universitatis Hereditati u izdanju Univerziteta Primorska (Kopar, Slovenija).
Godinama sam odlazila na teren, često do udaljenih i teško pristupačnih mesta, pažljivo fotografišući fasade i arhitektonski ukras; po jednoj poseti znala sam da načinim i do 4.000 snimaka, naročito tamo gde u vizuelnoj građi dominira opeka. To je postalo osnova mog prvog rada – o heraldičkim simbolima u manastiru Lesnovo – u kom sam pokazala istovetnost ornamenta u zlatovezu na odori ktitora despota Jovana Olivera i ornamentalnih pojaseva u opeci na apsidi hrama. Bilo je izazovno fotografisati enterijer: pred bogatstvom ikonografskih tema koje predvodi Bogorodica kao Izvor Života, imala sam dozvolu samo za portret ktitora – što me je naučilo disciplini „bliskog čitanja“ motiva. Potom su usledili radovi o Svetoj Sofiji u Ohridu, Svetim Arhanđelima u Štipu, Svetom Jovanu Kaneo i Bogorodici Zahumskoj u Ohridu, Svetom Nikoli u Prilepu, kao i izlaganja na međunarodnim skupovima posvećenim zadužbinama kralja Milutina i srpske vlastele.
Poslednjih godina ta istraživanja dobijaju i nove dimenzije. Ove godine, na konferenciji Univerziteta Zapadnog Mičigena u Kalamazuu, imala sam priliku da uz stipendiju tog univerziteta čitam rad o urezanim grafitima na freskama ohridske Svete Sofije (motivi jelena, broda i dr), koje sam fotografisala još 2011. godine, ni ne sluteći da ću 14 godina kasnije o njima pisati. Na Evropskom kongresu arheologa u Beogradu, 3. septembra 2025, govorim o akustici crkve Svetog Đorđa u Starom Nagoričinu, za šta sam dobila podršku prestižne Oskar Montelijus fondacije, uz značajnu pomoć SKIC Spone. U Parizu, 16. i 17. oktobra 2025, zahvaljujući podršci Nacionalnog instituta za istoriju umetnosti (INHA), učestvujem na naučnom skupu „To je Vizantija“, gde govorim o prvoj konzervaciji Starog Nagoričina koju je preduzeo arhitekta Đurđe Bošković. Za sva ova izlaganja arhivsku građu prikupljala sam dugo i sistematično.
Zašto tolika privrženost? Jer je ovo područje istovremeno i naučni izazov ali i etička obaveza: istraživanje koje spaja preciznu terensku dokumentaciju, epigrafsko i ikonografsko čitanje fasada i fresaka sa svešću da su ovi hramovi žive tačke kulturnog pamćenja. U tome me vode dve stvari: zahvalnost učiteljima i saradnicima koji su mi otvarali arhive i vrata hramova, i uverenje da istraživanje može da postane most ka boljoj zaštiti i razumevanju kulturne baštine. Nastojim da takve stavove prenesem i mlađim saradnicima, gde bih posebno istakla izvanrednu saradnju sa kolegom Mihajlom Džamtovskim, doktorandom Univerziteta u Beču sa kojim pripremam nekoliko značajnih naučnih radova – kako o pojedinim spomenicima, tako i o istoriografima koji su se bavili zadužbinama u Makedoniji.
Koji su hramovi najviše ugroženi zbog nedovoljne zaštite i skrnavljenja?
Manastir Bogorodice u Mateiču je, nažalost, jedan od najtragičnijih primera odnosa sećanja i zaborava. Ova znamenita nemanjićka zadužbina administrativno pripada opštini Lipkovo, u kojoj danas živi gotovo isključivo albansko stanovništvo. U vreme oružanih sukoba 2001. godine, manastir je doživeo ozbiljna oštećenja – o čemu smo, uostalom, govorili i na Okruglom stolu u SANU.
Devetnaest godina nakon tih događaja, Mateič je i dalje veoma teško dostupan za dobronamerne posetioce, a samo zdanje neumitno propada: unutrašnjost hrama zahvaćena je vlagom i insektima, a freske – među kojima su i likovi cara Dušana, carice Jelene i cara Uroša – trajno su ugrožene. Iako možemo i moramo govoriti o duhovnom i kulturnom značaju Mateiča, jednako moramo ukazati i na recentna dešavanja, poput ilegalnih iskopavanja unutar samog kompleksa, preciznije uz južni ceremonijalni ulaz. U 21. veku, ovakve pojave nedopustive su i zaista zabrinjavajuće.
Čini se da se često zanemaruje i ikonografsko prisustvo Svetog Save i Svetog Simeona Nemanje. Njihovi likovi, međutim, nalaze se na ulazima brojnih hramova, od XIV pa sve do XVII veka, i svedoče o trajnoj svesti Srba na ovom prostoru o njihovim duhovnim utemeljiteljima. Taj kontinuitet možemo pratiti u crkvi Svetog Nikite u Čučeru kod Skoplja, u Lesnovu, u crkvi Svetog Nikole Bolničkog u Ohridu, u Psači, u crkvi Svetog Ilije u Dolgaecu kod Prilepa, kao i u hramovima na Matki (naročito Andreaš). Svi ovi primeri jasno potvrđuju da je srpski identitet umetnički izražen ne samo natpisima već i slikarskom tematikom.
Posebno bih naglasila neophodnost hitne revitalizacije fresaka u brojnim zadužbinama Skopske Crne Gore, ali ništa manje i u Ohridu iako je sam grad pod zaštitom UNESKO. Freske crkve Svetog Nikole Bolničkog, koja je više zatvorena nego otvorena, morale bi u najskorije vreme biti očišćene i konzervirane. To je od prvorazrednog značaja, naročito imajući u vidu ktitorsku kompoziciju na kojoj su uz Arhiepiskopa Nikolu prikazani Dušan sa titulom kralja, kraljica Jelena i njihov sin Uroš, kao i sveti Sava i Simeon Nemanja.
Iako je danas situacija alarmantna, verujem da postoji nada. Sve više stručnjaka, istoričara umetnosti i arheologa iz regiona i iz međunarodnih institucija, ukazuje na značaj integrisanog pristupa zaštiti ovakvih celina. Slučaj Mateič, kao i drugi ugroženi hramovi, mogu i moraju postati povod za ozbiljnije angažovanje nadležnih institucija u Skoplju, Beogradu i Solunu, ali i podsticaj za transnacionalnu saradnju uz podršku UNESKO-a.
Izvor: SPONA/ Stanje Stvari
