„Vreme sadašnje i vreme prošlo,
oba su možda prisutna u vremenu budućem.“
Uvodni stihovi Tomasa Sternsa Eliota danas se mogu čitati i kao svojevrsna opomena struci zaštite kulturnog nasleđa. Budućnost jednog spomenika ne zavisi isključivo od njegove starosti, niti od njegove istorijske i umetničke vrednosti, već pre svega od stepena odgovornosti savremenog društva prema nasleđu koje mu je povereno. U vremenu u kojem su digitalna dokumentacija, 3D modeli, sistemi monitoringa, preventivna konzervacija i multidisciplinarni pristup postali sastavni deo savremene teorije i prakse zaštite kulturnog nasleđa, pojedini sakralni spomenici srednjeg veka nastavljaju da propadaju prepušteni delovanju vlage, mikroorganizama, životinja i vremenu koje, umesto da bude saveznik trajanja, postaje najtiši i najuporniji razarač.
Piše: Dr Jasmina S. Ćirić, docent
Među takvim spomenicima posebno mesto zauzima Bogorodičina crkva u Mateiču, čiji najstariji slojevi sežu u XI vek, o čemu svedoče grčki natpisi iz vremena Isaka I Komnina (1057–1059), dok se manastir prvi put pominje kao manastir Bogorodice Crnogorske u hrisovulji kralja Milutina iz 1300. godine. Sredinom XIV veka car Stefan Dušan započeo je njegovu obnovu, koju su u okviru ktitorske zamisli dovršili carica Jelena i car Uroš V, što je ovekovečeno i u ktitorskoj kompoziciji, gde majka i sin zajedno prinose model hrama Bogorodici, dok je car Dušan predstavljen na pilastru neposredno ispred njih. Tako je Mateič postao jedna od najznačajnijih carskih zadužbina poznog srednjeg veka, a ujedno i poslednja sačuvana zadužbina srpskih careva u kojoj su, uprkos brojnim stradanjima, do naših dana očuvani arhitektonska struktura i značajni delovi monumentalnog živopisa. U ovom izuzetnom spomeniku, koji predstavlja poslednji veliki očuvani monument carske epohe Nemanjića, na jedinstven način su se susrele tradicije romejskog graditeljstva, duhovnosti i ideologije srpskog Carstva.
Još je prof. dr Đurđe Bošković, koji je uz prof. dr Aleksandra Deroka, bio jedan od najznačajnijih međuratnih istraživača arhitekture Mateiča, upozoravao da „ljubav koju osećamo prema svemu dobrom i lepom što je čovek stvorio u prošlosti podrazumeva i odgovornost“, naglašavajući da se suštinska pitanja zaštite istorijskih spomenika moraju rešavati na međunarodnom nivou.
Više od pola veka nakon što su ove reči izgovorene, one zvuče gotovo proročki. Stanje u kojem se Mateič nalazi sredinom treće decenije XXI veka svedoči o tome koliko su ova upozorenja i danas aktuelna.
Nakon viševekovnih stradanja, uklanjanja krovne konstrukcije u osmanskom periodu, oštećenja tokom oružanih sukoba 2001. godine i četvrt veka zanemarivanja, manastir Mateič danas se suočava sa novom vrstom opasnosti – tihim i gotovo neprimetnim propadanjem.
Tokom terenske posete manastiru, realizovane 18. juna 2026. godine u sastavu: doc. dr Jasmina S. Ćirić, istoričar umetnosti, Milutin Stančić, programski direktor Srpskog kulturno-informativnog centra – Spona, i Boban M. Mladenović, predstavnik Zavičajnog udruženja Matejče, u unutrašnjosti hrama konstatovano je izraženo prisustvo vlage i čitav niz pojava koje ukazuju na ozbiljno narušavanje mikroklimatskih uslova i odsustvo preventivne zaštite.
Na čitavoj podnoj površini crkve konstatovano je prisustvo značajne količine organskih naslaga i fekalnog materijala, nastalih kao posledica dugotrajnog boravka golubova i kune zlatice u enterijeru hrama. Tragovi prisustva faune uočeni su i na elementima crkvenog mobilijara, što ukazuje na izražen stepen biološke kontaminacije sakralnog prostora. Ovakvi uslovi predstavljaju ozbiljnu pretnju za očuvanje živopisa, budući da prisustvo organskih materija i povišena vlažnost stvaraju povoljne uslove za razvoj sekundarnih biodeterogenih procesa.
Istovremeno, akumulacija fekalnog materijala i organskih ostataka ne predstavlja samo konzervatorski, već i zdravstveno-higijenski problem, jer inhalacija aerosolizovanih čestica može biti povezana sa prisustvom potencijalno štetnih mikroorganizama i gljivica, što zahteva preduzimanje hitnih mera sanacije i biološke dekontaminacije prostora.
Posebno zabrinjava stanje severnog paraklisa, u kojem su uočeni brojni tragovi biološke degradacije u neposrednoj blizini predstava Svetih besrebrnika (lekara). Znaci intenzivne aktivnosti insekata konstatovani su i u zonama oko ktitorske kompozicije na istočnoj strani južnog zida, gde kolonije različitih insekata izlaze iz pukotina i šupljina zidne mase. Izražena koncentracija insekata zabeležena je i na jugoistočnom stubu, dok je jugozapadni stub bio gotovo u potpunosti prekriven njihovim formacijama, od predstave Sv. Nedelje sve do zone predstave Svetog Nikite na južnoj strani trolučnog ceremonijalnog prolaza (trivilona).
Ovakvo stanje ukazuje na ozbiljno narušavanje mikroklimatskih uslova u unutrašnjosti hrama i prisustvo složenih biodeterogenih procesa, koji, u kombinaciji sa povišenom vlažnošću i organskim naslagama, predstavljaju značajan faktor rizika za dalju degradaciju zidnog slikarstva i arhitektonske strukture.
Savremena zaštita kulturnog nasleđa ne podrazumeva isključivo konzervatorske intervencije, kontrolu mikroklimatskih uslova, već i praćenje bioloških i klimatskih faktora, upravljanje rizicima i međunarodnu saradnju. Ovakvo shvatanje u skladu je sa osnovnim načelima Konvencije o zaštiti svetske kulturne i prirodne baštine iz 1972. godine, prema kojoj očuvanje kulturnog nasleđa ne predstavlja isključivo obavezu pojedinih država, već i odgovornost prema zajedničkom nasleđu čovečanstva i njegovom prenošenju budućim generacijama.
Upravo zato pitanje Mateiča, kao mesta u kojem je stvarao jedan od najznačajnijih srpskih i vizantijskih himnografa XV veka, Nikola Srbin, autor čuvenog Srpskog Polijeleja (Πολυέλεος ὁ Σέρβικος), ne može biti svedeno isključivo na konzervatorski problem ili na posledice postkonfliktnog nasleđa. Kao središte monaške kulture i duhovnog stvaralaštva, Mateič je predstavljao mesto susreta materijalnog i nematerijalnog nasleđa, svedočeći o jedinstvenoj sintezi umetnosti, bogoslovlja i liturgijskog života. Zato njegova vrednost ne počiva isključivo na očuvanosti arhitektonske strukture i živopisa, već i na pamćenju koje ovaj prostor nosi i prenosi kroz vekove.
Sudbina Mateiča danas, stoga, prevazilazi okvire očuvanja jednog manastira. Ona postaje merilo našeg odnosa prema kulturnoj memoriji i sposobnosti savremenog društva da razume da kulturno nasleđe nije samo svedočanstvo prošlosti, već i uslov budućnosti. Ukupno uzev, najveća pretnja Mateiču danas nije samo su onome što mu se dogodilo, već u onome što mu se i dalje događa. A vreme prošlo, ukoliko ne bude sačuvano, neće postojati ni u vremenu budućem.
Univerzitet u Kragujevcu, Filološko-umetnički fakultet
Izvor: SPONA
