Piše: Jorgos Arabacis
Prevod: Ksenija Milić
(Autorski tekst poznatog grčkog filozofa objavljen u Atini 7. jula 2026.)
Konferencija “Geoliteratura”, koju je organizovao pisac Gojko Čelebić u Kotoru, Crna Gora, od 10. do 14. juna 2026. godine, iznijela je pravovremen prijedlog u vezi sa ulogom književnosti u savremenom svijetu: književno stvaranje nije samo paralelni fenomen estetskog značaja, već polje u kojem se oblikuju kulturni senzibiliteti, političke dispozicije i načini razumijevanja kolektiviteta – kao kulturnog a priori. Događaj je okupio pisce i istraživače iz različitih jezičkih i kulturnih regiona, ističući međusobno djelovanje između filologije, filozofije i geopolitike. Centralna teza konferencije bila je da se ništa od suštinskog političkog značaja ne pojavljuje iznenada u sferi stvarnosti, a da prethodno nije bilo pripremljeno na nivou kulture, jezika i narativa.
Geoliteratura povezuje književnost sa specifičnim geografskim, istorijskim i kulturnim karakterom određenih mjesta. Koncept takve geoliterature ne tretira prostor kao neutralnu pozadinu na kojoj se odvija narativ ili poetsko djelo, već kao aktivan činilac koji oblikuje jezik, pamćenje, kulturne identitete i oblike istorijskog iskustva.
Kao balkansko i mediteransko raskršće različitih tradicija, Kotor je poslužio ne samo kao geografska lokacija održavanja konferencije, već i kao model književne geografije u kojoj se ono što je lokalno može prostorno širiti, a da pritom ne izgubi svoju posebnost. Susret jezičkih tradicija — poput grčke, latinske, portugalske, srpske i drugih — oblikuje viziju svijeta predstavljenu kroz relacione modalitete, a ne kroz globalizovane mreže.
U ovoj tački, prema mišljenju Gojka Čelebića, “Geoliteratura” se ukršta sa Geteovim konceptom “Weltliteratur” (svjetska književnost). Za Getea, svjetska književnost nije značila ukidanje nacionalnih književnosti niti njihovu zamjenu uniformnim međunarodnim standardom. Naprotiv, ona je podrazumijevala sposobnost književnosti da međusobno komuniciraju, da budu prevođene, da se prepoznaju i da proširuju svoje horizonte kroz iskustvo Drugog. “Weltliteratur” polazi od pretpostavke da jezik nije samo sredstvo komunikacije, već da u sebi nosi poseban način doživljavanja svijeta. Istovremeno, prema riječima ovog velikog njemačkog klasika, nijedan jezik nije dovoljan da u potpunosti obuhvati širinu ljudskog iskustva. Svjetska književnost je, stoga, dinamičan proces prelaska sa nacionalnog na globalno – ne kao vježba u idealizmu, već kao istinsko kretanje od poznatog ka novum-u.
Konferencija u Kotoru crpjela je inspiraciju iz jedne Geteove ideje koja postaje sve aktuelnija u uslovima digitalne globalizacije i umrežavanja. Višejezičnost učesnika nije predstavljena kao ukrasni element akademskog internacionalizma, već kao preduslov za precizno znanje (na kraju krajeva, Vladimir Nabokov je povezivao književnost sa naučnom preciznošću). Jezici se javljaju kao nosioci istorijskog pamćenja, pojmovne jasnoće i kulturne samosvijesti.
Pored toga, poseban značaj pridaje se uvažavanju drevnih jezika i lokalnijih jezičkih tradicija koje se odupiru logici globalne komunikacije – logici često ograničenoj na snažan komunikacijski domet globalizacije. Prevođenje regionalnih jezika stvara novi prostor za dijalog između različitih istorijskih iskustava i kulturnih sjećanja, istovremeno podstičući istinski osjećaj zajedništva među regionalnim viđenjima svijeta i događaja koji oblikuju naše živote.
Međutim, odnos između lokalnog i globalnog nije inherentno pozitivan. U ovom trenutku, želio bih da se osvrnem na ono što sam jednom opisao kao „internacionalni stil i novu filologiju“. Ovo predstavlja oblik „sekundarne globalizacije“ koja se ne poistovjećuje sa istinskom interkulturnom komunikacijom, već sa standardizacijom izražavanja putem masovnih medija i stalnim recikliranjem informacija. Balkanski folk-pop, na primjer – zajedno sa televizijskim serijama i ponavljajućim melodramatskim strukturama – služi kao primjer internacionalnog stila i estetike koji mogu mijenjati jezike i kulturne oblike, a ipak zadržavaju isti stereotipni i hermetički samoreferencijalni mehanizam.
Problem sa ovim međunarodnim stilom ne leži samo u njegovoj jednostavnosti ili popularnosti; riječ je, zapravo, o tome da on kulturno iskustvo pretvara u pasivnu konzumaciju slika i informacija. Prema mojoj analizi, ispostavlja se da su „informacije” ključne za ovaj kulturni režim često lišene svakog značenja. Te „informacije” se recikliraju, nameću prolaznost i podrivaju svaku vezu sa trajnošću, umjetničkim djelom i aktivnim prosuđivanjem onih koji primaju estetske sadržaje. Književnost prestaje da bude sfera promišljanja i postaje sam onaj oblik koji omogućava neprekidan tok slika. Od publike se ne zahtijeva da tumači ili preispituje, već da trenutno prepoznaje poznate motive i konzumira ih.
Stoga se kontrast između “Weltliteratur” (svjetske književnosti) i internacionalnog stila pokazuje kao ključan. Prvi se zasniva na prevođenju, susretu sa drugačijim, istorijskom kontinuitetu i razmjeni oblika znanja. Drugi teži da izbriše razlike, pretvarajući ih u varijacije globalizovanog i trenutno prepoznatljivog modela. “Weltliteratur” ne zahtijeva od jezika da se odreknu sopstvene istoričnosti; internacionalni stil, međutim, često svodi jezik na puko sredstvo za prenošenje unaprijed oblikovane predstave.
Prvo podrazumijeva aktivne čitaoce i prevodioce, dok drugo stvara pasivne primaoce koji posmatraju neprestani mehanizam kulturnog ponavljanja. U tom svetlu, kotorska “Geoliteratura” se može posmatrati kao kritički odgovor na opasnost od „internacionalnog stila”. Naglasak na jezicima, lokalnim književnim sjećanjima i teško dostupnim kulturnim periferijama ukazuje na oblik univerzalnosti koji se ne iscrpljuje u tehnološkoj povezanosti. Komunikacija među svjetskim književnostima postaje istinski smislena ne samo kada tekstovi brže cirkulišu, već i kada pretvaraju različitost u strast za znanjem. U tom smislu, svjetska književnost nije neutralno tržište djela, već oblik kritičkog obrazovanja.
Književnost može da razvije kritičko mišljenje upravo zato što narušava naš uobičajeni, podrazumijevani odnos prema svijetu. Čitanje djela nastalog na drugom jeziku ili u drugačijem istorijskom kontekstu primorava nas da se udaljimo od sopstvenih izvjesnosti. Ono nam omogućava da shvatimo da nacionalni identiteti, politički narativi i kulturne hijerarhije nisu prirodne datosti, već istorijske tvorevine – i, prije svega, istorijski projekti vođeni određenim namjerama. Posredstvom književnosti, misao može da prepozna odnose između jezika i moći, centra i periferije, sjećanja i zaborava.
Relevantna kritika se ne zadržava na nivou teorije, već prerasta u kulturno djelovanje, vodeći ka prevodima, novim publikacijama, arhivskim istraživanjima, interkulturalnim saradnjama i oblicima obrazovanja koji podstiču jezičku i istorijsku samosvijest. Kao što se u ovom kontekstu često ističe, teorija nije zamjena za delovanje, već i sama može predstavljati čin kada analizira oblike novih mitova i razotkriva mehanizme koji kolektive čine pasivnim primaocima. Dobra književnost i teorijska budnost stoga su povezane, utoliko što obije predstavljaju procese otpora kulturnoj inertnosti.
Geoliteratura, svjetska književnost (“Weltliteratur”) i kritika internacionalnog stila na kraju se susreću u zajedničkom imperativu: književnost mora ostati prostor istinskog susreta, a ne mehanizam homogenizacije. Svjetska književnost dobija politički značaj kada ne utopi lokalne glasove u apstraktnu univerzalnost, već stvara uslove da oni budu uočeni, prevedeni i osposobljeni za međusobnu interakciju. Književnost, kao što je poznato, nije ogledalo svijeta, već snaga koja omogućava njegovo kritičko razumijevanje.
Jorgos Arabacis je profesor filozofije na Nacionalnom i kapodistrijskom univerzitetu u Atini (NKUA).
Izvor: Art for society
