Žurnal.me nastavlja feljtonsko objavljivanje studije „Procesi razvoja etničkog samosaznanja u Srbiji i Bosni u XII–XIV vijeku“, jednog od najznačajnijih radova sovjetskog istoričara Evgenija Pavloviča Naumova (1932–1990), dugogodišnjeg saradnika Instituta za slavistiku Akademije nauka SSSR-a u Moskvi. Naumov je bio među najuglednijim istraživačima srednjovjekovne istorije Južnih Slovena, a njegovi radovi o Srbiji, Bosni, etničkim procesima i društvenom razvoju Balkana i danas predstavljaju neizostavnu literaturu u naučnim raspravama. Studija koju donosimo, prvi put objavljena 1989. godine, predstavlja pokušaj da se na osnovu srednjovjekovnih izvora rekonstruišu oblici etničkog samosaznanja stanovništva Srbije i Bosne u razdoblju od XII do XIV vijeka. Bez obzira na protek vremena i kasniji razvoj istoriografije, riječ je o djelu koje i dalje zaslužuje pažljivo čitanje, kako zbog bogatstva analizirane izvorne građe, tako i zbog metodoloških pitanja koja ostaju aktuelna i u savremenim naučnim raspravama.
Prvi dio, drugi dio, treći i četvrti dio
S druge strane, u onim dijelovima Bosne koji su bili pod vlašću Šubića (sve do 1322–1324. godine), moguće je uočiti formiranje predstava o jedinstvu slovenskog stanovništva Hrvatske i Bosne, odnosno izvjesno oživljavanje koncepta „slovenske nadnarodnosti“, kakvi se reflektuju u Ljetopisu popa Dukljanina.
Opstanak ovakvog „promežutočnog“ oblika, kao neke vrste „države“ Šubića unutar okvira Ugarskog kraljevstva, vjerovatno je bio povezan i sa slabljenjem etničkog samosaznanja samostalne bosanske zajednice, koja bi u slučaju daljeg učvršćivanja vlasti Šubića mogla opstati tek na nivou „protonaroda“, odnosno lokalne etnopolitičke cjeline nižeg ranga.
Ovakva perspektiva postepenog gašenja samostalne bosanske državnosti, kao posljedice obrazovanja „kraljevstva“ Dragutina i „države“ Šubića na prostoru Hrvatske, Dalmacije i Bosne, po našem mišljenju, nije mogla ostati bez odjeka ni u etničkim procesima toga vremena. U onim dijelovima Bosne koji su bili pod vlašću Dragutina može se, s izvjesnom vjerovatnoćom, pretpostaviti izvjesno jačanje opštesrpskog samosaznanja (u skladu sa predstavama koje nalazimo u poveljama Ninoslava), ali sada već sa izraženijim naglaskom na državnom i vjerskom jedinstvu, u skladu sa političkim težnjama Dragutinove vlasti i njene pravoslavne jerarhije (3, s. 75; 33, t. 1, s. 189–190).
Nasuprot tome, u dijelovima Bosne koji su se nalazili pod vlašću Šubića (sve do 1322–1324. godine), može se pretpostaviti oblikovanje predstava o jedinstvu slovenskog stanovništva Hrvatske i Bosne, odnosno izvjesno oživljavanje širih pojmova slovenske zajednice, kakvi se ogledaju u Ljetopisu popa Dukljanina. Opstanak takvog prelaznog oblika, u vidu svojevrsne „države“ Šubića u okviru Ugarskog kraljevstva, vjerovatno je bio povezan i sa slabljenjem etničkog samosaznanja samostalne bosanske zajednice, koja bi, u slučaju daljeg učvršćivanja vlasti Šubića, mogla opstati tek na nivou protonaroda, odnosno lokalne etnopolitičke cjeline nižeg ranga.
Feljton: „Procesi razvoja etničkog samosaznanja u Srbiji i Bosni u XII–XIV vijeku“ (četvrti dio)
Međutim, kao što je poznato, obje ove međusobno suprotstavljene tendencije ostale su privremeno neutralisane zahvaljujući učvršćivanju centralne vlasti u Srbiji, kao i slomu političke moći Šubića i niza drugih promjena na političkoj mapi dvadesetih godina XIV vijeka. To je omogućilo novo jačanje bosanske državnosti, a prije svega širenje posjeda bosanske dinastije Kotromanića na račun zapadnih oblasti Dragutinove države (područja Usore i Soli), zatim na susjedne krajeve Hrvatske i, konačno, na Humsku zemlju, koja je 1326. godine konačno izašla iz sastava Nemanjićke države (3, s. 87–90, 162).
Tako se već tridesetih godina XIV vijeka Bosna razvila u znatno šire političko obrazovanje nego što su to bila ranija vlastelinstva iz vremena bana Ninoslava, obuhvatajući prostor od Save do Jadranskog mora. Ovako značajno teritorijalno širenje Bosanske države (u poređenju sa posjedima bosanskih banova s kraja XII i u XIII vijeku gotovo udvostručeno) bilo je zakonomjerno praćeno i dubljim promjenama u sferi etničkog samosaznanja.
U sastav države Kotromanića tada su po prvi put ušle oblasti čije je stanovništvo dotad bilo pod snažnim uticajem drugih državno-pravnih i etničkih tradicija (srpskih, humskih i hrvatskih). Etnička raznorodnost stanovništva pod vlašću bana Stefana II Kotromanića (1314–1353) dodatno je porasla uključivanjem Zahumlja, u kojem je živio i znatan broj vlaha, uključujući i one koji su pripadali srpskoj humskoj episkopiji (12, s. 36–38).
Nema sumnje da je vladajuća feudalna elita u Bosni, koja je u tom periodu sve više jačala, već tada bila svjesna da tako raznorodan sastav stanovništva zahtijeva stalne i odlučne mjere njegovog unutrašnjeg povezivanja. Otuda, po svoj prilici, proizlazi i dosljedna težnja da se naglasi državno i etničko jedinstvo Bosne — nasuprot susjednim političkim cjelinama.
Kao potvrda toga može poslužiti dugačka titula Stefana II, u kojoj se, pored same Bosne (odnosno njenog centralnog dijela), navode i novopridružene oblasti, uključujući i Zahumlje, za koje je vođena borba sa Nemanjićima i lokalnim feudalcima. Tako se u jednoj povelji iz 1324. godine on naziva: „Ja, gospodin svim zemljama bosanskim i Soli i Usore i Donjim krajima i Humskoj zemlji gospodar“ (30, s. 105).
Moguće je da je upravo u vezi sa novonastalim okolnostima razvoja bosanske etničke zajednice bilo neophodno i njeno novo imenovanje, koje bi omogućilo njeno jasnije razgraničenje u odnosu na susjedne slovenske zajednice.
Kao takav novi etnonim javlja se naziv „Bošnjani“ (odnosno stanovnici Bosne), čija pojava, kako se ističe u literaturi, svjedoči o formiranju bosanskog samosaznanja i osjećaja pripadnosti u feudalnom smislu, odnosno o svijesti o jedinstvu unutar novih političkih okvira (7, s. 45; 8, s. 506). Ipak, ovaj u osnovi tačan zaključak, po našem mišljenju, zahtijeva izvjesna preciziranja, naročito kada je riječ o etnosocijalnoj situaciji unutar države Kotromanića.
Od posebnog je značaja činjenica da se uvođenje novog etnonima odvijalo „odozgo“, odnosno iz kancelarije bosanskog bana, posredstvom njegovih zvaničnih akata, i to u vrijeme kada politički sistem Bosne još uvijek nije bio u potpunosti zaokružen. Karakteristično je, naime, da ban Stefan, u već navedenom aktu, svoje vlastele naziva „dobrim Bošnjanima“ (među kojima su bili i feudalci iz Centralne Bosne, Zagorja, Rame, Usore, Soli i drugih oblasti), ali pri tome ne ubraja u njihov broj svoje vazale iz Humske zemlje. Istovremeno, kako je već istaknuto, Stefan II sebe predstavlja kao njihovog punopravnog vladara (30, s. 106).
Feljton: „Procesi razvoja etničkog samosaznanja u Srbiji i Bosni u XII–XIV vijeku“ (treći dio)
Ništa manje je značajna i sljedeća okolnost. Širenje i jačanje Bosne odvijalo se u uslovima ratnih sukoba protiv Srbije, kada je u pohodima protiv „bezbožnih i poganih babuna“ (odnosno bosanskih feudalaca) učestvovao i mladi kralj Srbije Stefan Dušan (34, knj. 1, s. 25; 3, s. 91). Upravo u takvim okolnostima bilo je naročito važno i svjesno uvođenje novog etnonima „Bošnjani“, kako bi se u državno-pravnoj i etnosocijalnoj terminologiji dodatno učvrstila posebnost Bosne i njenog stanovništva.
Već nekoliko godina kasnije, u ugovoru Stefana II s Dubrovnikom, stanovnici čitave Bosne (a ne samo vlastela) označavaju se kao „Bošnjani“, a ne kao „Srbi“, kako je to bio slučaj u poveljama Ninoslava (35, knj. 1, d. 1, s. 43–44). Ipak, uprkos dominaciji novog termina u zvaničnim aktima bosanskog dvora, i dalje se povremeno javljaju odrednice koje ukazuju na stariju, „srpsku“ etničku pripadnost (na primjer, u povelji bana iz 1333. godine javlja se naziv „srpski“ — za razliku od njegovih latinskih kopija) (35, knj. 1, d. 1, s. 46).
Drugim riječima, iako su u službenoj praksi bosanske države vladajući krugovi dosljedno uvodili novi etnosocijalni i državni termin „Bošnjani“, takva vrsta „oblikovanja odozgo“ ne znači da je u stvarnosti etničko samosaznanje stanovništva pod vlašću Kotromanića u drugoj četvrtini XIV vijeka bilo ujednačeno. Naprotiv, može se pretpostaviti da su u širim slojevima stanovništva predstave o sopstvenoj pripadnosti ostale raznorodne: stanovnici centralnih oblasti Bosne mogli su se u većoj mjeri doživljavati kao „Bošnjani“, dok su ih njihovi susjedi često i dalje imenovali kao „Srbe“, „Humljane“, a možda čak i šire kao „Slovene“ ili „Vlahe“.
Ovakva raznorodnost etničkog samosaznanja, u većoj ili manjoj mjeri, ispoljavala se, po svemu sudeći, i u okvirima srpske feudalne narodnosti u prvoj polovini XIV vijeka. Poznato je da su u gradovima Srpskog primorja (odnosno Južne Dalmacije) i u tom periodu opstajale romanske, dalmatinske zajednice. Stoga ne treba zanemariti ni svjedočanstva zapadnoevropskih publicista koji početkom XIV vijeka ističu da se stanovnici ovih primorskih oblasti smatraju pravim katolicima, pa čak i „Latinima“, jasno se razlikujući od ostalog stanovništva Srpskog kraljevstva, koje označavaju kao „šizmatike“ i „gore jeretike“ (36, s. 250, 252).
Slične stavove iznosi i anonimni autor „Opisa istočne Evrope“ (1308), koji se u mnogome podudara sa zapisima iz 1332. godine drugog zagovornika zapadnoevropske ekspanzije na Balkan — tzv. pseudo-Brokara (ili Gijoma Adama) (37, s. 216–217). Prema njegovim navodima, Srbiju bi bilo lako osvojiti, jer u njoj žive „dva naroda“: jedni — Albanci, a drugi — „Latini“, pri čemu su svi oni u vjeri i obredu vezani za Rimsku crkvu. Pseudo-Brokar dalje navodi da „Latini“ posjeduju šest gradova sa sopstvenim episkopijama (Bar, Kotor, Ulcinj, Skadar, Svač i Drivast), dok Albanci žive raspršeni po njihovim dijecezama, izvan gradskih zidina.
Istovremeno, isti autor uočava da se Albanci i romanski Dalmatinci razlikuju po jeziku: iako Albanci ne govore latinskim jezikom, koriste latinicu i njome se služe u svojim knjigama. U njegovom traktatu nalaze se i podaci o brojnosti albanskog stanovništva unutar Srpskog kraljevstva — prema kojima su stanovnici sjeverne Albanije mogli da izvedu do petnaest hiljada konjanika u boj (38, t. 2, s. 618–619).
Iako je ovaj zapadnoevropski publicista, pišući u duhu krstaške propagande, nesumnjivo preuveličavao spremnost Albanaca i latinskog stanovništva Primorja da podrže pohode protiv „nečiste“ vlasti Nemanjića, njegova svjedočanstva ipak ukazuju na složenost etničkih odnosa i na izrazitu raznorodnost etnosocijalne strukture u Srpskom primorju.
Ovakva raznorodnost stanovništva u izvjesnoj mjeri se osjećala i u unutrašnjim oblastima Srpskog kraljevstva, naročito u brzo razvijajućim gradskim i rudarskim središtima, gdje je već tada živio znatan broj (za tadašnje prilike) njemačkih kolonista — Sasa, zatim dalmatinskih trgovaca i zanatlija, kao i pripadnika drugih naroda (Grka, Bugara i dr.) (28, s. 620). Međutim, u poređenju sa ovim malobrojnijim, uglavnom inoetničkim i inovjernim slojevima gradskog stanovništva i trgovaca, znatno brojniji su bili već ranije pominjani Vlasi, čiju su osnovnu masu činili stočari-kmetovi, u najvećoj mjeri potčinjeni srpskim manastirima (Hilandaru, Dečanima, Banjskoj, Arhangelskom manastiru i dr.) (39; 40; i dr.).
Povelje ovih manastira, nastale u prvoj polovini XIV vijeka, sadrže popise vlaških zajednica (katuna), kao i imenične spiskove zavisnih Vlaha, što omogućava ne samo uvid u raspored vlaških naseobina unutar države Nemanjića, već i u njihovu onomastiku, obaveze i pojedine aspekte njihovog pravnog položaja (u odnosu na centralnu vlast i crkvu). U izvjesnoj mjeri, ovi podaci mogu se dovesti u vezu sa sličnim svjedočanstvima o Vlasima iz XIII vijeka, te tako omogućavaju sticanje cjelovitije slike o demografskim i etnosocijalnim promjenama u vlaškoj sredini, kao i o razvoju srpsko-vlaških odnosa.
Zanimljivo je da se i u prvoj polovini XIV vijeka, uprkos vidljivim uspjesima procesa konsolidacije srpske narodnosti i jasnim znacima slavenizacije (odnosno srbizacije) značajnog dijela vlaškog stanovništva, koje je postepeno prelazilo na sjedelački način života i zemljoradnju, Vlasi u darovnim poveljama srpskih vladara dosljedno izdvajaju od ostale mase slovenskog zemljoradničkog stanovništva („Srba“) (30, s. 102–104, 138, 140, 142 i dr.).
Nije bez značaja ni to što je u pojedinim poveljama zabilježena težnja kraljevskog dvora i vrha pravoslavne crkve da se ograniči sklapanje srpsko-vlaških brakova. Tako se, na primjer, u Dečanskoj i Banjskoj povelji nalazi izričita odredba: „Srbin da se ne ženi među Vlasima“.
Feljton: „Procesi razvoja etničkog samosaznanja u Srbiji i Bosni u XII–XIV vijeku“ (drugi dio)
Pri tome se, po svemu sudeći, imalo u vidu i preseljavanje Srba u vlaške katune, odnosno u porodice srodnika po ženskoj liniji (30, s. 93, 114).
Ovakve zabrane teško je objasniti isključivo ekonomskim razlozima, odnosno nastojanjem da se spriječi smanjenje broja zavisnih zemljoradnika-baщinnika. Naprotiv, čini se da one ukazuju na stvarnu etničku raznorodnost vlaškog stanovništva u Srbiji. To potvrđuje i analiza vlaških ličnih imena. Ako se, na primjer, uzmu podaci iz Banjske povelje (1314–1316) i uporede sa materijalom iz srpskih povelja XIII vijeka, uočava se da među Vlasima početkom XIV vijeka preovlađuju slovenska imena.
Ipak, uprkos tome, u vlaškoj sredini Banjske votčine udio vlastito srpskih imena u odnosu na XIII vijek ostaje relativno ograničen. Istovremeno, i dalje je prisutan značajan broj vlaških imena, karakterističnih upravo za taj etnički sloj, koji se u literaturi obično označava kao romansko-vlaški ili srpsko-vlaški (12; 39; 40).
Šta je, međutim, bio uzrok tako izrazite postojanosti vlaške antroponimije i nedovršenosti procesa njihove slavenizacije (odnosno srbizacije)? Po našem mišljenju, ključni razlog leži u stalnom prilivu novih vlaških grupa sa juga i istoka (sa prostora nekadašnjih vizantijskih oblasti koje su ušle u sastav države Nemanjića, kao i iz Bugarske), koje su bile znatno manje izložene uticaju slovenskog etnosa, a ponekad su, čini se, bile i djelimično izmiješane sa Grcima i Albancima.
Moguće je da se ovaj priliv dodatno pojačao u tridesetim i četrdesetim godinama XIV vijeka, u vezi sa osvajanjima Stefana Dušana i uključivanjem u sastav Srpske države prostranih južnih oblasti (uključujući Albaniju, Epir i Tesaliju). Istovremeno, podaci o vlaškoj antroponimiji ukazuju na složene veze Vlaha ne samo sa susjednim srpskim seoskim stanovništvom, već i sa romanskim gradskim sredinama Južne Dalmacije, odakle su preuzimali i izrazito katolička imena (poput Lukara, Baldovina i dr.).
Sve ovo daje osnova da se govori o složenosti i višeslojnosti etničkih procesa u Srpskoj državi u prvoj polovini XIV vijeka. Nesumnjivo je da su ekonomski razvoj, širenje trgovačkih veza unutar zemlje i sa spoljnim svijetom, kao i rast gradova, doprinosili konsolidaciji srpske feudalne narodnosti, jačanju uzajamnih veza među stanovništvom, kao i postepenoj slavenizaciji pojedinih inoetničkih i inojezičnih grupa.
Istovremeno, uspjesi spoljne politike Nemanjića — prije svega vojne pobjede nad susjednim državama (Vizantijom, Bosnom, Bugarskom) i pripajanje novih oblasti — doprinijeli su jačanju srpskog etničkog samosaznanja i učvršćivanju predstave o snazi sopstvene države. U tom kontekstu Srpsko carstvo, proglašeno za vrijeme Stefana Dušana, sve se više doživljavalo kao ravnopravno velikom „Grčkom carstvu“ (2; 4; 5; i dr.).
Ovaj period obilježen je i snažnim razvojem srpske feudalne kulture, pojavom novih originalnih i prevedenih književnih djela (poput zbornika žitija srpskih vladara i arhiepiskopa koji je sastavio Danilo II, kao i prevoda zapadnih romana — „Aleksandrije“ i dr.), te širenjem kulturnih veza sa Vizantijom i drugim zemljama (41; 42; i dr.).
Pri tome, postepeni razvoj srpskog feudalnog društva nije isključivao, kao što je već pokazano, ni pojave lokalnog partikularizma, uslovljene osobenostima stanovništva pojedinih krajeva i planinskih oblasti, međusobno odvojenih feudalnim granicama posjeda i vlasti (30, s. 94–95). Takođe, taj razvoj pratili su i nagli pomjeraji stanovništva, naročito vlaških grupa.
Novi etapni momenat u razvoju etničkih procesa na prostoru Srpskog i Bosanskog kraljevstva započinje sredinom XIV vijeka. Uprkos jasnim specifičnostima etnosocijalnih kretanja unutar svake od ovih država, mogu se uočiti i izvjesne zajedničke odlike, uslovljene unutrašnjim političkim razvojem, jačanjem moći vlastele i širenjem granica susjednih država.
Među tim odlikama posebno se izdvajaju sljedeće: prije svega, smjenjivanje razdoblja izvjesnog zastoja i ubrzanog razvoja u procesu oblikovanja etničkog samosaznanja srpske i bosanske feudalne zajednice; zatim stalno pojačavanje migracija stanovništva (naročito u vezi sa osmanskim prodorima), što je dovodilo do narušavanja etničke homogenosti pojedinih oblasti, ali i do širenja prostora u kojem su se oblikovale etnosocijalne zajednice; i, konačno, postepeno jačanje preduslova za nastanak novih protonaroda („subetnosa“) u okvirima tadašnjih polusamostalnih kneževina, vlastelinstava i posjeda najmoćnijih feudalaca.
Uočljiv izraz ovog procesa feudalne decentralizacije javlja se već pedesetih godina XIV vijeka u okvirima prostrane Srpsko-grčke carevine, koja se tada, prema riječima savremenika i protivnika Nemanjića Jovana Kantakuzina, počinje raspadati na „mnoštvo dijelova“ (33, s. 237 i dalje; 43, s. 10; i dr.). Tako je već oko 1360. godine Zeta postala zasebna, polunezavisna oblast pod vlašću Balšića, dok se u isto vrijeme nazire izdvajanje zapadnih i sjeverozapadnih krajeva Nemanjićke države (kneževine Vojislava Vojinovića, a potom Nikole Altomanovića).
Sa slabljenjem centralne vlasti u Srpsko-grčkom carstvu (čiji se raspad u suštini okončava oko 1371. godine), i u drugim oblastima koje su pripadale srpskoj etničkoj zajednici dolazi do stvaranja zasebnih kneževina. Tako se u Južnoj Srbiji formira „država“ Vuka Brankovića, a u istočnim i sjeveroistočnim krajevima oblasti pod vlašću kneza Lazara i Rastislavljića, pored kojih je postojao i niz faktički samostalnih, manjih vlastelinskih posjeda. Nesumnjivo je da su žestoke borbe među nasljednicima Dušanove države, kao i slabljenje (a ponekad i prekid) dotadašnjih privrednih i kulturnih veza, imale nepovoljan uticaj na oblikovanje svijesti o pripadnosti široj etničkoj zajednici.
Približno u isto vrijeme i u razvoju bosanske feudalne države i etnosocijalne zajednice dolazi do naglog zaokreta, uslovljenog krupnim političkim promjenama — prije svega pritiskom ugarskog kralja Lajoša (Ludovika) I Anžujskog. Dok je u ranijem periodu Bosna širila svoju teritoriju na račun oblasti koje su ranije pripadale Hrvatskoj i Srpskom kraljevstvu, sada Lajoš I uspijeva da povrati pojedine krajeve (uključujući Hum i Završje) i da 1357. godine potčini svojoj neposrednoj vlasti dio bosanskih feudalaca u Donjim krajevima (3, s. 123–125).
Oslabljena unutrašnjim prilikama, Bosna sredinom XIV vijeka ulazi u razdoblje političke nestabilnosti, što se neminovno odrazilo i na razvoj etničkog samosaznanja njenog stanovništva. Već šezdesetih godina izbija sukob između Lajoša i novog bana Bosne Tvrtka, koji dovodi do njegovog privremenog svrgavanja od strane nezadovoljne vlastele, a potom i do podjele bosanske teritorije između suparničkih grana dinastije (Tvrtka i Vuka) (3, s. 129–132).
Složenost i nestabilnost unutrašnjih prilika u Srbiji i Bosni, kao i njihovog spoljnopolitičkog položaja u pedesetim–sedamdesetim godinama XIV vijeka, dovele su do protivrječnih tendencija kako u razvoju državnog uređenja ovih zemalja, tako i u sferi etničkog samosaznanja njihovog stanovništva. Nije slučajno što u drugom žitiju srpskog kralja Stefana Dečanskog (nastalom, po svoj prilici, između 1360. i 1380. godine) nalazimo poseban, po svom karakteru gotovo jedinstven za srpsku hagiografsku tradiciju, odlomak koji veliča „slavenski srpski narod“.
Autor žitija smatrao je prikladnim da svoj tekst započne upravo takvom pohvalom, ističući da srpski narod „ne samo vojničkom silom prevazilazi druge narode, nego i slavom i bogatstvom, ljepotom svojih krajeva i veličinom“, te da se po tim odlikama razlikuje od susjeda, „ukrašavajući se i može [takođe] pohvaliti [svojim] carevima blagočestivijim i premudrijim…“ (45, s. 64).
Feljton: „Procesi razvoja etničkog samosaznanja u Srbiji i Bosni u XII–XIV vijeku“ (Prvi dio)
Ovaj izraziti naglasak na patriotskim motivima u Drugom žitiju Stefana Dečanskog, koji je relativno neobičan za srpsku agiografiju, može se objasniti nastojanjem pojedinih društvenih slojeva (u ovom slučaju, po svemu sudeći, duhovništva) da u razdoblju feudalne razjedinjenosti prizovu sjećanje na vrijeme jedinstva i moći države Nemanjića.
Ovakve težnje bile su sasvim razumljive u uslovima jačanja lokalno-separatističkih procesa, koji su se dodatno usložnjavali prelaskom pojedinih oblasti nekadašnjeg Srpskog carstva pod vlast bosanskih vladara (naročito Podrinja, Trebinja i susjednih krajeva, koje je Tvrtko priključio Bosni u periodu 1373–1377. godine) (3, s. 135).
Sve ove osobenosti političke situacije u Srbiji i Bosni omogućavaju da se kraj treće četvrtine XIV vijeka s pravom posmatra kao jedna od prelomnih etapa u razvoju feudalne državnosti i etnosocijalnih odnosa na ovim prostorima. Ovaj period, s jedne strane, obilježen je konačnim raspadom Srpskog carstva i stabilizacijom novonastalih kneževina i vlastelinskih posjeda, a s druge — uključivanjem Bosne u nove političke tokove, najprije kroz prisajedinjenje pojedinih oblasti nekadašnje Dušanove države, a zatim, pred kraj vijeka, i susjednih krajeva Dalmacije i Hrvatske.
Značaj ovih procesa ne iscrpljuje se, međutim, samo u promjenama političke karte ovog dijela Balkana, niti se može svesti isključivo na jačanje feudalnog partikularizma i slabljenje centralne vlasti. Ništa manje važan bio je i sve izraženiji uticaj osmanske ekspanzije, koja se u Srbiji osjećala već od pedesetih godina XIV vijeka, a u Bosni od osamdesetih godina.
Napredovanje Osmanlija dovelo je do pojačanog priliva stanovništva različitog porijekla — Vlaha, Grka, Albanaca, Bugara — kao i do pomjeranja domaćeg stanovništva, koje se selilo kako prema primorskim gradovima (Dubrovniku, Dalmaciji i Bosni), tako i ka sjevernim i južnim oblastima Ugarskog kraljevstva, kao i u planinske, teško pristupačne predjele današnje Crne Gore, Hercegovine i Hrvatske (46, s. 55).
Svi ovi procesi neminovno su doveli do pojave novih elemenata u strukturi etničkog samosaznanja stanovništva, čije je dalje proučavanje moguće jedino na osnovu izvora iz vremena osmanskog osvajanja, odnosno od kraja XIV do pedesetih–šezdesetih godina XV vijeka.
Dakle, razmotreni podaci iz izvora jasno ukazuju na složenost procesa razvoja etničkog samosaznanja stanovništva Srpskog i Bosanskog kraljevstva u XIII–XIV vijeku.
Oni potvrđuju već u istoriografiji uočenu činjenicu da su se u epohi srednjovjekovnih zajednica suprotstavljene tendencije prožimale kroz čitavu etničku istoriju, ispoljavajući se na svim nivoima organizacije etničkih zajednica i često djelujući istovremeno, pa i u različitim pravcima (17, s. 76). Kao i u drugim slovenskim zemljama, u Srbiji i Bosni tog vremena sistem etničkih zajednica, a samim tim i različiti nivoi etničkog samosaznanja, bio je podložan stalnim promjenama.
Teško je sumnjati da su u ovom prostoru ključnu ulogu imale srpska i bosanska etnosocijalna zajednica; pri tome se osjećaj pripadnosti ovim zajednicama kod stanovništva često preplitao sa drugim, bilo širim bilo užim etničkim predstavama. To nam omogućava da govorimo o postojanju nadetničkih pojmova, svijesti o slovenskom jedinstvu, zajedničkom porijeklu i bliskosti.
Istovremeno, uz narodnosne oblike samosaznanja, održavali su se i nadnarodni oblici, koji su često ulazili u protivrječan odnos sa lokalno-partikularističkim tendencijama. Ove su, pak, bile povezane sa procesima političkog izdvajanja pojedinih oblasti (kneževina), kao i sa njihovim nastojanjem da se oforme kao posebne, odnosno novonastajuće protonarodne zajednice feudalnog tipa.
Jedan od najupečatljivijih primjera takvih pomjeranja u sferi etničkog samosaznanja jeste postepeno oblikovanje nove etnosocijalne zajednice u Bosni, praćeno promjenom etnonima kod lokalnog stanovništva. Umjesto ranijeg naziva „Srbi“, koji se koristio i za stanovnike Bosne u okviru Srpskog kraljevstva, u bosanskim izvorima se sve više utvrđuje naziv „Bošnjani“, neposredno povezan sa politikom bosanskih vladara i razvojem sopstvene državnosti.
Proučavanje istorije srpske ranofeudalne narodnosti, a potom i dvije feudalne zajednice (srpske i bosanske), omogućava da se postavi pitanje osnovnih razlika između narodnosti razvijenog feudalizma i onih iz perioda ranog srednjeg vijeka (1, s. 259). Postoje razlozi da se govori o znatno većoj postojanosti i unutrašnjoj čvrstini feudalne narodnosti u odnosu na ranofeudalnu. Glavni uzroci tome leže, između ostalog, u većoj ulozi feudalne ideologije i kulture, u višem stepenu društveno-ekonomskog razvoja, u rastu značaja gradova i širenju trgovine, kao i u učvršćivanju jedinstvenog pravnog poretka.
S tim u vezi nije slučajno što je, po našem mišljenju, izdvajanje Bosne kao samostalne političke i etničke cjeline okončano upravo u završnoj fazi razvoja ranofeudalne narodnosti i u razdoblju razvijenog feudalizma. Nakon toga, etnička karta ovog prostora sve do kraja treće četvrtine XIV vijeka nije pretrpjela bitnije promjene, uprkos izvjesnim oscilacijama u stepenu razvijenosti etničkog samosaznanja stanovništva, koje su se ispoljavale kroz smjenjivanje razdoblja relativnog „uspona“ i „opadanja“.
Fusnote:
1. Razvitie эtničeskogo samosoznaniя slavяnskih narodov v эpohu rannego srednevekovья. M., 1982.
2. Istoriя naroda Jugoslavije. Beograd, 1953. T. 1.
3. Ćirković S. Istorija srednjovekovne Bosanske države. Beograd, 1964.
4. Istorija srpskog naroda. Beograd, 1981. Knj. 1.
5. Naumov E. P. Gospodstvuющiй klass i gosudarstvennaя vlastь v Serbii XIII–XIV vv. M., 1975.
6. Šišić F. Letopis popa Dukljanina. Beograd, Zagreb, 1928.
7. Grafenauer B. Die ethnische Gliederung und geschichtliche Rolle der westlichen Südslaven im Mittelalter. Ljubljana, 1966.
8. Ćirković S. Srbi. Etnički razvoj // Enciklopedija Jugoslavije. Zagreb, 1968. T. 7.
9. Etnogeneza Crnogoraca i marksističko određenje nacije // Praksa (Titograd). 1981. № 4.
10. Korolюk V. D. Slavяne i vostočnыe romancы v эpohu rannego srednevekovья. M., 1985.
11. Naumov E. P. Voprosы problemы v sovremennoй юgoslavskoй istoriografii // Slavяno-vološskie svяzi. Kišinev, 1978.
12. Naumov E. P. Balkanskie vlahi i formirovanie drevneserbskoй narodnosti // Эtničeskaя istoriя vostočnыh romancev. M., 1979.
13. Naumov E. P. Process formirovaniя srednevekovoй serbskoй narodnosti i balkanskie vlahi // Formirovanie rannefeodalьnыh slavяnskih narodnosteй. M., 1981.
14. Naumov E. P. Эtničeskie predstavleniя na Balkanah v эpohu rannego srednevekovья (po materialam «Letopisi popa Duklяnina») // SЭ. 1985. № 1.
15. Naumov E. P. Эtničeskie processы v srednevekovoй Serbii i Bosnii // SЭ. 1986. № 5.
16. Bromleй Ю. V. Эtnos i эtnografiя. M., 1973.
17. Bromleй Ю. V. Sovremennыe problemы эtnografii. M., 1981.
18. Rannefeodalьnыe gosudarstva na Balkanah (VI–XII vv.). M., 1985.
19. Bыžov M. V. Vizantiйskie istočniki po istorii Rusi, narodov Severnogo Pričernomorья i Severnogo Kavkaza // Drevneйšie gosudarstva na territorii SSSR. 1980. M., 1982.
20. Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije. Beograd, 1966–1971. T. 3–4.
21. Radojčić N. Kako su nazivali Srbe i Hrvate vizantijski istoričari XI i XII veka Jovan Skilica, Nikifor Brijenije i Jovan Zonara? // Glasnik Skopskog naučnog društva. 1927. T. 2.
22. Patrologiae cursus completus / Ed. J. Migne. P., 1855. Ser. lat. T. 201.
23. Quellen zur Geschichte des Kreuzzuges Kaiser Friedrichs I / Hrsg. v. A. Chroust. B., 1928.
24. Socijalistička Republika Srbija. Beograd, 1982. T. 1.
25. Kniezsa J. A magyar nyelv szláv jövevényszavai. Bp., 1955. I köt. 1. rész.
26. Scriptores rerum Hungaricarum / Ed. E. Szentpétery. Bp., 1937–1938. V. I–II.
27. Zbornik Konstantina Jirečeka. Beograd, 1962. T. 2.
28. Novaković S. Zakonski spomenici srpskih država srednjega veka. Beograd, 1912.
29. Đorđević V. Spisi Svetog Save. Beograd, 1928.
30. Solovjev A. V. Odabrani spomenici srpskog prava (od XII do kraja XV veka). Beograd, 1926.
31. Svetosavski zbornik. Beograd, 1938. Knj. 2.
32. Volić I. i dr. Istorija Jugoslavije. Beograd, 1972.
33. Jireček K. Istorija Srba. Beograd, 1952. T. 1.
34. Stojanović LJ. Stari srpski zapisi i natpisi. Beograd, 1902. Knj. 1.
35. Stojanović LJ. Stare srpske povelje i pisma. Beograd, 1929. Knj. 1. D. 1.
36. Naumov E. P. «Zavistniki venecianskogo čekana» // Danotovske čteniя. M., 1973.
37. Naumov E. P. Slavяnskie stranы v zapadnoevropeйskoй publicistike XIV v. // Slavяne i Zapad. M., 1975.
38. Spomenici za srednovekovnata i ponovata istorija na Makedonija. Skopje, 1977. T. 2.
39. Grković M. Lična imena u Dečanskim hrisovuljama. Novi Sad, 1983.
40. Grković M. Imena u vlaškim katunima Prizrenskog vlastelinstva // Zbornik Matice srpske za filologiju i lingvistiku. 1984–1985. Knj. 27/28.
41. Kašanin M. Srpska književnost u srednjem veku. Beograd, 1975.
42. Naumov E. P. Antičnыe motivы v srednevekovoй serbskoй literature // Slavяnskie literaturы. M., 1978.
43. Naumov E. P. Юgoslavяnskiй эpos i problemы serbskogo srednevekovья // Slavяnskiй i balkanskiй folьklor. M., 1971.
44. Naumov E. P. Kem napisano vtoroe žitie Stefana Dečanskogo? // Slavяnskiй arhiv. M., 1963.
45. Danilov A. i dr. Žitie na Stefan Dečanski ot Grigori Camblak. S., 1983.
46. Osmanskaя imperiя i stranы Centralьnoй, Vostočnoй i Юgo-Vostočnoй Evropы v XV–XVI vv. M., 1984.
