Piše: Dragan Lakićević
„Kao da su jedino Srbi Beograd pronašli u sebi samima. Nijedan drugi narod, a mnogi prolaziše, nije se tako duboko razumeo sa ovim gradom.“ O tome svedoči i ova monografija
Kalemegdan mnoge goste pamti:
Kelti, Turci i Austrijanci…
Tu, gde sunce nad tvrđavom plamti,
Ko u banci muvaju se stranci…
Dušan Radović
Grad, kao zvezda među gradovima. Što mu je veća dubina prošlosti, to mu je veća nada budućnosti.
Što je više bilo naroda koji su mu pripadali, i ljudi koji su ga sanjali – veća je bila njegova potreba da se preda nama i našim potomcima.
Beograd ne pripada – njemu pripadamo. Ko mu više pripada, ima na njega pravo – da pamti i uči, peva i sanja. Da oseća ritam njegovog trajanja.
Ovo je samo jedna misao koju – čini nam se – podrazumeva knjiga-povesnica Branislava Matića Beograd iznad istoka i zapada.
„Iznad istoka i zapada“ smestio je sveti Vladika Nikolaj (žički i ohridski) srpsku pravoslavnu sudbinu – misao i zavete naroda kojem je istorija namenila da bude „između“. Da nije bio „iznad“, taj bi narod davno nestao „između“. (I ta misao proističe iz Matićeve knjige.)
Iznad ima filozofsko i moralno značenje, ali je pesničko na prvom mestu. Zato je i Beograd, kao zvezda svog naroda i njegove sudbine najviše „iznad“, u sazvežđu Svetog Save i nemanjićkih zadužbina, Kosova i Lovćena.
Beograd ima pravo da nadživi sve što je stvoreno posle njega.
Školski predmet Beograd
Pre tridesetak godina, jedan od najduhovitijih pisaca našeg doba, Radivoje Bojičić, rekao je da bi Beograd trebalo da bude školski predmet: grad koji sabira mnoga znanja, uz to je raskršće strana sveta, vekova, naroda, puteva, misli o postojanju… Istorija Beograda, to je rezime evropske baštine… Bojičić je to rekao pišući jednu od svojih knjiga o Beogradu (Na ušću dveju reka ispod Avale). O Beogradu svako piše kao da piše o sebi. Uzmimo Crnjanskog, uzmimo Vaska Popu…
I Branislav Matić, koji, vidi se, o Beogradu mnogo zna, piše iz sebe i o svom pamćenju i poimanju Beograda – njegove civilizacije, istorije, kulture, poezije. Zato je njegova monografija o Beogradu velika, obimna, otmena, svestrana.
Beograd se menja vekovima: ruši i gradi, a u njemu svi poznaju ono što se ne može promeniti. Preovlađuje ljubav.
U isto vreme vidimo ga kakav je sada i kakav je bio nekada – kad smo se u njemu prepoznali.
Beograd traje duže i dublje od svih svojih stanovnika i naroda. Srbi su ga upoznali relativno kasno, onda kad su Singidunumu dali svoje ime Beli Grad – slovensko, srpsko, svetlosno, pesničko. „Prvi put Beograd postaje jedna od srpskih prestonica krajem XIII veka. Posle sabora u Deževu 1282. i pre vladarskih znamenja svom mlađem bratu srpskom kralju Milutinu, kralj Dragutin Nemanjić (prvi u svetorodnoj lozi koji se digao protiv svog oca i potom se zbog toga duboko kajao, doživotno) seli se na sever. Od svog tasta ugarskog kralja Bele Četvrtog dobija 1284. na upravu Beograd…“
Tako počinje isprekidana srpska istorija Beograda. Ta istorija Matića najviše zanima, mada on prati njeno nestajanje u evropskoj i evropsko uzdizanje u srpskoj egzistenciji Beograda. „Kao da su jedino Srbi Beograd pronašli u sebi samima. Nijedan drugi narod, a mnogi prolaziše, nije se tako duboko razumeo sa ovim gradom.“ O tome svedoči i ova monografija.
Visoki
O Beogradu se odavno piše, i mada liči, nije sve legenda i poezija. I kad o Beogradu svedoči hagiografija i drevni putopisac. Prvi srpski opis potiče iz pera velikog arhiepiskopa i pesnika Danila Drugog Pećkog, 1315. godine. Matić pripoveda i citira naporedo: o veličanstvenom dočeku (srpske kraljice Simonide, žene kralja Milutina) o „purpurima carskim i bagrenicama“, „zlatnim pojasima i biserima i dragom kamenju“, i o „poklonjenju kraljičinom čudotvornoj ikoni Presvete“…
Još uzbudljivije poglavlje Beograda potiče od velikog talenta despota Stefana Lazarevića, sina čestitog kosovskog kneza, brata blagoverne Jelene Balšić, učenika monahinje Jefimije. On Beograd dobija 1403. godine, diže ga iz pepela, zida dvor, crkve, zgrade, ukrašava i preporađa, posvećuje ga Presvetoj Bogorodici…
U Beogradu su tada mošti Svete Petke čiji se miomiris oseća vekovima pošto su odnete… Ono što je u svojoj poeziji začeo Visoki, nastavio je njegov pesnički narod, od Konstanina Filozofa do Vaska Pope: despot i njegov grad otad su jedno, do danas. Vitez iz vladarskog Reda Zmaja napisao je pohvalnu pesmu-spomenik Natpis na kosovskom kamenom stubu i Slovo ljubve, poemu o ljubavi za brata – najvećoj ljubavi hrišćanstva i srpskog trajanja. I to Slovo ljubve izgorelo je u vatri Narodne biblioteke u Beogradu 6. aprila 1941, kad su ovaj grad i njegovu knjižnicu bombama zasuli nemački fašisti.
Od despotovog doba, o Beogradu se sve više zna.
Ni dugotrajna tama turskog ropstva nije sasvim zasenila belinu grada i njegovog imena. Beograd je slutio Filipa Višnjića i njegova znamenja iznad Beograda.
Zagrabiše vode iz Dunava,
Na Nebojšu kulu iznesoše,
Navrh kule vrgoše tepsiju,
U tepsiju zv’jezde povataše,
Da gledaju nebeske prilike,
Šta će njima biti do pošljetka…
Kad se oglednu u toj tepsiji, beogradske dahije neće imati glava na ramenima.
Umesto o knjizi, ovaj skromni prikazivač topi se u povestima i slikama o Beogradu – Beograd tako obuzima, Beograd se tako razume!
Požari, opsade, oslobođenja
U Beogradu su, da li slučajno, 1594, godine spaljene mošti Svetog Save. Donete iz Mileševe na Vračar – tu povorku još gledaju i taj plamen još sanjaju deca Beograda – deca Svetog Save. Taj plamen obasjava lica svih koji za to saznaju, koji „čuju srce u prsima“, i kad su pravoslavni Srbi i kad nisu… Od XIII veka počinje datiranje beogradskih pravoslavnih ikona i crkava. I kad su nestajale u požarima i seobama, one su anticipirale naš veliki Hram na Vračaru…
I taj plamen obasjava, i ona molitva intonira Matićev pristup trajanju Beograda.
Kao da se o Beogradu ne može pisati racionalna istorija – tema i njene slike ponesu svakog autora – srednjovekovne putopisce, ratne izveštače, hroničare, istorike, pesnike. Bibliografiju o Beogradu čine velika imena književnosti i nauke… Sve to registruje i napominje Branislav Matić.
On beleži imena gravera, grafičara, litografa, fotografa i umetnika koji su slikali Beograd i vajali njegove ukrase, pisce koji su o Beogradu zaključivali kao o biseru među gradovima, a mnogi od njih prethodno su videli veće, lepše, manje rušene gradove na raznim stranama sveta. Od svetskih, između mnogih pisaca, to su: Feliks Kanic, Evlija Čelebija, Andersen, Giljferding, Rebeka Vest (među njih, Matić ubraja i Konstantina Filozofa – on jeste bio Bugarin, ali umnogome naš)…
Spisak naših pisaca o beogradskoj hronici i tradiciji, ogroman je: Andra Gavrilović, Čedomilj Mijatović. Milan Jovanović Stojimirović, Kosta N. Hristić, Simo Matavulj, Aleksandar Deroko, Isidora Sekulić, Stanislav Vinaver, Rastko Petrović, Miloš Crnjanski, Stanislav Krakov, Milan Grol, Milan Đoković, Zuko Džumhur, Dejan Medaković, Milorad Pavić, Miodrag Pavlović, Dušan Radović, Peđa Milosavljević, Svetlana Velmar-Janković, Milan Kašanin, Milovan Danojlić, Momo Kapor, da pomenemo samo neke, najpoznatije. Pominje se tu još imena znalaca Beograda: Čajkanović, Ćorović, Dučić, Milojević, Radonić, Velmar-Janković, Viktor Novak…
Posebno poglavlje čine „Opsade“ Beograda. Te opsade nisu tek delovi ratničkih pohoda i povesti o pogibijama i herojstvima. Vojske su opsedale Beli Grad – on je opsedao njih. Svedoči o tome i ona gravira na starom maču, koji je pronašao Dejan Medaković u nekom evropskom muzeju, a na graviri kule i tvrđave Beograda koje su odavno nestale, ali ih je pogled umetnika video, a ruka urezala – i u nas.
Posebno je dramatično, simbolično i verodostojno poglavlje o oslobađanju Beograda 1806. godine. U toj bici, tvrde profesori i istoričari, sa Karađorđem i Vasom Čarapićem, učestvuju i moji Moračani, iako njihove borbe sa Turcima iz Kolašina i Nikšića još ne behu prestale. Oni su u Beogradu imali nešto svoje. I meni su nešto svoje ostavili – Matiću svakako!
Vekovi 19. i 20. jesu razdoblja raskošne i zemljotresne srpske istorije – viteških figura junaka i vođa, pesnika i naučnika. Ali i stradanja – biblijskog mučeništva, strašnih pogibija na ivicama opstanka. Bila su to stoleća mnogih politika, tuđinskih agresija i domaćih otpora, buna, bratoubilaštva… Na kraju 19. i na početku 20. veka u Beogradu živi i radi plejada srpskih naučnika, pisaca, političara, umetnika… Na drugoj strani, evropske vlade ne vide ni podvige ni stradanja hrišćanskog Beograda – sve do agresije koju smo koliko juče gledali: NATO iz sramotne daljine…
Zatočnici beloga grada
Jednu vrstu trajanja Beograda predstavlja pisana reč o Beogradu. Od najstarijih zapisa i svedočenja do pesničkih bisera Crnjanskog, Pope, Novice Tadića… „Iz svoje lomače“ niču i grad i njegov „vučji pastir“… Beograd sjaji u srpskom jeziku. Poezija o Beogradu traga za poreklom ljubavi. Poezija je vidovita i kad gleda u prošlost i kad sluti budućnost… I čitaocu svakog od odabranih tekstova (putopisnih, memoarskih, naučnih, pesničkih…) čitalac pomišlja kako je i sam boravio na spratovima i vrtovima toga grada. Kao da još za onim stolovima sede boemi, sa znamenitih katedri predaju profesori, na tribinama recituju pesnici, na stadionima izvode driblinge i „bravurozne“ parade, u šancima ginu zatočnici Belog Grada i njegove svetlosti nad rekama i stranama sveta.
Kao da Branislav Matić nije zaboravio gotovo nijedno važno ime, ni jednog aktera beogradske istorije i kulture, tolike naslove novina, hronika, književnih i političkih izdanja. „Stari beogradski knjižari i izdavači“ dobili su posebno poglavlje i mesto, da se shvati šta su pregaoci knjige i štampe zaveštali večnosti i ovom gradu u kojem se oduvek brzo živelo i nestajalo, gradilo i rušilo, pa se grabilo da mu se nešto doda i ukrasi i ostane – spomen u gradu, grad u spomenu…
Beogradski arhitekti i graditelji! Veliki i mali, znani i neznani.
Despot Nebojše Mitrića, Vuk Đorđa Jovanovića, Karađorđe i Njegoš Sretena Stojanovića. Pobednik Ivana Meštrovića!
U poglavlju „Damari grada“ traga se za večnim i trajnim znamenjima i energijama Beograda – u raznim vremenima i autorima. Najveće interesovanje je za najdublju starinu i deluje kao fantazmagorija. Kao da su isti san sanjale mnoge epohe – pesnici na raznim jezicima, a najuzbudljivije na srpskom.
Pomenut je gotovo svako ko je u tom gradu nešto jedinstveno napravio, pevao, komponovao, izgovorio. Knjiga sadrži pregled znamenitih četvrti, ali i „kratak pregled zaljubljivanja“. Lik Beograda čine i njegove ulice – njihova mesta i imena – starija i novija.
Nisu bez pomena, opisa i znamenja ostale ni beogradska brda, šume, potoci, ni beogradska planina Avala sa svojim Zmajem od Avale koji s Karađorđem bdi nad Beogradom i pre i posle 1804. Čarapić sada čuva manastir Rakovicu, a pridružila su mu se dva patrijarha. Topografske beleške Milana Đ. Milićevića predstavljaju mali ali bogati atlas beogradskih naselja i znamenitosti, i koje su iščezle i koje još postoje…
Venac poezije
U pamćenju Beograda, na Avali je još stari grad Žrnov. U temeljima grada još rade stari vodovodi, neistraženi čekaju grobovi, temelji, oruđe, oružje, nakit, posude, figurine – dragocene rude čekaju u rudarskim oknima Tašmajdana i Avale. „Ti grobovi nisu rake“, a gore, svako svojom ulicom, parkom, vencem, spomenikom šetaju: Petar Moler, Jova Zmaj, Vojislav Ilić, Mika Alas, Gavrilo Princip, Ivo Andrić, Raško Dimitrijević, Branko Ćopić, Patrijarh Pavle…
Istorija književnosti o Beogradu i beogradske književnosti obrađena je kod Matića pouzdano i obavešteno. Znamenitost Beograda je i „beogradski stil“, nastao pre svoga pojma. Prepun dijalekata i muzike mnogih govora koji su naselili Beograd i srpsku književnost iz raznih slojeva srednjovekovne i usmene književnosti, iz srpskih istorijskih i geografskih krajina i pokrajina, Beograd je imao kulturnu potrebu da uzvrati – otmenim, pravilnim, preciznim izrazom. Taj stil bio je namenjen naučnom, akademskom i književnom životu. Tim stilom trebalo je i tumačiti i težiti savršenstvu jezika i lepoti mišljenja, a u isto vreme slobodi stvaranja, „koja se ogledala u živosti, živopisnosti, gipkosti i snazi književnog jezika“. Tim stilom piše i Branislav Matić u svom pregledu beogradskih slojeva, vekova i govora.
Venac poezije o Beogradu napisali su pesnici i naši savremenici: Branko Radičević, Vojislav J. Ilić, Milutin Bojić, Vasko Popa, Miodrag Pavlović, Stevan Raičković, Ivan V. Lalić, Slobodan Rakitić, Milovan Danojlić, Branislav Petrović, Milorad Pavić, Dejan Medaković, Dušan Radović, Ljubomir Simović i „Lament“ Crnjanskog – mogao bi biti i na početku i na kraju.
Na samom kraju knjige nalazi se hrnologija Beograda, od prvih poznatih godina i događaja stare ere, od pomena Singidunuma i prvih beogradskih naseobina, žitelja i vladara: Kelti, Skiti, Singi, Huni, Sarmati, Rimljani, Goti, Ostrogoti, Avari, Vizantinci, Sloveni, Bugari, Ugari, Turci, Austrijanci. Mi – gde smo ako nismo tu!
Beograd je duh
Beograd je naša antika. Plovili su Dunavom podno njegovih temelja i Argonauti i pustolovi Žila Verna. Dahije na svom poslednjem putovanju, u pratnji vojvode Milenka Stojkovića. Beograd čuva uspomene na rimske careve i osvajače sa severa. I kao što traju milenijumi, tako traju beogradske velike i male „urbane legende“, sve do kućnih ljubimaca nove aristokratije našeg doba, koji su zasrali pločnike i zelene površine ovog veličanstveno siromašnog grada… Ipak, Beograd je, pre svega, duh!
Kao džepno ogledalo, svako u sebi nosi sliku svoga grada. Neko jedan motiv, neko celu galeriju. Pred nama je monografija prepuna slika sa magnetom u pozadini – iz priča, istorije, umetnosti, derbija, znamenitih kafana. Sa stotinama izvanrednih dokumenata, fotografija i obrada, starih i novih boja i svetlosti, Naporedo teku ta dva filma: na hartiji i u memoriji.
O svojoj knjizi, Matić je diskretno napisao pokoju napomenu: „Istorija Beogradske tvrđave ili istorija grada, što je isto, prepuna je vrtoglavih obrta i nedokučivih hirova sudbine. Ni devet ovakvih knjiga ne bi nam bilo dovoljno da ih sve makar pomenemo. Svaki pošten vodič trebalo bi da upozori neopreznog putnika: ako zastanete da sve to proučite, ostaćete zauvek…“
Ako se jednog dana, makar u večernjoj školi, uvede predmet Beograd, ovaj Matićev, „iznad istoka i zapada“ mogao bi da bude jedan od udžbenika.
Album i čitanka, istorija i legenda, bedeker i knjiga starostavna, Beograd iznad istoka i zapada dragocena je spomenica našeg najvećeg i najlepšeg grada i njegovog trajanja.
Izvor: Pečat
