Piše: Borka Golubović-Trebješanin
Himna „Bože pravde” je prvobitno bila pozorišna pesma koju je intelektualna gromada, pesnik, prosvetitelj, pozorišni reformator i kulturni radnik Jovan Đorđević (Senta, 25. novembra 1826 – Beograd, 22. aprila 1900) napisao pod uticajem satirične Zmajeve „Narodne himne”. Đorđevićevi stihovi napisani su za pozorišnu predstavu „Markova sablja”, koja je premijerno izvedena u čast punoletstva i preuzimanja prestola od strane kneza Milana Obrenovića. Izvorna pesma nastala je 1872. godine, kada je Đorđević napisao reči na muziku Davorina Jenka. Kompozicija Jozefa Hajdna „Carska himna” imala je veliki uticaj na melodiju…
U susret obeležavanju dva veka od rođenja prilično zaboravljenog Jovana Đorđevića, osnivača novosadskog Srpskog narodnog pozorišta, prvog dramaturga i upravnika Narodnog pozorišta u Beogradu koji je imao život pun preokreta, ubeležili smo i ove podatke. U spisima koji svedoče o njegovim delima, navodi se da je bio drag i poštovan. Po karakteru neumoran, temeljan, istrajan, neobično darovit, mudar.
Umni Jovan Đorđević rođen je novembra 1826. godine na severu Bačke, u Senti, u vreme Austrijskog carstva u dobrostojećoj porodici. Otac Filip Đorđević uz trgovinu rado se bavio ekonomijom i pčelarstvom, čak je i knjigu o tome objavio. Majka Ana, rođena Malešević, naučila ga je da čita i piše pre nego što je pošao u školu. Posle završetka osnovne škole u rodnoj Senti, pohađao je gimnaziju. Prvi razred privatno je završio kod kuće i nastavio u Segedinu, Novom Sadu i Temišvaru. Put ga dalje vodi u Peštu, na studije filozofije, a 1845. godine upisuje se na peštanski medicinski fakultet. Deo studija u Pešti proveo je kao Tekelijin stipendista. Revolucionarne 1848. godine definitivno je prekinuo studije, jer je očevo imanje propalo, a stipendija je bila nedovoljna. Od jeseni 1850. radio je u Somboru kao činovnik u kancelariji velikog župana Isidora Nikolića, a započeo je i veoma plodotvoran rad na stvaranju pozorišnog repertoara na srpskom jeziku. Sa grupom mladih ljudi 1850. osnovao je srpsko diletantsko pozorište Društvo srpskih dobrovoljaca za koje prevodi Šilerov komad „Spletka i ljubav”. Posle kraćeg službovanja 1851–1852. u Lugošu i Temišvaru, izabran je za profesora Srpske pravoslavne velike gimnazije u Novom Sadu. Predavao je latinski jezik, istoriju i geografiju, a fakultativno i francuski jezik. Njegov učenik, pesnik Laza Kostić, sećao se da je bio najpopularniji i najmiliji nastavnik. Profesorski rad prekinuo je zbog spletkarenja grupe konzervativnih novosadskih građana okupljenih oko Jovana Hadžića, Vukovog protivnika. Od 1857. u Pešti radi kao sekretar Matice srpske. U Novom Sadu 1859. preuzeo je uređivanje „Srbskog dnevnika” od Danila Medakovića. Smatrao je da moderna nacija ne može da se homogenizuje bez sopstvene kulture i negovanja jezika, kao i da je doprinos pozorišta najdelotvorniji.
Bio je među osnivačima Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu 1861. U vreme opšte narodne apatije zbog ukidanja Vojvodine, osnivanje nacionalnog teatra Srba u Novom Sadu bilo je važan nacionalni posao. Bio je to plod pregnuća niza nacionalno svesnih intelektualaca i dobrostojećih ljudi okupljenih oko Srpske čitaonice u Novom Sadu. Za upravnika je određen preduzimljivi Jovan Đorđević. Iako je u Srba ranije bilo više teatarskih trupa, u Karlovcima, Budimu, Novom Sadu i drugde, još tokom 18. veka, Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu bilo je prvo pravo, profesionalno pozorište, ne samo kod Srba nego na slovenskom jugu uopšte.
Problem namenski građene zgrade biće konačno rešen tek 1895, dobrotom i nesebičnošću Lazara Dunđerskog, kako je ta zgrada i nazivana.
Borka Golubović-Trebješanin: Svaka glumica mora da ima par veštačkih trepavica
Upamćeno je da je Đorđević bio posebno aktivan 1861. kao organizator obeležavanja stogodišnjice Jovana Tekelije. Novembra 1867. prilikom boravaka trupe SNP-a u Beogradu knjaz Mihailo obećava da će pomoći izgradnju nacionalnog teatra u Beogradu, odnosno pokriti troškove. Nesrećni knjaz svoje obećanje je održao iako sticajem tragičnih okolnosti nije doživeo njegovu potpunu realizaciju. Jovan Đorđević je tako pozvan 1868. za rukovodioca Narodnog pozorišta u Beogradu. Godine 1870. postao je i njegov prvi dramaturg. Iste godine osniva Pozorišnu školu, koju vodi zajedno sa Aleksandrom Bačvanskim. Bio je gimnazijski profesor i direktor u Šapcu i Beogradu. Rukovodio je Učiteljskom školom u Beogradu, da bi zatim bio postavljen za profesora opšte istorije u Velikoj školi, najvišoj prosvetnoj ustanovi ondašnje Srbije. Bio je nastavnik i Aleksandra Obrenovića, potonjeg kralja. Predavao mu je istoriju i zemljopis.
Đorđević je pisao poeziju, dramske tekstove, kritike, istorijske biografije, na primer jednu o Čučuk Stani. Autor je i dvotomne „Opšte istorije”. Preveo je takođe niz dramskih tekstova sa nemačkog i mađarskog. Pisao je putopise, pa i sećanja. Autor je i jednog „Latinsko srpskog rečnika”. Postao je i ministar prosvete 1892. godine. Iste godine biran je za počasnog člana Srpske kraljevske akademije.
Jovan Đorđević bio je aktivan, optimističan čovek. Nije se nikada ženio. Odgajio je, međutim, decu prerano umrle sestre, tri brata.
Još jedan zanimljiv podatak je da je Đorđević bio ujak i staratelj čuvenog pisca Stevana Sremca. Posle smrti Sremčeve majke, Jovan ga je doveo u Beograd, omogućio mu obrazovanje i uveo ga u kulturne krugove prestonice. Ova porodična veza nije samo zanimljiv detalj: ona otkriva i mrežu kulturnih uticaja koja je oblikovala najvažnije stvaraoce epohe.
U Senti, beleže hroničari, postoji spomenik Jovanu Đorđeviću, postavljen 2006. godine povodom 180 godina od njegovog rođenja. Ipak, retko koja škola ili ulica u Srbiji danas nosi njegovo ime. U Beogradu postoji uličica, ali bez velikog javnog značaja. Nema ni trga, ni festivala, ni školskog konkursa posvećenog čoveku koji je dao reči srpskoj himni. Đorđević je sahranjen na Novom groblju u Beogradu, u zajedničkoj grobnici sa rođacima, gde je kasnije sahranjen i njegov sestrić Stevan Sremac. Možda upravo zato što nisu tražili pažnju. Jovan Đorđević je bio čovek koji je ćutke i predano radio na izgradnji temelja srpske kulture.
Izvor: Magazin Politika
