U želji da otvori raspravu o izvorima i korišćenju Ljetopisa popa Dukljanina, redakcija Žurnala u nastavcima prenosi rad dr Predraga Komatine, naučnog savetnika Vizantološkog instituta SANU, prvobitno objavljen u „Istorijskom časopisu“, knj. knj. LXIX (2020) str. 189–226 .
Na samom kraju XVI veka italijanski dominikanac na službi u Dubrovniku Serafin Raci (1531–1613) u svojoj Istoriji Dubrovnika (Storia di Raugia) objavljenoj u Luki 1595, svoju povest o osnivanju Dubrovnika u potpunosti zasniva na Tuberonovom tekstu,[1] dok se u daljem izlaganju rane dubrovačke istorije oslanja na Dubrovačke anale.[2] U isto vreme i Jakov Lukarević (1551–1615) piše svoj Obimni izvod iz Dubrovačkih anala (Copioso ristretto degli Annali di Ragusa), objavljen u Veneciji 1605. godine. Poput Tuberona, i on u svojoj knjizi, u nizu srednjovekovnih i humanističkih autora čija je dela koristio kao izvore, neposredno pominje „Dukljanina“ (il Docleate), „Popa Dukljanina“ (il Prete di Doclea) i „Dukljanski letopis“ (Efemeridi di Doclea). Pri tome ga posebno ističe kao najpodrobniji izvor za slovensko osvajanje Ilirika u VI veku u vreme kralja Oštrivoja (a ne Oštroila kao u Letopisu), ali se njegov opis tih događaja, iako poznaje vladarske ličnosti Svevlada, Selimira, Budimira Svetopeleka, Svetolika i Vladislava, u izvesnoj meri razlikuje od onoga koji nalazimo u Letopisu popa Dukljanina.[3] Na drugom mestu navodi Popa Dukljanina kao jednog od autora koji pominju „Stefana, kralja Dalmacije“ (Stefano Re di Dalmazia) i njegovu kraljicu Margaritu,[4] dobro poznatu iz Dubrovačkih anala, ali ne i u Letopisu popa Dukljanina. Linija slovenskih kraljeva koji su im sledili kod njega izgleda sasvim drugačije. Ona počinje sa Bogoslavom (Bogoslavo), za koga se kaže da je rođak Vukmira, nezakonitog sina kraljice Margarite, čiji se sin Silvestar posle njegove smrti sa majkom sklonio u Dubrovnik, da bi kasnije povratio kraljevstvo.[5] Iako Lukarević ne pominje nijednog Stefana, Radoslava i Berislava, kao ni Tješimira i Prešimira, poznate iz Dubrovačkih anala i njihove Ranjinine prerade, sasvim je jasno da je lik Bogoslava oblikovan prema Boljeslavu prisutnom kod Ranjine (ital. Boglieslavo > Bogoslavo), kao što je i Lukarevićev Hvalimir (Kfalmir), sin Silvestrovog sina Tuđemira (Tugemir),[6] posve u vezi sa Ranjininim Kalimirom (Calimiro). Lukarevićev prikaz događaja iz XI i XII veka takođe se u mnogim pojedinostima razlikuje od teksta Letopisa popa Dukljanina koji se odnosi na taj period.[7]
Nekoliko godina ranije, u Pezaru 1601. godine Mavro Orbin (1563– 1611), opat benediktinskog manastira Sv. Marije na Mljetu, objavljuje svoje čuveno delo Kraljevstvo Slovena (Il Regno degli Slavi). U tom delu, zamišljenom kao sveobuhvatna istorija Južnih Slovena podeljena na tri velike celine, italijanska verzija teksta koji autor pripisuje „Dukljaninu“ (Docleate) predstavlja drugu celinu koja izlaže istoriju „kraljeva Dalmacije“ (Storia de’ Rè di Dalmatia) od 495. do 1161. i povezuje izlaganje o prapočecima slovenske istorije sa srpskom istorijom Nemanjića i njihovih naslednika.[8] Prema nedavno iznetoj tezi, taj tekst nije italijanski prevod jednog srednjovekovnog latinskog spisa, nastalog, prema Orbinu, oko 1170. godine, već originalna Orbinova tvorevina, lažno predstavljena kao prevod srednjovekovnog teksta.[9] Prvi deo tog teksta počivao bi zapravo na Regum Delmatiae atque Croatiae gesta Marka Marulića iz 1510. godine, koje je u to vreme bilo dobro poznato i čitano širom Dalmacije i Italije.[10] Taj deo Orbinove „istorije kraljeva Dalmacije“, zaključno sa pogibijom kralja Časlava, sadržajno se poklapa sa odgovarajućim delom Marulićevog teksta.[11] Čak i znameniti predgovor „pisca Dukljanina“ čitaocima, u kome on objašnjava kako je zamoljen od sveštenika Dukljanske crkve, staraca i omladine svog grada, „da prevede sa slovenskog na latinski spis o Gotima, koji se latinski zove Slavorum Regnum“, neodoljivo podseća na Marulićevo pismo Papaliću s početka Regum Delmatiae atque Croatiae gesta, u kome on objašnjava potrebu da prevede tekst koji je Papalić pronašao sa narodnog jezika na latinski.[12]
Međutim, ispravnost navedene teze se dodatno može potvrditi osvrtom na ostatak Orbinove „istorije kraljeva Dalmacije“, tj. tobožnju italijansku verziju Letopisa popa Dukljanina. Orbin sledi Marulićev tekst do poglavlja o Radoslavu, Časlavu i Tihomilu.[13] Ti podaci se, kako je već istaknuto, nalaze i u Ranjininoj redakciji Dubrovačkih anala, pa odgovarajuće odeljke Orbin sastavlja kombinujući podatke iz jednog i iz drugog.[14] Možda ga je upravo činjenica da se kod Marulića i Ranjine nalazi ista priča o Radoslavu, Časlavu i Tihomilu i uputila na zaključak da obojica izlažu istoriju jedne iste dinastije i jednog istog kraljevstva i navela da njihova izlaganja poveže. Nakon toga on više ne prati Marulićev tekst, nego podatke iz dubrovačke istoriografije, uglavnom Ranjinine Dubrovačke anale,[15] povest o napadu Saracena na Dalmaciju, dolasku Pavlimira Bela i osnivanju Dubrovnika u potpunosti preuzima od Tuberona,[16] dok nastavak priče o Pavlimiru, njegovoj vladavini i borbama u Raškoj i Sremu preuzima od Ranjine, kao i podatke o Tješimiru i Prešimiru, koji kod njega postaje Predemir, Prelemir.[17] Od četvorice Prelimirovih sinova, Boleslav (Boleslavo) je svakako, kao i Lukarevićev Bogoslav, zasnovan na Ranjininom Boljeslavu, koji se i kod Orbina povezuje sa negativcem Leđetom iz predanja o Silvestru, koji je jedini izbegao pokolj svojih rođaka, u Orbinovoj verziji Prelimirovih potomaka, i sa majkom pobegao u Dubrovnik, da bi kasnije povratio kraljevstvo. Silvestrov sin Tuđemir i njegov sin Hvalimir su takođe poznati Ranjini i Lukareviću.[18]
Predrag Komatina: Rana dubrovačka istoriografija i Letopis popa Dukljanina (2)
U ovoj analizi je pokazano da su ti podaci oblikovani u dubrovačkoj tradiciji i istoriografiji tokom dugog vremenskog perioda i da su konačan oblik dobili mahom tek u XVI veku. Legenda o osnivanju Dubrovnika uobličena je od elemenata prikupljanih tokom više vekova tek od strane Tuberona, od koga ju je Orbin i preuzeo. Ona je u to vreme dobila i nastavak o daljoj sudbini kralja Bela i njegovoj vladavini zahvaljujući Ranjini. Tradicija o prognanom kralju Radoslavu je takođe konačno uobličena u to vreme, pošto je dobila nastavak u povesti o Časlavu i Tihomilu, a i priča o Leđetu, Boljeslavu i Silvestru se tek tada po prvi put javlja. Neki od tih legendarnih prikaza svoje stvarne istorijske korene imaju u događajima iz srpske srednjovekovne istorije, neki u lokalnim dubrovačkim predanjima, dok su drugi nesumnjivo plod pukih domišljanja. U svoje izlaganje Orbin, međutim, vešto dodaje i po koji podatak iz njemu poznatih vizantijskih izvora, kao što je smrt bugarskog cara Petra 969. i vizantijsko osvajanje Bugarske 971, te pojava Samuila.[19]
Sa Vladimirom, koga predstavlja kao sina jednog od trojice Hvalimirovih sinova, Orbin stupa na polje poznatih istorijskih događaja XI i XII veka.[20] Za svoj prikaz istorije tog perioda Orbin je svakako koristio odgovarajuće podatke iz tada poznatih vizantijskih izvora,[21] ali nedvosmisleno i dubrovačku tradiciju, te možda i neke izgubljene izvore.[22] Zbog toga Orbinovi podaci za taj period mogu imati određenu izvornu vrednost, upravo kao što je to slučaj i sa nekim njegovim podacima za srpsku istoriju XIII–XV veka, koji iako nisu potvrđeni savremenim izvorima često nisu lišeni istorijske osnove.[23] Najzad, koliko god da je Mavro Orbin težio da „Dukljaninov“ tekst predstavi kao poseban spis, on u tome na kraju, čini se, ipak nije uspeo, pošto izlaganje kojim se on završava kontinuirano teče i u trećoj celini Kraljevstva Slovena.[24]
Predrag Komatina: Dubrovački anali i geneza Letopisa popa Dukljanina (3)
Kako, s kojom namerom i u kojim okolnostima je Ivan Lučić (1604– 1679) pripremio latinsku verziju Orbinove „istorije kraljeva Dalmacije“ predstavljene kao Kraljevstvo Slovena „Popa Dukljanina“ iz XII veka i potom priredio njeno štampano izdanje 1666. godine već je na zadovoljavajući način pokazano i obrazloženo.[25] U kakvoj je, međutim, vezi taj „Dukljanin“ sa onim Tuberonovim? Orbin, koji je dobro poznavao i koristio Tuberonove Komentare, po svoj prilici je i ideju o „piscu Dukljaninu“ pozajmio upravo iz Tuberonovog dela. Na to upućuje i jedno mesto u Orbinovom predgovoru „Dukljaninovim“ tekstu, gde se navodi Tuberonov podatak da se ostaci Duklje „sada vide blizu Skadarskog jezera“.[26] Lukarević je, s druge strane, bio upoznat sa Orbinovim Kraljevstvom Slovena,[27] te svakako i njegovom tvrdnjom da donosi italijanski prevod originalnog teksta Letopisa popa Dukljanina, pa bi se moglo zaključiti da je „Dukljanin“ na koga se on poziva, uprkos svim razlikama, koje su svakako posledica korišćenja i nekih drugih izvora, po svoj prilici upravo onaj Orbinov.
ZAVRŠETAK.
IZVORNI RAD U PDF-u SA LISTOM REFERENCI (https://www.iib.ac.rs/istorijskicasopis/assets/files/IC2069189K.pdf )
[1]S. Razzi, Storia di Raugia, 7–11.
[2] Isto, 11 sq.
[3]G. Luccari, Copioso ristretto degli Annali di Ragusa, Venezia 1605, 2–4; Gesta,I, 2–66.
[4]G. Luccari, Copioso ristretto, 5.
[5]Isto, 5–7.
[6]Isto, 7–9.
[7]Isto, 9–26; Gesta,I, 124–180.
[8] M. Orbini, Regno degli Slavi, 204–241; M. Orbin, Kraljevstvo Slovena, CLII.
[9] S. Bujan, Chronique du Prêtre de Dioclée, 5–30
[10] M. Orbini, Regno degli Slavi, 206–215; Regum Delmatiae, 34–54.
[11] M. Orbini, Regno degli Slavi, 205; Regum Delmatiae, 33.
[12] M. Orbini, Regno degli Slavi, 206–215. U nekim pojedinostima Orbinov tekst je donekle potpuniji od Marulićevog, pa je moguće da ga je samostalno obogaćivao podacima iz do tada objavljenih izdanja ranosrednjovekovnih pisaca, cf. Bujan, Chronique du Prêtre de Dioclée, 17–18. S druge strane, pokazano je i da je mnoge podatke preuzeo iz dela Vinka Pribojevića (umro posle 1532), cf. G. Bercoff Brogi, Il Priboevo e Il Regno degli Slavi di Mauro Orbini, Ricerche slavistiche 22–23 (1975–1976) 137–154. Na nekim mestima Orbinov tekst je bliži „hrvatskoj redakciji“ nego Marulićevom latinskom tekstu (npr. nabrajanje sinova gotskog kralja Svevlada/Sviholada, pomen imena Svetopelek/Sveti puk, geografska podela njegovog kraljevstva, Chami di Radoslau/Radosalj kami), M. Orbini, Regno degli Slavi, 206, 209–212, 214; Gesta,I, 4a, 33a– 64a, 86a, te se može zaključiti da je raspolagao ili „hrvatskom redakcijom“, cf. Gesta,II, 41–42, ili nekim rukopisom Marulićevog teksta koji je joj bio bliži nego svi danas poznati rukopisi. O do danas neidentifikovanim rukopisima Marulićevog dela, cf. N. Jovanović, Rukopisi, 9–10.
[13] S. Bujan, Chronique du Prêtre de Dioclée, 19–20. U okviru priče o smrti cara Petra 969. i vizantijskom osvajanju Bugarske, Orbin donosi i iz drugih izvora nepoznate podatke o vizantijskom osvajanju Raške, tamošnjem ustanku i dolasku Raške pod vlast kralja Prelimira, koji je kasnije umro i bio sahranjen u Petrovoj crkvi u Rasu, M. Orbini, Regno degli Slavi, 218–219. Podaci o vizantijskoj vladavini u tadašnjoj Srbiji su potvrđeni otkrićem pečata Jovana, katepana Rasa iz perioda 971–976, up. P. Komatina, Srbija i Duklja u delu Jovana Skilice, ZRVI 49 (2012) 170–171, usled čega se i podatku o dolasku Raške pod vlast dukljanskog vladara oko 976. u nauci od tada poklanja više poverenja, S. Pirivatrić, Samuilova država. Obim i karakter, Beograd 1997, 112–113; T. Živković, Južni Sloveni pod vizantijskom vlašću (600–1025), Beograd 2002, 427–429; Gesta,II, 246–249.
[14]U njegovoj verziji se javljaju kako pojedinosti kojih nema kod Ranjine (da je Tihomil popov sin, kuja Paluša), tako i oni kojih ima kod Ranjine, ali ne i kod Marulića i u „hrvatskoj redakciji“ (pobuna u Beloj Hrvatskoj, knez Budislav, ugarski vojvoda Kiš i njegova udovica, Tihomilova samostalna vladavina u Raškoj), M. Orbini, Regno degli Slavi, 214–215.
[15]Odatle preuzima podatke o životu prognanog Radoslava u Rimu, njegovoj ženidbi Rimljankom, njegovom sinu Petrislavu (kod Ranjine „Stefan, zvani Petrislav“) i unuku Pavlimiru (kod Ranjine „Radoslav, zvani Pavlimir“), koga su Rimljani nazvali „Belo“ zato što se isticao u ratovanju (lat. belllum = „rat“), M. Orbini, Regno degli Slavi, 215.
[16]M. Orbini, Regno degli Slavi, 215–216; I. Kurelac, Počeci, 53.
[17]M. Orbini, Regno degli Slavi, 216–219. Kod Ranjine su Tješimir i Prešimir samo puka imena, ali Orbin oko njih razvija bogatu povest, u koju uključuje i Krešimira, tobožnjeg mlađeg Tješimirovog sina, poznatog iz „hrvatske redakcije“ i Marulićevog teksta, gde se javlja kao sin Kolomana, sina prognanog kralja Radoslava i otac poslednjeg hrvatskog kralja Zvonimira, Gesta,I, 96a; Regum Delmatiae, 55. Kod Lukarevića se pak pominje kao sin hrvatskog kralja Stefana i brat Vukmira, uz napomenu da o njima autori pišu različito, G. Luccari, Copioso ristretto, 15, a slični se podaci mogu naći i u kasnijem poglavlju Orbinovog dela posvećenog istoriji Hrvatske, M. Orbini, Regno degli Slavi, 394.
[18]M. Orbini, Regno degli Slavi, 219–220. Kod Orbina je Leđet predstavljen kao sin Stefana, sina Krešimira, Prelimirovog brata i Boleslavovog strica, a pridaje mu se i žena Lovica, poznata iz dubrovačke tradicije kao žena bosanskog bana Borića iz sredine XII veka, G. Luccari, Copioso ristretto, 20.
[19] M. Orbini, Regno degli Slavi, 220–225. O Žitiju Sv. Jovana Vladimira kao izvoru za povest o Vladimirovom životu, cf. Gesta,II, 262–271; P. Komatina, Srbija i Duklja, 164, nap. 21. S. Bujan, Chronique du Prêtre de Dioclée, 20, misli da je priča o Vladimiru i njegovoj ženi Kosari zasnovana na priči Jovana Skilice o Ašotu i Miroslavi. Interesantno je da Lukarević Vladimira, koji je prema njemu bio sin Hvalimira, pogrešno naziva Vladislav (Vuladislavo), G. Luccari, Copioso ristretto, 9–10.
[20] se svakako misli na nešto ranije pomenutog Berislava koji je zauzeo „celu donju Bosnu“, Annales, 20, 27. Taj Berislav, međutim, kod Tuberona postaje Branislav, brat od strica kralja Bodina, koji je sahranjen u benediktinskom manastiru na Lokrumu, gde je još u XVI veku postojala njegova nadgrobna ploča, Commentarii, 93–94; V. Rezar, De origine, 114–118; S. Razzi, Storia di Raugia, 39–40; G. Luccari, Copioso ristretto, 14; F. Šišić, Letopis, 235. Dok se Ranjina u svom prikazu događaja koleba između imena Berislav i Branislav, Annales, 206, Orbin uglavnom prihvata Tuberonovu verziju, M. Orbini, Regno degli Slavi, 233–235. Međutim, kako je još Jireček, IstorijaSrba I, 139– 140, upozorio, ta nadgrobna ploča bi ponajpre mogla pripadati knezu Branislavu koji se pominje u dubrovačkoj građi iz 1234–1239. Sam Vuk Gradić, koji se u istom kontekstu javlja i u Ranjininoj redakciji Anala (Vuco Gradiense), Bodinov velikaš koji je pomogao Dubrovčanima za vreme opsade i bio primljen u dubrovačko građanstvo, postavši, prema tradiciji, rodonačelnik patricijske porodice Gradića, Annales, 208–209, zapravo je Vuk Gradihna, koji se takođe pominje u Milecijevim stihovima (… Instituit eos quidam certare Gradicna, qui in ejus custodia stabat, cognomine Vucus…), Annales,
[21]S. Bujan, Chronique du Prêtre de Dioclée, 20–22, skrenula je pažnju na te podatke, ali bi temeljnu analizu upotrebe vizantijskih izvora u Orbinovom delu tek trebalo obaviti.
[22]M. Orbini, Regno degli Slavi, 225–239; Gesta,I, 138–180; II, 271–310. Orbinu je posebno značajan izvor za taj period bila dubrovačka tradicija o Bodinovoj opsadi Dubrovnika, up. T. Živković, Dva pitanja iz vladavine kralja Bodina, ZRVI 42 (2005) 45–50; Gesta,II, 297–301. O tom događaju se najstariji podaci nalaze u Milecijevim stihovima, Annales, 207, gde se pominje „Stefan, vojvoda Bosne, za carevanja kralja Bodina“ (Stephanus dux Bossinae, imperatore rege Bodino), zbog čega se u prvobitnim Dubrovačkim analima opsada pripisuje „kralju Stjepanu od Bosne“, Annales, 26–28, a što je Orbinu očito poslužilo kao izvor za podatak o „knezu Stefanu“ (Conte Stefano), kome je Bodin poverio upravu u Bosni. U Analima se u vezi s tim događajem pominje i „Berislav od Bosne“ (Berislavo de Bosna) kao predak Vuka Gradića (Utivugo Gradiense, Vucho), za koga se kaže da je bio „po majčinoj liniji rođak Berislava od Bosne“, pod kojim
[23]Up. Komentare uz prevod njegovog teksta, M. Orbin, Kraljevstvo Slovena, 293–363.
[24]M. Orbini, Regno degli Slavi, 244 sq; M. Orbin, Kraljevstvo Slovena, 14 sl, 294–297. 134 S. Bujan, Chronique du Prêtre de Dioclée, 30–36.
[25] Isto, 7–10; N. Jovanović, Rukopisi Regum Delmatiae atque Croatiae gesta, Colloquia Maruliana 18 (2009) 9–10; I. Kurelac, Regum Dalmatiae et Croatiae gestaMarka Marulića u djelu De rebus DalmaticisDinka Zavorovića, Colloquia Maruliana 20 (2011) 301–320; ista, Počeci političke historiografije u djelu De rebus Dalmaticis Dinka Zavorovića, Zagreb 2010 (doktorska disertacija u rukopisu), 40–57.
[26]„… eo ipso accipitur lacu, qua Docleae (…) uestigia ac ruinae, marmoreaque monimenta sub aquis uisuntur“, Commentarii, 179; „… le cui vestiggia hora si vedono presso la palude Labeate, ch’è Lago di Scutari“, M. Orbini, Regno degli Slavi, 204.
[27]G. Luccari, Copioso ristretto, 24. Nasuprot tome, Orbin na samom kraju prve celine svoje knjige upućuje čitaoca na Lukarevićevo delo, za koje „veruje“ da će se „uskoro pojaviti na svetlosti“, M. Orbini, Regno degli Slavi, 203.
