Žurnal.me nastavlja feljtonsko objavljivanje studije „Procesi razvoja etničkog samosaznanja u Srbiji i Bosni u XII–XIV vijeku“, jednog od najznačajnijih radova sovjetskog istoričara Evgenija Pavloviča Naumova (1932–1990), dugogodišnjeg saradnika Instituta za slavistiku Akademije nauka SSSR-a u Moskvi. Naumov je bio među najuglednijim istraživačima srednjovjekovne istorije Južnih Slovena, a njegovi radovi o Srbiji, Bosni, etničkim procesima i društvenom razvoju Balkana i danas predstavljaju neizostavnu literaturu u naučnim raspravama. Studija koju donosimo, prvi put objavljena 1989. godine, predstavlja pokušaj da se na osnovu srednjovjekovnih izvora rekonstruišu oblici etničkog samosaznanja stanovništva Srbije i Bosne u razdoblju od XII do XIV vijeka. Bez obzira na protek vremena i kasniji razvoj istoriografije, riječ je o djelu koje i dalje zaslužuje pažljivo čitanje, kako zbog bogatstva analizirane izvorne građe, tako i zbog metodoloških pitanja koja ostaju aktuelna i u savremenim naučnim raspravama.
Upravo stoga, obrazovanje jedinstvene srpske države, koja je krajem XII – početkom XIII vijeka pod okriljem Stefana Nemanje i prvih Nemanjića obuhvatila Rašku, Duklju (Zetu), Zahumlje, Trebinje i druge oblasti, kao i istovremeno učvršćivanje samostalne bosanske države (za vrijeme bana Kulina, 1180-1204), uz postepeno suzbijanje separatizma lokalne vlastele i kneževa, nalaze se u neposrednoj vezi sa dubokim promjenama u etnosocijalnoj strukturi ovih prostora (1, str. 212-215; 3, str. 46 i dalje; 5, str. 177 i dalje).
Ovaj period predstavlja jednu od prelomnih etapa u političkom i socijalno-ekonomskom razvoju Srbije i Bosne, istovremeno označavajući početak nove istorijske faze obilježene značajnim pomacima u međusobnom odnosu različitih nivoa etničkog samosaznanja. Riječ je o prelasku od ranofeudalnih etničkih zajednica ka narodnostima razvijenog feudalizma. Na temelju jedinstvene (mada i dalje u izvjesnoj mjeri rastresite) starosrpske narodnosti postepeno se oblikuju dvije feudalne zajednice, koje se učvršćuju u okvirima dviju država – Srbije Nemanjića i Bosne.
Feljton: „Procesi razvoja etničkog samosaznanja u Srbiji i Bosni u XII–XIV vijeku“ (Prvi dio)
Oblikovanje srpske feudalne narodnosti, sudeći po podacima sačuvanih izvora s kraja XII i iz prve polovine XIII vijeka – prije svega akata državne kancelarije i žitija Nemanje i njegovih potomaka – odvijalo se pod snažnim uticajem ideologije dinastije Nemanjića, usko povezane sa dogmatskim i institucionalnim okvirima pravoslavne autokefalne crkve u Srbiji (5, str. 188 i dalje; 8, str. 505). Usmjerena politika Stefana Nemanje i njegovih sinova – Stefana Prvovjenčanog i prvog srpskog arhiepiskopa Save – ka ujedinjenju srpskih zemalja i prevazilaženju razdrobljenosti kneževina i udeonih oblasti jasno se ogleda kako u zvaničnoj titulaturi vladara nove srpske države, tako i u ranim narativnim predstavama o borbama i nasljeđu Nemanjića, nastalim već početkom XIII vijeka.
Stoga nije slučajno što se u narativnim i aktovnim izvorima iz prvih decenija postojanja nemanjićke države sa posebnom dosljednošću naglašava činjenica da su upravo Nemanja i njegov sin Stefan objedinitelji svih srpskih zemalja, te da im po pravu pripada puna vlast nad tim prostorom. Ovo naglašavanje državnog jedinstva srpskih zemalja i legitimiteta novih vladara ispoljavalo se u različitim formama, ali je u svima njima uočljiva ista težnja: da se u svijesti podanika dinastije Nemanjića učvrsti predstava o srpskoj zajednici kao jedinstvenoj političkoj i etničkoj cjelini, utemeljenoj na ideji neupitnog državnog jedinstva.
Potreba za ovakvim naglašavanjem jedinstva srpskih oblasti i samodržavne vlasti Nemanjića, kako se može uočiti, morala je naći odraz i u sferi etničke terminologije. U tom smislu je pokazateljno da se u izvorima s kraja XII i iz prve polovine XIII vijeka sam naziv naroda – „Srbi“ – javlja relativno rijetko, te da je često zamjenjen opisnim i nedovoljno preciznim izrazima crkvenog i opšteknjiževnog karaktera.
U izvjesnoj mjeri, ovakvo stanje može se objasniti specifičnostima same izvorne građe, kao i činjenicom da u pojedinim slučajevima nije postojala potreba da se naglašavaju razlike unutar stanovništva koje je bilo u velikoj mjeri jezički i običajno srodno, naročito u odnosu prema drugim etničkim grupama. Ipak, ne može se isključiti ni pretpostavka da je, usled etničke raznolikosti stanovništva srpske države (Srbi, romanski Dalmatinci, Vlasi, Albanci i dr.), srednjovjekovnim srpskim piscima bilo prikladnije da govore u opštijim kategorijama – o „stadu otačastva Nemanjina“, „ljudima svojim“ ili „stadu samoga Nemanje“ – izbjegavajući jasno etničko razgraničenje i direktno suprotstavljanje jednog naroda drugom (29, str. 171; 31, str. 31, 57)
Kao i u narativnim izvorima, ova uočljiva neodređenost u terminologiji za označavanje stanovništva pod vlašću Nemanjića prisutna je i u srpskim poveljama, i to čak i u onim slučajevima kada je bilo potrebno jasno razlikovati sopstvene podanike od stranaca ili izdvojiti pojedine kategorije stanovništva unutar same države. Tako se, na primjer, u ugovoru Stefana I sa Dubrovnikom (oko 1214-1217) pod nazivom „Srbin“ podrazumijeva pripadnik slovenskog stanovništva nemanjićke države, u suprotnosti prema romanskom dalmatinskom elementu (odnosno Dubrovčanima), koji se označavaju kao „Vlasi“ (30, str. 16-17). Međutim, kada je riječ o unutrašnjoj diferencijaciji stanovništva Srbije, u aktima toga doba češće se pominju „Vlasi“ (pod čime se, u konkretnom kontekstu, podrazumijevaju stočarske zajednice romanskog porijekla), dok se ostalo stanovništvo označava veoma opštim terminima, kao što su „zemski ljudi“ ili „manastirski ljudi“ (u slučaju darovnica manastirima) (30, str. 14, 21, 22).
S obzirom na to da termin „Vlasi“ u srpskim izvorima ovog razdoblja zauzima posebno mjesto – kako u odnosu na romanske Dalmatince (prvenstveno stanovnike primorskih gradova), tako i u odnosu na šire rasprostranjene stočarske grupe u unutrašnjosti Raške – neophodno je posebno razmotriti pitanje njihove etničke pripadnosti. Ovo pitanje je od značaja utoliko više što je usko povezano sa procesom formiranja srpskog narodnosnog samosaznanja. Pri tome treba imati u vidu da je u istoriografiji i dalje prisutna izvjesna nedorečenost u pogledu stepena slavenizacije (odnosno srbizacije) ovih grupa, kao i u pogledu značaja srpsko-vlaških kontakata i međusobnih uticaja u procesu konsolidacije srpske feudalne narodnosti.
Nasuprot ranijoj tezi o potpunoj slavenizaciji srpskih Vlaha (koja se, u svakom slučaju, smještala u ranije razdoblje, najkasnije do XIII vijeka), a koju je zastupao S. Novaković, u savremenoj jugoslovenskoj istoriografiji iznose se i drugačija gledišta. Govoreći o etničkom obličju ove kategorije stanovništva, S. Ćirković ističe: „Iako su Vlasi prihvatili jezik i imena svoga slovenskog okruženja, iako su (doduše prilično površno) bili obuhvaćeni organizacijom vladajuće crkve, oni se nisu poistovjećivali sa svojim okruženjem kao pripadnici iste društvene i etničke zajednice“ (32, str. 66), odnosno srpske narodnosti.
Prema našem mišljenju, konkretna analiza vlaških antroponima i drugih podataka sadržanih u poveljama s kraja XII-XIII vijeka u cjelini potvrđuje ovakav zaključak i omogućava da se preciznije sagledaju procesi formiranja i razvoja svijesti o etnosocijalnoj pripadnosti stanovništva nemanjićke države, kao i promjene u međusobnom odnosu različitih nivoa etničkog samosaznanja (12; 13; 15).
Nema sumnje da su, uprkos postepenom jačanju procesa političkog ujedinjavanja i kulturne konsolidacije, u okvirima srpske države opstajale razlike kako unutar slovenskog stanovništva (odnosno srpske zajednice), tako i između slovenskog i neslovenskog stanovništva. Upravo su Vlasi – za razliku od romanskih Dalmatinaca i Albanaca – po svemu sudeći predstavljali najheterogeniju komponentu, budući da su u njihov sastav ulazile različite grupe, uključujući i one koje su bile u različitom stepenu slavenizacije (ili su zadržavale elemente grčkog uticaja iz vizantijskog okruženja), kao i one koje su se postepeno uključivale u slovenski kulturni i društveni okvir pod uticajem slovenske sredine ili dalmatinskog elementa, a možda, u izvjesnoj mjeri, i Albanaca
Sačuvani izvori omogućavaju da se stekne relativno potpuna predstava o karakteru srpsko-vlaških odnosa. Oni posredno ukazuju i na dublje procese konsolidacije srpske narodnosti, odnosno na postepeno usklađivanje i prožimanje različitih komponenti slovenskog i neslovenskog stanovništva unutar srpske države, koje je uslijedilo nakon ukidanja samostalnih kneževina i slabljenja regionalnih podjela. Kako pokazuju povelje XIII vijeka, mnogi Vlasi već tada nose slovenska (srpska) lična imena, a u pojedinim slučajevima bilježe se i slovenska očinska imena, što ukazuje na postepeni prelaz dijela ovog stanovništva u dvojezičnost i njihovo uključivanje u okvire srpske narodnosti.
Nastaviće se…
