Piše: Nebojša Jovanović
Snagu hiljadugodišnje Rimske države (753. pre n. e – 476 n. e.) činili su vladavina institucija i rimsko pravo. Pravna država sa strogom vladavinom institucija pokazala se trajnijom tekovinom od demokratije: Atinska država propala je pre nove ere, a Rimska nekoliko vekova kasnije, 476. n. e, mada je u potpunom smislu ona nestala tek s padom druge prestonice, Carigrada, 1453.
Većina institucija i magistratura (položaja, funkcija) u Rimu osnovana je još u doba kraljevine (753 g. pre n. e – 509 g. pre n. e.), ali su one u vreme republike usavršavane, usklađivane i konačno kodifikovne od 449. do 287 g. pre n. e. u ono što danas zovemo “rimsko pravo”. Grad na Tibru vodio je ratove sa susednim gradovima u Laciju, pa sa susednim plemenima na prostoru Italije i na kraju, sa susednim zemljama, izvan Apenina, koje su pretvarane u rimske provincije. Institucija koja je vršila osvajanja bila je vojska, a njenu popunu i političko vođenje davali su isključivo organi vlasti u Rimu (senat, konzul, narodna skupština). Impresivna je bila korelacija između civilne i vojne hijerarhije, rimska administracija i potpuna transparentnost pred građanima, koji su zakone mogli da čitaju na ulici i glavnom trgu (Forumu), da ih prate u službenim novinama koje su često bile dnevne, a obavezno nedeljne, i koje su takođe bile izložene na trgu, na javnom uvidu. Politika nije smela biti tajni posao, jer su u njoj svi morali da učestvuju i da znaju šta se tačno dešava u svakom trenutku. Poverenje između građana i institucija bilo je potpuno.
Ali nije samo vojska uticala na izgradnju poretka u Rimu, uticale su pre svega unutrašnje političke borbe.
U najstarijoj istoriji tog grada-države njegovi stanovnici bili su podeljeni na dve osnovne društvene grupe, na patricije i plebejce. Patriciji su bili aristokrate, jer su vodili poreklo od tri stotine najstarijih gradskih porodica koje su učestvovale i u osnivanju grada. Kao starosedeoci, patriciji (“oni koji potiču od poznatih očeva”) su u vreme kraljeva prisvojili za sebe sva politička prava i ljubomorno su ih čuvali od plebejaca, kasnijih doseljenika. Smatrali su da se jedino oni mogu nazvati rimskim narodom u pravom smislu reči (“populus Romanus”). Jedino oni su imali pravo da učestvuju u radu narodne skupštine, senata i drugih institucija vlasti, kraljevi i kasnije (u vreme republike) konzuli – kao šefovi države, zatim senatori, pretori, kvestori, cenzori i svi drugi činovnici, uključujući sveštenike rimske religije, kao i vojne starešine bili su isključivo iz redova te tri stotine porodica.
Upravo zato je i rimski senat brojao tri stotine članova, jer je svaki senator (“starac”) bio predstavnik svoje porodice. Sve političke (magistrature) i vojne dužnosti (komande) pripadale su isključivo patricijima, dok su običnu vojsku činili plebejci.
Nasuprot plemstvu stajali su plebejci kao “mnoštvo koje je kasnije napunilo grad”. Pristizali su po blagoslovu rimskih kraljeva ili kojekako iz obližnjih sela Lacija i Etrurije u Rim da se, kao slobodni ljudi, bave različitim zanimanjima (zanatima, trgovinom i sl) potrebnim gradu. Ali bili su bez prava da se na bilo koji način upliću u politiku ili da stupaju u brak sa patricijima. Broj došljaka s vremenom je premašio broj starosedelaca. Oni su praktično predstavljali gotovo sve radno stanovništvo grada i činili su osnovu njegove privrede. Među plebejcima, prirodno, bilo je mnogo više sirotinje (“proletariusa”), koja je zapadala u dužničko ropstvo i mogla biti prodavana kao roblje u druge zemlje, ali je ipak jedan broj preduzimljivih, snalažljivih i sposobnih plebejaca s vremenom stekao bogatstvo pa je poželeo da se bavi politikom ili, makar, da se u političkim stvarima išta pita.
Borba plebejaca za izjednačavanje u političkim pravima sa patricijima počela je u vreme republike i trajala je skoro dvesta godina. Osnivane su tributske skupštine na kojima se glasalo i odlučivalo plenumski, vršene su blokade institucija ili u krajnjem slučaju proglašavane su secesije – odluke o masovnom ili potpunom napuštanju grada dok se ne ispune određeni zahtevi. Najpre, kad su najmudriji među plemićima shvatili da bi bez energičnih došljaka i u ratu i u miru bili kao “ljudsko telo bez organa koji pribavljaju hranu želucu, da bi bez njih omršaveli i umrli”, smirena je jedna velika pobuna plebejaca, koja je pretila da ugrozi grad secesijom (potpunom seobom plebejaca iz grada), te im je dato pravo da imaju svog političkog predstavnika – narodnog tribuna. Oni su imali dužnost da brane interese plebejaca (običnog naroda) od samovolje patricija i da stavljaju zabranu (“veto”) na svaku odluku konzula, senata, narodne skupštine i drugih organa vlasti ako ona nije bila u skladu s njihovim interesima.
Potom je zajedničkim radom donet Zakonik dvanaest tablica, koji je postao osnova rimskog prava (449. g. pre n. e, dopunjen 287. g. pre n. e). To je bila prva kodifikacija (popis) svih zakona, institucija i službi u Rimu, način vršenja državne administracije i prava svih građana, neka vrsta ustavnog akta. Zakoni su urezani na dvanaest velikih bronzanih tabli i izloženi na glavnom rimskom trgu (Forumu), pa su drugačije nazivani i “zakoni bronzanih tablica”.
Na kraju su se plebejci izborili da jedan od dvojice konzula, šefova države, obavezno bude plebejac, da ravnopravno zauzimaju i sve druge položaje, u civilnom životu i u vojsci i da, konačno, slobodno sklapaju brakove sa patricijima (Hortenzijev zakon, 287 g. pre n. e). Izmene i dopune su redovno unošene i na bronzane table na trgu.
Posle toga su, umesto rodovske aristokratije (“aristokratije po poreklu”), novu aristokratiju činili najbogatiji patriciji i plebejci. Nazvani su bogataškom aristokratijom – nobilitetom (nobilitas).
Bavljenje bilo kojom političkom funkcijom bilo je besplatno. Zato je to ostala dužnost i privilegija samo najbogatijih ljudi u državi, koji nisu tražili da se na položaju obogate već da oni, sa svoje pozicije, pomognu da se obogati država, kao zajedničko javno dobro.
Mnogi siromašni građani su posle Marijevih reformi vojske, u drugom veku pre nove ere, trčali u vojsku koja je postala profesionalna a ne kadrovska (po opštoj vojnoj obavezi), jer su posle 12 godina služenja dobijali status “veterana” i veliki zemljišni posed, sa svim državnim privilegijama. Ti posedi su deljeni uglavnom izvan Italije, u provincijama, pa je to uslovljavalo stalnu potrebu za novim osvajanjima i širenjem države. Oficiri su takođe od samih početaka umesto stana dobijali zemljišni posed, pa je to postao model za sve buduće imperije i uvodilo je Evropu u feudalne, umesto robovlasničkih odnosa, jer su na zemljišnim posedima umesto robova radili zavisni seljaci.
Najvažnije institucije rimske republike počele su da slabe već sa proglašenjem carstva (31. g. pre n. e). Razlog je bio jednostavan. Cezarov naslednik Oktavijan Avgust, uplašen za život budući da je Cezar najavljivao obnovu monarhije – što je i sam čin određivanja naslednika – nije nikad zvanično proglašavao monarhiju. Na vlast je došao posle za sebe pobede u građanskom ratu nad Cezarovim protivnicima, ali je uzeo samo zvanje “prvog senatora” (princeps senatus), koje je do tada bilo protokolarno i pripadalo je najstarijem čoveku po godinama u senatu. Potom je svom imenu dodao ime “Cezar”, što je postalo sinonim za novi oblik monarhije (cezarstvo-carstvo), potom zvanje vrhovnog komandanta vojske – imperator (takođe sinonim za carstvo), i na kraju je postao i patrijarh rimske religije (pontifeks maksimus). Pred kraj života je odredio i naslednika – Tiberija, koji će takođe vladati pomoću svih ovih republikanskih funkcija, kao novi Cezar i imperator.
Institucije u vreme Carstva nisu bile ukinute, ali su one najvažnije s vremenom zloupotrebljene i obesmišljene od strane vrhovne vlasti.
Izvor: Vreme
