Piše: Jasna Ivanović
Savremena didaktika definiše sticanje znanja kao jedan od važnijih ciljeva nastavnog procesa, dok se pojam znanja vidi kao sistem uređenih činjenica i generalizacija.
Sud o tome kolika je uloga čula u stvaranju sistema činjenica varirao je kroz različite epohe. Mislioci poput Pestalocija ili Rusoa, kao predstavnici tradicionalnog shvatanja očiglednosti u nastavi, smatrali su da je osnovni zadatak nastave da učeniku pruži čulna iskustva ili da omogući posmatranje. Didaktičari današnjice vide ulogu čula kao polaznu osnovu za mišljenje i misaono rasuđivanje, tj. da se neposredno činjenično saznanje ostvaruje čulnim opažanjem, a šire predstave, zaključci ili veze među njima u vidu generalizacija formiraju se pomoću misaone aktivnosti.
Istorija, dakle, bilježi različita shvatanja uticaja čulnog iskustva, ali i njegovo stalno prisustvo u nastavnom procesu. Bilo da ovaj uticaj opažamo u Aristotelovom insistiranju na tome da njegov učenik Aleksandar Makedonski saznaje o životinjama tako što će ih secirati pa potom bilježiti zapažanja i formirati zaključke, ili da nešto slično vidimo u načinu na koji je ljudsko tijelo proučavao Leonardo da Vinči, ili pak uviđamo misao o neophodnosti čulnih opažanja u Pijažeovoj teoriji kognitivnog razvoja, ,,ugled“ čulnosti u razumijevanju procesa učenja je u manjoj ili većoj mjeri konstantno izražen.
Može se učiniti neobičnom tvrdnja da se hrišćanstvo kroz istoriju obilato koristilo naučnim principom očigledne nastave, ali tu tvrdnju opravdava bogoslužbena ukupnost koliko i njeni detalji.
Navešćemo ovdje detalj upotrebe polijeleja u hramu i njegove uloge u bogosluženju. Sama riječ grčkog je porijekla i znači mnoštvo ulja, ili mnoštvo svjetala. Značenje se vezuje za prvobitne polijeleje, tj. raskošno ukrašene, najčešće masivne kružne konstrukcije sa više uljanih svjetiljki. Kasnije je ulje zamijenjeno voskom, pa su polijeleji nosili desetine i stotine svijeća, a u novije vrijeme ponegdje u katoličkim hramovima svijeće je zamijenilo električno svjetlo. Simbolika polijeleja vezuje se za Božansku svjetlost, kao netvarnu energiju Božju. Ukrasi na polijeleju najčešće su vezani za Bogorodicu, Hrista i anđele. Dok u katoličkoj tradiciji upotreba polijeleja, pored rečene simboličke, ima i praktičnu funkciju kroz osvjetljavanje hrama, u pravoslavlju on ima i liturgijsku ulogu. U određenim dijelovima bogosluženja polijelej se lagano pokreće ili zaljulja, čime se predočava radovanje nebeskih sila u slavu Božju, anđeoska liturgija koja se neprestano odvija oko Božjeg prestola. Ovim činom tokom službe, na jedan očigledan način, dolazi do zajedništva nebeske i zemaljske Crkve.
Kada su u pitanju srpski hramovi, polijeleji krase sve veće zadužbine Nemanjića ‒ Studenicu, Gračanicu, Sopoćane, Dečane… I svuda imaju svojevrsnu didaktičku ulogu kao sredstvo očigledne vjerske nastave. Didaktička funkcija njihova traje od vremena kada su pismeni bili rijetkost, a vjerni čitali s fresaka. Tako je polijelej u Visokim Dečanima simbolični a očigledni posrednik između nebesa i učesnika u zemaljskoj liturgiji, tj. između Hrista Pantokratora freskopisanog u centralnoj kupoli i vjernika podno kupole, u naosu, u čijem se centralnom dijelu nalazi polijelej. Svojim usmjerenim i pojačanim svjetlom tokom bogosluženja polijelej ističe ključne poučne tačke freskopisa, te tako pretvara čitav hram u mapu spasenja. Svjetlost s nebesa presijava se na dominantno plave i zlatne (nekada zlatnim ljuspama obložene) freske, prelazeći iz dvije u tri prostorne dimenzije. Više hiljada freskopisanih likova, koji sačinjavaju preko dvadeset scenskih cjelina, skupa s lozom Božjih pomazanika Nemanjića na taj čudesno očigledan način učestvuju u bogosluženju, a vjerni, makar bili nepismeni, spoznaju ovaj svojevrsni ,,kosmogram“ i dan-danas.
Usled nerijetko agresivnog i izvitoperenog sekularizma, koji odriče religiji svaki oblik naučnosti, rekosmo da može djelovati neobično upotreba očiglednih didaktičkih sredstava vjerske nastave. No svejedno, ili uprkos tome, polijelej se ,,ipak okreće“.
Literatura: Enciklopedijski rječnik pedagogije, 1963; Očigledna nastava u teoriji i savremenoj praksi, mr Aleksandar Janković, 2009.
