Piše: Milo Lompar
Prvi dio možete pročitati ovdje
U godinama komunističke dekadencije i sve uočljivijih napuklina jednog sveta koji se osipao i urušavao, premda je na površini izgledalo da se to nikada ne može dogoditi, da se posle jedne decenije konačno uruši, stupao je sve vidljivije Amfilohije Radović na pozornicu javnog života. Tada je, u časopisu Bogoslovlje 1981. godine, objavio važnu studiju „Svetosavsko prosvetno predanje i prosvećenost Dositeja Obradovića.” U proceni njenog sadržaja valja naglasiti da je njena angažovanost bila podstaknuta jednim stavom Dobrice Ćosića, koji je tada bio veoma uticajan čovek unutar naše intelektualne i kulturne zajednice. Bio je to stav „da buduća kultura i sudbina našeg naroda mora biti utemeljena na Vuku i Dositeju” (191). Pravac značenja ove aluzije na komunizam mogli bismo rekonstruisati na ovaj način: kada komunističku ideologiju uklonimo iz obavezujućeg sadržaja javnog mišljenja, onda treba da zasnivamo srpski kulturni identitet na duhu prosvećenosti Dositeja Obradovića.
U polemičkom odgovoru na ovakvo stanovište, Amfilohije Radović je napisao vrlo detaljnu i opširnu studiju o delu Dositeja Obradovića. On je izložio delo našeg velikog prosvetitelja kritici iz religijske perspektive: u njoj je obuhvatio slabosti Dositejevog mišljenja o moštima, o svetačkom odnosu prema životu, o moralnom karakteru čoveka. Studija je stavila jak kritički naglasak na ukupni sadržaj ideja prosvećenosti. U temperamentnom osporavanju vladajućih modernističkih, ateističkih i, u svakom slučaju, sekularističkih sadržaja osnovni ton u studiji bio je vrlo kritički i vrlo oštar. Otud je dolazila njena osnovna teza da „temelj naše budućnosti niti može niti smije biti Dositej nego Sveti Sava i svetosavsko predanje” (193). U kontekstu ovako raspoređenih naglasaka, pozivanje na Njegoševo negativno mišljenje o Dositeju, obzirom da je dolazilo iz tradicije čije je središte predstavljao pojam Bog, nije bilo ni neočekivano ni nelogično. Ali, okolnost da je iz kritičke perspektive izostavio Vuka, čiji su sukobi sa crkvenom jerarhijom bili veoma veliki i koji se i sam pozivao na evropsko-racionalističke zasade sopstvenih shvatanja, i da se čak pozivao na njega u osporavanju Dositeja, pokazivala je prećutnu naklonjenost tradiciji čiji je središnji pojam narod naspram tradicije u čijem je središtu pojam razum. Sve to nalikuje na preraspoređivanje istorijskih i kulturnih sila u očekivanju novog vremena, pa kao da narodnjačka i crkvena formacija odnose prevagu nad prosvetiteljskom formacijom u srpskoj kulturi. Ovo nevidljivo kulturno kretanje odvijalo se u senci opravdane argumentacije o tome da srpska kultura ne postoji od moderne epohe nego od srednjovekovnih vremena: delo Svetoga Save predstavlja njenu formativnu tačku.
Osnovna teza je bila ispravna i tačna, jer je Sveti Sava najreprezentativnija ličnost srpske kulture. Zanimljivo je da i na rubovima ove velike studije ima dovoljno znakova koji ukazuju na to da je Amfilohije Radović osetio složenost i dubinu Dositejevog lika. Radikalna kritika Dositeja nije, dakle, lišena znatnih senčenja i nijansiranja lika i dela velikog čoveka naše prosvećenosti. Tako se pominje njegov „izuzetni dar književnika i pedagoga” (157), upotreba „narodnog jezika, lakoća stila, prefinjena ironija i humor” (157), pa se tvrdi „da Dositej nije uvijek dosljedan u svom racionalizmu, iako mu je to osnovna preokupacija” (160), da je „bio svjestan činjenice, da znanje može biti i izvor moralnog pomračenja, a ne samo prosvjećenja, da moralno savršenstvo ne ide uvijek naporedo sa znanjem i da zlo ne zavisi toliko od znanja koliko od pokvarenosti srca i zle ʼokrenutosti naraviʼ, tj. od pogrešno usmjerene čovjekove slobode” (166). Sve su ovo precizni pokazatelji kako u ovoj studiji – ispod zaoštrenog poređenja sa Svetim Savom, koje je bilo i polemički motivisano – postoji svest o složenosti i vrednostima Dositejevog dela. Ona ne prožima samo književna svojstva nego i psihološka saznanja o ljudskoj prirodi, da bi nagovestila i zapretani religijski motiv: „Dešavalo mu se samo u pojedinim momentima, kada bi razlozi srca pobijedili njegovu dogmu o razumu i jestetstvu, da iz njega progovore rudimenti hristološko evharistijske vizije svijeta i čovjeka” (170), pa mu tajna ohristovljene tvorevine i materije „nije bila tuđa, ako ne u anagogijskom, a ono bar u analogijskom smislu” (172). Sve je to poslužilo za uvid „da je Dositej, iako to na prvi pogled ne izgleda, zapečaćen nekim skrivenim tragizmom, vidljivim i na njegovom sačuvanom liku” (187). Broj ovih iskaza, kako god da ocenimo njihov domet, potvrđuje da je u samoj studiji zapretana nijansiranost interpretativnog pogleda. Ona se može shvatiti kao plod osnovnog nauma koji je – u Dositejevom slučaju – bio upravljen protiv prosvetiteljskog obogotvorenja razuma, a ne protiv prosvećenosti uopšte. Tom nagoveštaju ide u susret izričita tvrdnja da „svetosavsko predanje ne poriče ni razum niti odriče prosvijećenost” (147).
Sinanović: Kiš i Amfilohije ili o jednoj izbledeloj fotografiji
I kada oštro suprotstavlja religijsku i sekularnu tradiciju, Amfilohije Radović naznačuje njihovu pripadnost srpskoj kulturi: „ta dva istorijski nezavisna čina sudbinski se odražavaju na hod čitave jedne nacije kroz vjekove” (143). On naznačuje, dakle, njihovu podudarnost u sudbinskom obliku uticaja i nacije. To znači da prisustvo obe tradicije obrazuje srpsku kulturu kao pluralnu kulturu. Šteta što nije išao tragom uvida da ta „dva egzistencijalna stava prema životu i svijetu… se uzajamno dodiruju i prožimaju na mnogim tačkama” (143), što nije uzeo u obzir okolnost da oko 1800. godine Dositej postaje „nacionalista”,[10] rusofil, čija ideja nacije – kao kulturnog i kulturno-političkog pojma – „dobija u vezi sa novim događajima na Balkanu svoj čisto politički, državno politički sadržaj”.[11] Svi ti sadržaji obeležavaju Dositejev prelazak iz kosmopolitske u nacionalnu prosvećenost. Njeni tragovi veoma su vidni. Dositej je pozdravio Prvi srpski ustanak, poslao polovinu ušteđevine ustanicima i – napustivši udobnost Trsta – došao u Srbiju krajem 1806. godine, po oslobođenju Beograda. Zbog Dositejeve nacionalne prosvećenosti, koja ga je učinila neprijateljem Austrije, varadinski zapovednik baron Simbšen naredio je da ga ubiju.[12] Kada su Rodofinikin i mitropolit Leontije – kako priča Anta Protić – prebegavši u Pančevo 1809. godine „zvali i neumrlog Dositeja Obradovića, kojʼ mi je ovo kazivao… on im odgovori: ʼJa sam došao u Beograd, u premilo otečestvo naše. Kada strada otečestvo, i turski konji neka i mene pogazuʼ.”[13] Na savetovanju u Vraćevšnici 1810. godine, Dositej je bio među onima koji su bili za savez sa Rusijom a ne sa Austrijom, jer je tačno procenio odakle ustanicima može doći pomoć, pa je putovao, kao narodni deputat, glavnom komandantu ruske vojske u Vlašku.[14] „Ideja o korisnosti sveštenstva i monaštva” – piše u studiji Amfilohija Radovića ‒ „susreće se kod njega ponovo pred kraj života u njegovom pismu o uređenju i prosvjećenju Srbije (pisanom u saradnji sa mitropolitom Stratimirovićem)” (187). Nije bio ideološki zapadnjak, koji slepo veruje u zapadne (austrijske) interese, nego racionalni zapadnjak koji brine o srpskim interesima. Kao zapadnjak, kao zatočnik nacionalne prosvećenosti, Dositej je bio nosilac srpske integralističke svesti, što upečatljivo pokazuje njegova Pjesna na insurekciju Servijanov, poznata po refrenu „Vostani Serbije”. U njoj Dositej precizno imenuje srpski nacionalni i kulturni prostor: „Bosna sestra tvoja”, „Hercegova zemlja i Černaja Gora”.
U kakvoj je to vezi sa svetosavskom tradicijom? Zar Sveti Sava nije istrajno podnosio „bol za otačastvom” u mnogim prilikama i zar nije delovao na način koji je trebalo da taj bol ukloni?[15] Zar on nije trpeo prekor zbog svoje ljubavi prema otačastvu? Da u toj ljubavi nije bilo ničeg nezakonitog, da je autokefalnost Srpske arhiepiskopije bila priznata i de jure i de facto, pokazuje okolnost da je on priznat i primljen u starim istočnim patrijaršijama (Jerusalim, Aleksandrija, Antiohija). Zar ustanici vršačkog vladike Teodora nisu 1594. godine nosili barjake sa Savinim likom? Zar svečeve mošti nisu spaljene ne bi li se sprečila misao o srpskom oslobođenju? Zar svetosavska tradicija nije bila trajni predmet mržnje hrvatskog nacionalizma? Zar Krleža – kao hrvatski komunista – nije izostavio Svetog Savu kada je prepričavao sadržaj narodne pesme Početak bune protiv dahija?[16] Ako između svetosavske i dositejevske tradicije nema podudarnosti u religijsko-duhovnom sadržaju njihovih spisa, što je osnovni i tačni zaključak ove studije, to još ne znači da ne postoji podudarnost u njihovoj nacionalnoj dimenziji. Savina ljubav prema otačastvu i Dositejeva svest o nacionalnoj prosvećenosti otkrivaju onu dimenziju u kojoj se dve tradicije podudaraju: premda u mnogo čemu sukobljene, one se međusobno potvrđuju u dubokoj odanosti srpskoj kulturi i istoriji.
Okolnost da je obogatio i osnažio antidositejevsku orijentaciju u srpskoj kulturi, veoma razvijenu u našoj crkvenoj inteligenciji,[17] nagovestila je približavanje Amfilohija Radovića vladajućem jezgru crkvene formacije. Intelektualac se primakao orbiti moći, da se sa njom stopi u času kada je postao episkop banatski: 1985. godine. Intelektualac je susreo moć u obliku crkvene formacije, koja obezbeđuje praksu kao područje delotvornosti njegovih reči. Krenuo je putem velike ličnosti naše pravoslavne tradicije u XX veku – Nikolaja Velimirovića, koji je bio episkop žički i episkop ohridski. Nije ostao u području svoga neposrednog učitelja Justina Popovića, koga su krasili „uspravan stav i ognjena priroda” (316), tog osamljenog monaha i manastirskog idioritmika, čije su knjige i duh zračili na dalekim mestima i u dugotrajnim vremenskim periodima. U ostvarenju praktičnog i delotvornog hrišćanskog nauka, u odzivu na znakove vremena, Amfilohije Radović je krenuo putem koji podrazumeva snagu i obaveze ustanova, njihovu svetu i svetsku moć, da vremenom i sam postane – ustanova i moć u očima našeg i inostranog pravoslavnog sveta. Na tom putu, katedra vršačkog vladike bila je samo priprema, jer je pravi svoj poziv dobio u času kada je postavljen za mitropolita crnogorsko-primorskog: u 1990 godini.
On sam je tu titulu izgovarao u njenim davnašnjim značenjima: arhiepiskop cetinjski, mitropolit crnogorsko-primorski, zetsko-brdski i skenderiski, egzarh trona pećkoga. U njenom punom nazivu je video odsjaje davne prošlosti, poziv na hrišćansko delanje u sadašnjosti i značaj koji je neprocenjiv u crkvi koju je stvorio Sveti Sava. Preuzeo je jednu od najstarijih i najvažnijih mitropolija Srpske pravoslavne crkve u teškom trenutku: „Jer je otvrdnulo srce ovoga naroda, i ušima teško čuju, i očima svojim zažmuriše da kako očima ne vide, i ušima ne čuju, i srcem ne razumiju, i ne obrate se da ih iscijelim.” (Matej, XIII, 15) Dotadašnji mitropolit crnogorsko-primorski Danilo Dajković već je bio u dubokim godinama i njegova dostojanstvena pojava mogla se videti još samo u dvorištu Cetinjskog manastira.
U Crnoj Gori je Srpska pravoslavna crkva bila svedena na činjenicu sporednog reda. Kad bi obnavljale manastire, komunističke vlasti obnavljale su ih kao kulturne a ne kao religijske ustanove. Cetinjska bogoslovija nije radila, ukupan broj sveštenika je bio mali. Tada je mitropolit Amfilohije počeo jedan izvorni misionarski posao u nepovoljnim uslovima, bez obzira što je komunistički sistem pokazivao znake velikog zamora. Uslovi su bili nepovoljni zato što su ljudi i prilike u kojima se deluje uvek formirani u dugotrajnim prethodnim vremenima: bili su ustrašeni i puni nepoverenja prema crkvi, jer su bili vezani za položaje, posao i uticaj koji im je vlast uvek mogla ponuditi ili uskratiti. Tih godina moglo se videti, na primer, u blizini Cetinjskog manastira, na staklenim zidovima muzeja koji je donosio reljef Crne Gore, ispisano krupnim slovima: „Amfilohije tebe pozdrav iz Banata”. Bilo je to 1991. godine.
Tu se iznedrio, raskrio i zauvek opstao jedan prema njemu agresivan neprijateljski ton. Pripadao je baštinicima titoističke ideologije, njenim naslednicima u nevladinim organizacijama, vođenim zapadnim (američkim) učincima pri raspadu titoističke Jugoslavije: nikakva ideja obnove srpske i pravoslavne tradicije u Crnoj Gori nije im bila na srcu, već su joj bili duboko protivni. Oni su odmah osetili da dolazak ovakvog mitropolita, obrazovanog, učenog, ali odlučnog i vezanog za tle i mentalitet Crne Gore, može biti prepreka njihovom nastojanju da se komunistička republika nepovratno oblikuje u antisrpskom sadržaju: na utrtoj društvenoj stazi proteklih pola veka. Upravo je tu mitropolit Amfilohije počeo koračati stazom kojom su išli njegovi prethodnici, kao istaknuti pravoslavni ljudi u našoj tradiciji: i Sveti Sava, i Danilo II, i Arsenije III Čarnojević. Jer, „gledajući mnoštvo naroda, sažali se na njih, jer bijahu smeteni i napušteni kao ovce bez pastira.” (Matej, IX, 36)No, nije to bila samo staza duhovna, ni samo misionarska, ni samo hrišćanska, ni samo nacionalna, nego – povrh svega toga – i staza politička: staza vijugava, u mnogo čemu skliska, prepunjena pogodbama i prevarama, koja ga je odvela u različite postupke, katkad protivrečne, i u odluke, ponekad pogrešne, i u sukobe, u pojedinostima i dramatične. Sve je to razvilo različite oblike nepoverenja prema njemu.
Rat koji se razvio na tlu titoističke Jugoslavije, kao dovršenje titoističkog nasleđa u njegovim nakaznim plodovima, imao je elemente građanskog, međunacionalnog i međureligijskog sukoba. On je uslovio da mitropolit Amfilohije dobije svoje neprijatelje sa raznih strana. Vođen svojim snažnim antikomunističkim impulsom, bio je protivnik režima u Beogradu, koji je predstavljao Slobodan Milošević: kao čovek nesumnjivo prihvaćen od najvećeg broja ljudi. U času kada je govorio ispred velike mase demonstranata, u leto 1992. godine, u vreme snažnog opozicionog protesta, mitropolit Amfilohije je govorio u korist jednog demokratskog uređenja i ponašanja vlasti. To mu je donelo netrpeljivost onih koji su – vođeni dugogodišnjim navikama u poslušništvu vlasti, vođeni komunističkim predstavama u svesti, vođeni iskrenim rodoljubljem, kako ko i kako kad – bili za tadašnjeg predsednika Srbije. No, nije ga omililo u očima zastupnika opozicionog ponašanja, čiji se demokratski kapacitet – pokazale su to potonje godine – iscrpljivao u produžetku komunističkih zasada u globalističkom pravcu i sadržaju. Jer, oni su demokratska shvatanja pretvorili u apologiju zapadnih (američkih) interesa. Kako se mitropolit Amfilohije zalagao i za prava srpskog naroda, za njegovu tradiciju i hrišćanski lik u kolektivnom licu, za svetosavsko nasleđe, to mu je donelo neprijatelje sa političkog spektra koji je bio oblikovan zapadnom (američkom) političkom propagandom.
Bio je protiv odvajanja Srbije i Crne Gore, ali je u isto vreme bio čovek koji je strepeo od mogućeg bratoubilačkog sukoba u Crnoj Gori. U toj opreznosti možemo potražiti refleks njegovog detinjstva. Bio je izložen različitim osudama zbog svog promenjenog odnosa prema Slobodanu Miloševiću, koga je posetio u beogradskom zatvoru. Bespravno i sramotno izručenje Miloševića propratio je čuvenom izjavom da oni koji su to učinili ispisali su sebe iz istorije. U govoru nad odrom ubijenog premijera Zorana Đinđića izrekao je Hristovu reč o maču od kog strada onaj ko za njim posegne: sa jasnom aluzijom na izvršioce ovog političkog ubistva. To su propagandno krivotvorili, jer im se nije dopala njegova politička ocena da je premijer obrenovićevski pružio ruku zapadnim (američkim) činiocima. Da bi zasenčili ono što je u toj oceni tačno, propagandno su mu pripisali ono što nije rekao.
Tako se mitropolit Amfilohije svagda kretao između nezadovoljstva koje je budio kod raznosmernih predstavnika naših političkih orijentacija. On nije oklevao da prizna kada bi u politici pogrešio, jer je bio spreman da se koriguje kad bi ga događaji opovrgli. I više puta je naglašavao kako ga je prethodni život ponegde učinio nedovoljno opreznim u procenjivanju svih slojeva životne situacije. To je činjenica koju treba utvrditi, jer ona ništa ne smeta njegovom liku, već mu daje jedno svojstvo unutrašnjeg zrenja: kakvo postoji kod svake slojevite i značajne ličnosti. Njegovo duhovno delo očituju 36 knjiga njegovih sabranih dela, u širokom rasponu od teološki usredsređenih monografija i studija, preko praktičnih priručnika za bogoslovsko obrazovanje, do duhovno proživljenih rasprava o književnim i filozofskim temama.
Imao je izuzetnu osobinu da sve uvrede koje su hrpimice padale na njega, među kojima je bilo najprostačkijih povreda njegove ličnosti, učini nebitnim. Njega nikada niste mogli sažaljevati zbog uvreda koje su mu nanesene. Čoveku je moglo biti žao zbog vremena i prilika koji takvu vrstu ponašanja dozvoljavaju, ali on sam je delovao kao čovek spreman da uzvrati: i u mnogo čemu je uzvraćao. Nije, dakle, ustuknuo i time je pokazao snagu ličnosti i karakter čoveka, kao i vernost podneblju i mentalitetu iz kojeg je ponikao. Ali, i to je presudno, bio je spreman da oprosti – i, svedoče njegovi brojni đaci, nije zlopamtio. Jer, on je toliko puta govorio, toliko puta delovao, toliko pokazao živog aktivizma, da ga je sve to učinilo bogoslovski nadahnutim čovekom i u reči i misli, i u dejstvu i delu.
Nikad se nije menjao u istrajnoj posvećenosti kosovskoj konstanti u srpskoj kulturi i životnim prilikama. Njegova posvećenost je uključivala lično prisustvo na prostorima Kosova i Metohije u prvim danima okupacije 1999. godine, kada je tragao za telima ubijenih Srba, često ih nalazio u stanju raspadanja, sopstvenim rukama ih doticao i nosio, i svakog od tih ljudi opojao i sahranio: „Kupeći ucrvljale ostatke tijela svoje braće i tragajući za njihovim odsječenim glavama, dodiruješ sebe samog, svoj smrad i ništavilo. I pritom – ne gubiš nadu ni vjeru u ʼpo obrazu Božijem sazdanu našu ljepotuʼ, kako pjeva crkveni pjesnik. Držiš um u paklu, po riječima starca Siluana, i ne očajavaš. Osjećaš pritom da te pokojnici blagosiljaju što si im pomilovao duboku, preduboku ranu. Osjećaš, u tuzi, neslućeni mir u duši, zbog ispunjene dužnosti, jedine moguće, i posljednje na zemlji.” (289) Ideja dužnosti, shvaćena na egzistencijalni a ne apstraktni način, otkrila se kao proživljena u njegovoj ličnosti.
U Ormiliji, grčkom manastiru koji je imao vidnu ulogu u savremenoj duhovnoj obnovi Žiče, živi jedna monahinja, Grkinja, koja nosi ime ‒ Amfilohija. Bila je među grčkim studentima Bogoslovskog fakulteta u Beogradu, u vreme kada je tamo predavao i Amfilohije Radović. Prilikom njenog monašenja, igumanija Ormilije joj je, kao znak blagodarnosti i naročite ljubavi prema mitropolitu, dala njegovo ime. Ona, naravno, ima kao zaštitnika Svetog Amfilohija, ali je ime dobila po cetinjskom mitropolitu, za njegovog života. On je bio veoma cenjen u Grčkoj i na Svetoj Gori, naročito u elitnim manastirima poput Ormilije i Simonopetre, odakle dolaze na slave srpskih manastira. Uživao je veliko poštovanje i u ruskim zemljama.
Čitavo njegovo nastojanje bi se moglo imenovati u dve reči – protiv samoporicanja. Kao što je izdaja uvek spletena sa samoizdajom, tako poricanje sopstva – pod diktatom svetskih ritmova a ne na tajanstvenoj putanji slobode za Hrista – obeležava pogubni korak u kretanju kako čoveka tako i naroda. On je shvatao da je pamćenje presudna odbrana identiteta: ličnog, kolektivnog, nacionalnog i verskog. Jer, „prekid pamćenja je uvijek i prekid kontinuiteta, a prekid kontinuiteta prijeti prekidom identiteta” (29). Otud je proisticao njegov neprekidni rad u crkvama i manastirima, u opštoj kulturnoj i pravoslavnoj tradiciji: obnovio je rad Cetinjske bogoslovije, kao i rad brojnih pravoslavnih ustanova, neumorno je verovao u snagu kulture i upornog ponavljanja kulturnog poziva narodu i ljudima. U isto vreme, obnovio je brojne crkve u Crnoj Gori, praktično stvorio brojno sveštenstvo, sazidao dva velelepna hrama, u Podgorici i Baru, učinio mnogo za konkretne ljude, u pojedinačnim slučajevima, za pomoć koju su oni dobijali na različite načine. Delovao je, dakle, pozivajući se i na onog Hrista čija je reč da nije carstvo njegovo od ovoga sveta, jer je mitropolit stalno govorio o carstvu nebeskom, ali je u isto vreme delovao i u duhu Hrista koji je u Kani Galilejskoj nahranio gladne i napojio žedne. Njegov Hristos bio je i Hristos slobode i Hristos milosrđa: Hristos ljubavi.
Sav njegov rad – vidljiv i nevidljiv – pojavio se pred njegovim očima u besmrtnim i veličanstvenim prizorima narodnih litija u odbranu svetosavske crkve u Crnoj Gori: u 2020. godini. Došavši pod udar bogoboračke vlasti, koja je baštinila sadržaje titoističkog nasleđa, zapadne (američke) rusofobije, kriminalnog ponašanja, pa je pregla da joj oduzme manastire i crkve u ime kanonski nepriznate i u policiji osnovane nevladine organizacije, na način progonitelja iz svih vremena, Mitropolija crnogorsko-primorska je pokazala svedočenje i snagu žrtve i svoju snagu borca, jer je pozvala narod u odbranu svetinja: „Ne dajte svetinje psima, niti bacajte bisera svojih pred svinje, da ih ne pogaze nogama svojim, i okrenuvši se ne rastrgnu vas.” (Matej, VII, 6) Njen mitropolit je – u 82. godini života – isleđivan u cetinjskoj policiji punih šest sati, dok je njegov potonji naslednik – vladika budimljansko-nikšićki – uhapšen i stavljen u zatvor.
Litije su nesumnjivo bile plod trodecenijskog, gotovo misionarskog rada mitropolita Amfilohija: u svim mogućim pravcima. Sve njegove greške u procenjivanju prilika i okolnosti u kojima je delovao postaju manje važne od ovog definitivnog rezultata njegovog života. No, u samim litijama se dogodio ukrštaj dva načina ponašanja. Prvi pripada dugoj tradiciji pasivnog otpora, koja je imala svojih reprezentativnih predstavnika i u Evropi: kod Čeha. Ništa ne pokazuje bolje poroznost jednog nasilnog i diktatorskog režima nego pasivan otpor. Kod nas se obično misli da je pasivan otpor kad čovek ništa ne radi. Ništa pogrešnije od takvog shvatanja. Jer, pasivan otpor je nenasilan oblik protesta koji se neprestano ponavlja uprkos provokacijama vlasti, demonizaciji u medijima: to je obrazovanje tačaka otpora, kao grupa za pritisak, u što je moguće više područja života. Neophodna pretpostavka je opšta saglasnost u postavljanju problema: ona je nevidljivi osnov koji snaži svaku individualnu ili kolektivnu akciju. Ključni činioci uspeha su: nenasilnost i istrajnost. Oni treba da dovedu do masovnosti i dezorijentacije vlasti. To se dogodilo u Crnoj Gori.
Drugi činilac je bio pravoslavni sadržaj pasivnog otpora: tradicionalna odbrana pravoslavlja, kao vekovna činjenica postojanja ljudi u Crnoj Gori, spojila se sa modernim oblikom otpora kao što su litije. Tu se odigrao jedan manje uočljiv proces: došlo je do kolektivne identifikacije srpskog naroda, koja je obezbedila opštu saglasnost ljudi. Šta to znači? Otpale su statusne, socijalne, obrazovne, starosne razlike između ljudi, individualni sadržaji njihovih života su potisnuti, pa se pojavilo kolektivno prepoznavanje kao podloga društvene akcije. To je – u našoj istoriji – obično bivalo u oružanim oblicima otpora. Ponovo se potvrdilo da su motivacione i akcione sile kod srpskog naroda neuporedivo najjače kada opšta svest poprimi svojstva kolektivnih identifikacija ljudi. Bio je to najviši čas u praktičnom pregnuću mitropolita Amfilohija, koje ima vrhunac u povratku hrišćanske pravoslavne tradicije i srpske nacionalne tradicije u Crnu Goru, kao i obrazovanju žive crkve koju oličava živi verujući narod: „Narod koji sjedi u tami vidje svjetlost veliku, i onima koji sjede u oblasti i sjeni smrti, svjetlost zasija” (Matej, IV, 16). Bio je to trijumf velike vere jednog čoveka.
No, neposredno pošto je mitropolit Amfilohije napustio ovaj svet, otkrila se i tamna strana naših navika: u individualnoj sferi, kada se vratimo pojedinačnim sadržajima života, ne uspevamo da prenesemo nešto od zajedničkog osećanja koje je imalo najveću snagu. Jer, razlike u interesima postaju malena, ali neprelazna prepreka za oplemenjivanje i produbljivanje kolektivnih predstava. Otud je manipulacija relativno laka, predvidiva i nezaustavljiva: pojedinac dobija ponudu koja odgovara njegovim interesima, stan, novac, posao, položaj, kako ko, kako kad, kako gde, da bi napustio svaku svest o zajednici. Usled toga, ljudi se raslojavaju na individualnim sadržajima i ciljevima. To je prevashodno kulturni neuspeh: srpska kultura nije stvorila forme života niti ustanove u kojima bi se potvrdila moć kolektivnog delovanja u razvijenijim oblicima društvenog života. Kulture drugih naroda nalaze se – u epohi radikalnog individualizma, kakva je naša – pod sličnim pritiskom, ali su njihovi obrasci ponašanja čvršće ustrojeni i kulturna ograničenja, kao i kulturne kazne, neuporedivo su delotvorniji.
Ako bismo želeli da u jednoj rečenici damo ukupan sud o duhu koji je nadahnjivao život mitropolita Amfilohija, mogli bismo posegnuti za Hristovom reči: „Ne mislite da sam došao da donesem mir na zemlju; nisam došao da donesem mir nego mač.” (Matej, X, 34) Ove reči su uvek uzbuđivale ljudsku maštu, posebno zbog oštre antiteze koju oblikuju. Premda često zloupotrebljavane kod ratobornih sekularista, tumačene kao dodatni razlog protiv hrišćanstva, ove reči „ne treba shvatiti bukvalno, nego u tom smislu da nesuglasice i neprijateljstvo među ljudima predstavljaju nužnu posledicu dolaska Gospoda na zemlju, jer ljudska zloba podstiče grozno neprijateljstvo protiv Carstva božijeg, njegovih propovednika i sledbenika.”[18] Otud ove reči istinski spajaju svedočanstvo žrtve sa svedočanstvom borbe.
Svakako možemo pomisliti na „mač Hristov koji odsijeca zlo radi pobjede i proslavljanja dobra u ljudima”, naročito ako ga povežemo sa Svetim Savom i Svetim Petrom Cetinjskim (199). Utoliko je Hristov dolazak više nego odsutnost borbe koju ljudi nazivaju rečju mir. Jer, njegova reč podrazumeva obnovljeni odnos sa Bogom.[19] U obnovi tog odnosa nastaje razgraničenje među ljudima povodom ličnog odaziva Hristovom učenju. To razgraničenje – a ne vojni sukob – podrazumeva reč mač. Razdelnica među ljudima uvek je vezana za njihov obnovljeni odnos prema Bogu. Duboka Hristova intuicija je odjekivala ličnošću mitropolita Amfilohija: koliki god da su bili nemiri vremena i veka u kojima je delovao, toliko je unutrašnji mir njegove ličnosti vremenom postajao mir ljudi koje je kroz obnovljeni odnos prema Bogu uveo u sasvim osobeno osećanje života.
Izvor: Milolompar.com
