Piše: Milo Lompar
Najveća spoljnopolitička tema srpske istorije i kulture svakako je ruska tema. Jedino joj može stati uz bok – vatikanska tema. Nema nikakve sumnje u to da su vidljive srednjovekovne veze sa ruskom tradicijom. U jednoj od verzija Savinog odlaska na Hilandar, što je bio čin koji je bitno odredio glavne tokove srpske istorije i kulture, pravnog i političkog života, stoji da je podsticaj i ideju narasloj religioznoj uznemirenosti najmlađeg Nemanjinog sina dao jedan ruski monah sa kojim je Sava i otišao na Hilandar. To nije potvrđeno nekim neporecivim dokazom, ali postoji jedna uputnica da je to moglo biti baš tako: stupajući na Svetu Goru, Sava je došao u ruski manastir Pantelejmon. Ako i nije istorijski pouzdano, ovo predanje ostaje simbolički dejstveno: kao naznaka spleta protivrečnih, zamršenih, političkih, kulturnih veza između Rusa i Srba.
No, pravac kretanja je bio dvosmeran. Jer, sadržaji južnoslovenskog sveta prodirali su u svet Rusije. Književnost Južnih Slovena, srpska i bugarska, imala je recepciju u srednjovekovnoj ruskoj književnosti, kao što su se i ruski uticaji pojavljivali u srpskoj književnoj umetnosti. Iako se neki od žanrova razlikuju. Tako je pletenije sloves, jedan pripovedni stil karakterističan za srednjovekovnu književnost, imao svojih uticaja u Rusiji. A Bugarin poreklom, Grigorije Camblak, napisavši značajno delo u srpskoj srednjovekovnoj književnosti – Žitije Stefana Dečanskog, otišao je put Rusije. Jer, tada su slovenske veze bile čvršće. Jezik nije bio tako različit, pa se moglo biti jedan pisac u tri književnosti, mada su one tada bile manje međusobno odvojene i različite nego što su kasnije postale. Južnoslovenske književnosti i kulture nastale su unutar zajedničkog kulturnog područja koje Obolenski naziva vizantijskim komonveltom. To znači da su, s jedne strane, delile zajedničku pravoslavnu tradiciju i njene oblike i sadržaje koji su dolazili iz Vizantije. S druge strane, to su slovenski narodi, po prirodi srodnog porekla, očitovanog u staroslovenskom jeziku, koji su bili često istorijski suprotstavljeni, a kulturno upućeni jedan na drugog. Kasnije je ostala istorijska suprotstavljenost, dok se kultuno udaljavanje povećalo.
I prva vest o Kosovskoj bici potiče od jednog ruskog monaha koji je išao za Svetu Goru. Par dana posle bitke prošao je tim područjem i ostavio jedan zapis o njoj. To je književno upečatljiva i istorijski osvedočena predstava. Postoji, dakle, neko čudno rusko prisustvo u dva utemeljujuća čina srpske srednjovekovne kulture i srpskog kulturnog obrasca. Ono postoji unutar svetosavske tradicije, koja obeležava naš srednji vek. I postoji unutar kosovske tradicije, koja daje odlučujući simbolički pečat ne samo kraju nemanjićke države, u sutonu srednjeg veka, već i sadržajima dugog turskog zemana u srpskoj kulturi, kao i sadržajima novovekovnog postojanja srpskog naroda. Otud se dogodilo da su poneki od srpskih svetitelja, kao Sveti Sava, dobili značajno mesto u istorijskim manastirima drevne Rusije, po nalogu Ivana Groznog, Rjurikoviča koji je i sam, po jednoj liniji svog nasleđa, imao u sebi srpske krvi.
Ta tradicija je bila činjenica jednog relativno ravnopravnog odnosa između dve kulture. No, tursko osvajanje Balkana, podjarmljivanje vizantijskih, bugarskih, rumunskih, srpskih, ugarskih zemalja, svelo je na manju meru unutrašnju komunikaciju slovenskog sveta. U tursko doba veze su prevashodno crkvene: mnogi srpski kaluđeri behu odlazili u Rusiju da dobijaju neku pomoć, bilo u crkvenim sasudima, bilo u novcu. Dobijali su tu pomoć: pun je Patrijaršijski muzej takvih stvari. Ne treba zaboraviti ni saznanje o Crnoj Gori koja je – u XVIII i XIX veku – bila izdržavana novcem carske Rusije. Srpski narod se vekovima pomerao sa juga na sever i sa istoka na zapad, postajući vremenom sve izrazitije i sve očiglednije ono što je oduvek i bio – najzapadniji pravoslavni narod. Kao takav, bio je izložen mnogostranim oblicima zapadnih uticaja, koji su u bitnoj meri određivali njegov duhovni i politički lik.
No, u tami turskih vekova, velikim prostranstvima Rusije, oslobođene tatarskog ropstva, krstare srpski monasi koji imaju zakonsku dozvolu ruskih careva za prošnju kojom održavaju u životu neke od manastira pravoslavne srpske duhovnosti, kako južno, tako i severno od Save i Dunava. Tada se odigrava složeniji proces simbolizacije ruske svesti kod našeg naroda. U porobljenom svetu, oni koji nisu porobljeni, a deluju blisko, čine se većim i neproblematičnijim nego što su istorijski. U tom stanju svesti, koje poprima opšte značenje, kultura nadilazi samu stvarnost: ona ide iznad nečega što bi stvarnost mogla potvrditi.
U XVIII veku veze su poprimile i politički sadržaj. Ova komponenta srpsko-ruskih veza nastaje posle seobe patrijarha Arsenija III Čarnojevića na prostore Habzburške monarhije. Poziv austrijskog cara Leopolda I, njegova aprilska invitatorija, pokrenuo je balkanske narode, a naročito srpski narod, da pomognu Habzburškoj monarhiji u osvajanju teritorija koje su bile pod vladavinom osmanskog gospodstva. U času kad se austrijska vojska povlačila, Arsenije III Čarnojević je bio prisiljen da krene u jednu dugu i dramatičnu seobu koja je stavila simbolički pečat na treći formativni momenat srpskog kulturnog obrasca: to su seobe.
Neprekidna kretanja naroda duž Balkanskog poluostrva, koja Jovan Cvijić naziva metanastazičkim kretanjima, u srpskom slučaju su označila unutrašnje pomeranje čitave kulturne tradicije. Ono je bilo izraz dublje istorijske zakonitosti. Premda je dobio u avgustu 1690. godine privilegiju, kao garanciju religijske i društvene samostalnosti srpskog naroda, patrijarh Arsenije III Čarnojević je brzo shvatio da je preveo narod u jedno neprijateljsko okruženje: nadahnuto katoličkom politikom prozelitizma. Uprkos datim privilegijama, srpski narod je bio izložen jakim oblicima unijaćenja i osetio se izneverenim i razočaranim statusom koji je dobio. U toj prilici patrijarh Arsenije III Čarnojević je 1705. godine uputio pismo Golovinu, ruskom ministru spoljnih poslova na dvoru Petra Velikog, i u toj poslanici povremeno dosezao izražajnost proroka Jeremije, jer je snažim rečima biblijskoga patosa oslikao očajanje i, istovremeno, iskazao nadu u pomoć velikog slovenskog carstva koje se podizalo na istoku.
Poetska nosivost njegove poslanice odslikava na kojoj kulturnoj podlozi nastaje predstava o Rusiji u novovekovnom iskustvu srpskog naroda. U potpunom beznađu pojavljuje se velika ruska imperija na istoku, koja će pobedom nad švedskim kraljem Karlom XII kod Poltave 1709. godine postati važan učesnik evropskih zapleta u XVIII i XIX veku. Veze između Srba i Rusije u tim vremenima postaju značajne u više pravaca. Tako 1711. godine Petar Veliki upućuje gramatu balkanskim narodima u kojoj poziva da mu se priključe u njegovom ratu sa Osmanskom imperijom. Ova gramata označava prodor političkog uticaja Rusije na Balkan. Ne samo da Rusija postaje deo evropskog koncerta sila nego njena politika počinje da naglašava balkansko područje kao područje njenog interesovanja. Ta gramata je vezana za ulogu koju je na ruskom dvoru igrao jedan Hercegovac, diplomata, grof Sava Vladislavić, koji je skrenuo pažnju Petru Velikom na značaj izlaska na toplo more u Jadranskom basenu.
Fasciniran pomorstvom, Petar Veliki je dalekosežno shvatio da Rusija ne može biti velika sila ukoliko ostane samo kopnena zemlja. Rusi su bili kopneni narod. Oni imaju ogromne reke i šume. I to ih i danas fascinira. Čim čovek vidi nekog da istrajno šeta pored reke i opsesivno gleda u šume, on može pomisliti da je Rus. Oni to vole. To je naravno predrasuda, ali u svakoj predrasudi biva očuvana tanana veza sa stvarnošću, koja je i čini delotvornom uprkos istini. Petar Veliki je shvatio da velika sila mora izlaziti na more. To ga čini velikim,jer je posedovao moć strateškog razmišljanja. I Rusija izlazi na Severno more, formira se ruska mornarica, gradi se Sankt-Peterburg. Tako postaje činilac evropske politike.
U skladu sa takvim kretanjem, Petar Veliki je slao, gotovo naredbodavno, ruske plemiće u škole pomorskih znanja u Holandiji i Engleskoj, gde je i sam boravio, kao i svuda gde je bilo znatnijih pomoraca. Tako je jedna grupa boljara učila pomorstvo u Perastu, koji je bio značajno mesto trgovačke plovidbe na početku XVIII veka. U vili Bujovića, kao današnjem peraštanskom muzeju, postoje artefakti koji svedoče o njihovom boravku. Na poziv Petra Velikog bilo je odziva u Crnoj Gori, izbio je ustanak koji je izazvao turski prodor na Cetinje, paljevinu manastira i odmazdu nad stanovništvom 1714. godine. I sama ruska vojna akcija pretrpela je neuspeh u bici kod Pruta.
No, unutar crnogorske sredine počeo je da se razvija osećaj za veze sa Rusijom. Polovinom XVIII veka, oko 1752. godine, vladika Vasilije Petrović, koji je Crnom Gorom vladao sa vladikom Savom, ojačao je te veze, jer je duže boravio u Rusiji i objavio Istoriju Crne Gore na ruskom jeziku u Sankt-Peterburgu, 1754. godine. Ovom knjigom, koja obiluje nepouzdanim podacima, usled slabe istorijske kritičnosti u tom vremenu, on je upoznao rusku javnost sa balkanskim pravoslavnim svetom koji živi u zaleđu Jadranskog mora. Otud ona ima propagandni značaj. Jer, može poboljšati upućenost ruske javnosti u položaj balkanskih pravoslavnih hrišćana. Ali, njena pojava kao da obeležava začetak rusofilije u siromašnoj i malenoj crnogorskoj državi.
Na polovini XVIII veka, zbog reformi Marije Terezije, došlo je do razvojačenja Srba u Ugarskoj, pa su oni ostali bez svog posebnog vojnog položaja. To je ugrožavalo njihove društvene i statusne interese. Zbog toga je jedna značajna grupa srpskog naroda odlučila da se iseli u Rusiju. Taj pokret je uzeo maha u meri da je austrijska carica shvatila njegovu opasnost i njen prvi ministar Kaunic je doneo mere da se pokret iseljavanja Srba iz temišvarskog Banata, odnosno Pomoriške i Potiske krajine, na neki način zaustavi. Oni koji su otišli, otišli su u pravoslavno carstvo koje ih je naselilo na jednoj krajini: ponovo su bili graničari. Bili su to novoosvojeni predeli južne Rusije. Postavši ruski vojnici, oni su predstavljali jednu vrstu grudobrana carevine. Jedan od njih, Simeon Piščević, koji je otišao kao poručnik, a završio kao general-major ruske vojske, ostavio je vrlo obimne memoare, dok je Petar Tekelija, zbog vojevanja na Kavkazu, postao general-an-šef u potonjem naraštaju.
Seoba u Rusiju ima dva značenja. Jedno značenje je istorijsko. Ona nije uspela da očuva srpski identitet preseljenika, naprotiv, pravoslavno carstvo se pokazalo izuzetno pogodnim za napuštanje srpskog identiteta. To vidimo upravo na primeru Simeona Piščevića. Premda piše na ruskom jeziku, sve što piše oslikava prisustvo srpskog osećanja, tradicionalno ukorenjenog, dok njegov sin, Aleksandar Piščević, koji je bio ruski oficir, piše memoare načinom jednog ruskog i baroknog plemića XVIII veka, koji se potpuno osećao Rusom i koji prema Srbima nema ni trunku one emocionalnosti koju je imao njegov otac. Drugo značenje seobe u Rusiju je kulturološko i simboličko. Magistralni izraz mu je dao Miloš Crnjanski svojim velikim romanima Seobe i Druga knjiga Seoba. U njima je istorijska činjenica dobila metafizički sadržaj. Istorijska činjenica jedne seobe pretvara se u simboličku i metafizičku predstavu obećane zemlje: ka kojoj idu pojedinac i narod. Sam Crnjanski, pisac XX veka, oblikovao je svoje pripovedanje kao višesmerno, pa se u njemu pojavljuju jaki zasadi ironije i groteske, u skladu sa modernističkom pripovednom svešću, ali je imao dara i snage da svom slovenofilstvu i rusofilstvu da karakter, sadržaj i oblik koji uprizoruju simboličku i kulturološku predstavu o Rusiji koja je bila kod nas u XVIII veku.
Milo Lompar na Borinoj nedelji: Vreme ide brže od književnosti
Obrazovana početkom XVIII veka kao velika sila na evropskom kontinentu, Rusija je delovala kao jedina mogućnost zaštite pravoslavnih balkanskih naroda od naglašenog katoličenja. U odbrani od unijaćenja, Srbi su molili da im ruska država pomogne. Ona je to učinila tako što je konstruisala drugi jezik crkvenog služenja. Uveden je – u trećoj deceniji XVIII veka – novi bogoslužbeni jezik: bila je to ruska redakcija staroslovenskog jezika, koja je ponela ime ruskoslovenskog ili crkvenoslovenskog jezika. Bio je to dalekosežan potez. Pojavljuju se gramatike ruskoslovenskog jezika i postaju deo obrazovnog procesa bogoslovskih i građanskih škola. Taj jezik ostaje liturgijski jezik naše crkve, čime se pravi neprelazna vododelnica u odnosu na unijatske tradicije koje se pojavljuju u to vreme. Rusija nije samo politički, već i kulturni činilac našeg XVIII veka. Pošto se sve to odigralo, odjednom se videlo da je ruski kulturni uticaj postao dominantan u svesti srpskoga naroda.
Naši pisci odlaze u Kijev da se školuju. Slikari i freskopisci prihvataju barok, izrazito katolički pravac, ali ne preko Austrije nego preko Rusije. Barok, katolički pravac, odredio je stilsko obeležje Poljske, koja je bila u premreženim vezama sa Ukrajinom, tadašnjom ruskom pograničnom oblašću. Tadašnja Kijevska duhovna akademije je uspela da svojim vezama sa Srbima obezbedi stilski prodor baroknog umetničkog izraza, bilo tako što su to razvijali ruski slikari bilo tako što su naši slikari počeli slikati na taj način. To je karakteristična dvosmernost kulturnog uticaja. Tako je usvojen jedan stih – trinaesterac − koji se u našoj nauci zove poljski trinaesterac. On je došao preko Kijeva. I danas ga možemo osetiti u pesmi koja predstavlja himnu Svetom Savi: „Uskliknimo s ljubavlju Svetitelju Savi“. Taj stih je stigao u XVIII veku vijugavim putanjama ruskog uticaja.
Odvija se postepeno pretapanje pojedinih sadržaja crkvenog prosvetiteljstva u građansko prosvetiteljstvo. To pokazuju dvojica najznačajnijih srpskih prosvetitelja u XVIII veku: pre pojave Dositeja Obradovića. Tako je Jovan Rajić, najistaknutiji predstavnik crkvene prosvećenosti, otišao u Kijevsku duhovnu akademiju da se školuje. Kad se vratio, napisao je Istoriju, objavljenu 1794. godine, ali je slavu stekao, i nadimak „učeni Rajić”, jer je uspeo da u kratkom roku napiše pravoslavni katehizis.U trenutku kad je austrijski car nametao unijatski katehizis i kada su se Srbi bunili, rečeno im je u kom roku treba da prilože pravoslavni katehizis. U korenu takve ponude bila je misao da Srbi nemaju čoveka koji je sposoban da napiše pravoslavni katehizis u tako kratkom roku. No, Rajić je napisao katehizis koji je čak prošao katoličku cenzuru, jer oni nisu imali primedbe u smislu hrišćanskog učenja. Tu se potvrdio ruski uticaj u naučnom i prosvećenom smislu.
Ali, on se potvrdio i u građanskom smislu. Najznačajniji predstavnik građanskog prosvetiteljstva, Zaharija Orfelin, napisao je biografiju Petra Velikog. U njoj je oblikovao ideal koji je bio od velikog značaja u naumima evropske prosvećenosti. Bio je to ideal prosvećenog vladara. U Veneciji 1772. godine, u štampariji jednog Grka, jer samo su Grci u Veneciji tada štampali ćirilične knjige, kod štampara Dimitrija Teodosija, pojavilo se Žitije Petra Velikog. Ključno jeda je bilo napisano na ruskom jeziku, reformisanom ćirilicom, i posvećeno ruskoj carici Katarini II. Sva tri svojstva bila su znakovi prosvećenosti. Ono što je u prvi mah bilo rezultanta crkvenog prosvetiteljstva postalo je deo građanskog orijentisanja. Osamnaesti vek je imao u našoj svesti, u kulturnoj podlozi, ruski uticaj, rusko značenje i u jeziku, i u kulturi i rusku političku orijentaciju. Opštehrišćanska orijentacija je, dakle, poprimila oblik ruske političke orijentacije. Kao i prosvetiteljska orijentacija.
A onda je otpočeo XIX vek. Erik Hobsbaum je ustvrdio da je on istorijski počeo pre nego što kalendarski počinje, jer je počeo sa Francuskom revolucijom (1789). I istorijski je završen posle svojih završnih kalendarskih godina: sa početkom Prvog svetskog rata (1914). Bio je to u istorijskom smislu najduži vek svetske istorije. A XX vek je istorijski bio najkraći, jer je trajao od Oktobarske revolucije (1917) do pada Berlinskog zida (1989). Svakako bi se moglo dometnuti da između ovako čvrstih odrednica postoji neko prelazno razdoblje: kao neka vrsta vremenskog vakuuma u kojem se mešaju sadržaji minule i nadolazeće epohe.
Kod Dositeja se odigrava značajno razdvajanje: najveći zapadnjak u srpskoj kulturi, zatočnik racionalizma i prosvećenosti, prešavši u Srbiju za vreme Prvog srpskog ustanka, usvojivši stanovište prosvećenog nacionalizma, suočen sa istorijskim okolnostima, zastupa stanovište političkog izbora Rusije, a ne Austrije: u manastiru Vraćevšnica 1810. godine. Tako ostaje u krugu racionalističkih shvatanja i realnih političkih opredeljenja. U XIX veku dolazi do kulturnog raslojavanja. Jer, kulturna podloga u širokim masama natopljena je ustaljenim predstavama u kojima preovlađuje ruski uticaj, usidren pravoslavnim tradicijama. Tako Vuk beleži da je Hajduk Veljko Petrović „Ruse… neiskazano ljubio i mloge je običaje od nji poprimao.” To je imalo razmere poricanja očiglednosti: „On je o ruskoj nepobjedimosti toliko bio uvjeren da nikako nije mogao vjerovati da su Francuzi došli u Moskvu, niti mu je ko smio to pomenuti dok se gođ nijesu natrag vratili.” To su znaci kolektivne predstave.
Ruski uticaj je rastao kako je rastao značaj Rusije na svetskoj pozornici. On je u Karađorđevom ustanku poprimio izrazito politički sadržaj. U diplomatskoj misiji prote Mateje Nenadovića, koja je počela u jednom čamcu koji je otplovio Dunavom u nepoznato, Karađorđevi ustanici su ostvarili vezu sa ruskom vojskom koja je ratovala u područjima delte Dunava. I Rusija je Karađorđev ustanak pomogla u vojnom smislu. Tu se pojavljuje senka koja prati odnose velikih i malih naroda. Ona obuhvata i odnose između Rusije i Srba. Sultan je 1806. godine ponudio Karađorđevoj Srbiji autonomiju veću nego što ju je dobio Miloš 1815. godine. Ta ponuda, koju je ispregovarao jedan trgovac, Petar Ičko, zove se Ičkov mir. Budući da je u tom trenutku ratovala sa Osmanskom imperijom, Rusija je tražila da Karađorđeva Srbija odbije tu ponudu. Mala zemlja uvek je pred odlukom o tome da li da sledi svoj neposredni interes ili da sledi svog velikog zaštitnika, uz rizik da njeni interesi mogu biti ugroženi u sporazumima velikih sila. (Sledeći zapadne demokratije, Čehoslovačka je 1938. godine nestala, jer su je one – postigavši Minhenski sporazum – prepustile Nemačkoj.) Karađorđeva Srbija je odbila Ičkov mir i nastavila, zajedno sa Rusijom, da ratuje protiv Turske.
U trenutku kada − treći put u istoriji kao evropski i ratni pokret − Napoleonova najezda kreće ka njenim granicama, Rusija je sklopila separatni mir sa Osmanskom imperijom: 1812. godine. U jednom članu Bukureškog mira, Rusija je uspela da isposluje da ima pravo da brine o položaju balkanskih hrišćana. To je bilo sve. Bez ruske pomoći i vojske, Karađorđeva Srbija je pod dvostrukim udarom, iz pravca Bosne i iz pravca Niša, poklekla i bila izložena strahovitom pustošenju. Jer, sultan je Srbiju stavio sedam dana van zakona. To praktično znači da je dozvoljeno sve što se učini sa stanovništvom i dobrima osvojene zemlje. Bila je to strašna odmazda i uslovila je masovne pokrete izbeglica koji su prešli u Habzburšku monarhiju. Taj primer pokazuje da mere i odnosi velikih i malih naroda uvek počivaju na upozoravajućoj asimetričnosti, kojoj ne izmiču ni odnosi srpskog i ruskog naroda.
Blizina zapadnog sveta čini da elementi promene postaju vidni u XIX veku. Kod prečanskih Srbi kulturni i politički čvor je vidljiv: učeni u zapadnom duhu, oni naginju modelu društva koji ima zapadne elemente, pa – posebno od ustavobraniteljskog režima – utiču na oblikovanje srpskih zakona u zapadnom duhu. No, njihova kulturna i, naročito, jezička opredeljenja ostaju vezana za ruske uticaje. Kod Vuka je drukčije: on forsira narodnu kulturu, koja u sebi nosi jake ruske zasade, ali čija jezička standardizacija označava odvajanje od ruskog uticaja, dok njegova politička opredeljenja idu u zapadnom pravcu. Vuk je išao na ruku, svesno ili nesvesno, austrijskoj politici odvajanja Srba od slovenskih, odnosno ruskih jezičkih i književnih osnova. To je ostavilo traga u kulturnoj podlozi srpskog identitetskog izgrađivanja.
Jer, u srpskoj kulturnoj podlozi sve više preovlađuju oblici distanciranja intelektualne i kulturne elite od ruskog političkog zračenja. Potreba za unutrašnjom slobodom – kao zapadna vrednost unutar zajednice – navodi na razvijanje distance u odnosu na rusku tradiciju; potreba za spoljašnjom slobodom – kao odbrana od zapadnih interesa – odvodi prizivanju ruskog uticaja. Taj čvor – kao raskorak između kulturne podloge i političkog ponašanja − ide kroz čitav XIX vek. Tako je i kod stranaka. Narodna radikalna stranka Nikole Pašića je bila proruska i imala je većinsku karađorđevićevsku orijentaciju. Bio je to populistički nacionalizam. Naprednjaci Milana Piroćanca bili su proaustrijski orijentisani, sa većinskom obrenovićevskom orijentacijom. Bio je to elitistički nacionalizam. Liberali Jovana Ristića bili su proruski orijentisani i sasvim obrenovićevski orijentisani. Bio je to prosvećeni nacionalizam.
Premda je to vek velikog ruskog političkog uticaja, u meri da su u njemu − kako piše Slobodan Jovanović − svi naši vladari padali u trenutku kad su bili u lošim odnosima sa ruskom politikom, ipak stvari nisu više jednosmerne: zbog promena u kulturnoj podlozi. U velikom veku ruske kulture, kakav je XIX vek, ruski uticaj nije mogao da se zaustavi, jer se on rasprostire po celom svetu, kroz veliku književnost Puškina, Gogolja, Dostojevskog, Tolstoja, Čehova, pa je imao svoje reprezentante i unutar srpske kulture, ali srpska kultura – shvaćena kao mnogostrana društvena praksa – vidljivo se pomerala ka zapadnim težištima i ishodištima.
Nastaviće se…
Sadržaj nije dozvoljeno deliti i prenositi bez dozvole autora.
