Piše: Vuk Bačanović
Dok finski filozof i profesor Univerziteta u Ouluu Jouni-Mati Kuukanen objašnjava kako se istorijska tumačenja racionalno opravdavaju, holandski istoričar i profesor istorije humanističkih nauka na Univerzitetu u Lajdenu Herman Paul ispituje šta političko „mi” radi prošlosti, finski istoričar, filozof istorije i viši istraživač Univerziteta u Turkuu Kale Pihlajnen razlikuje istorijske činjenice od priča koje na njima gradimo, a francuski istoričar i nekadašnji direktor studija antičke i moderne istoriografije na pariskoj Visokoj školi za društvene nauke Fransoa Artog istražuje kako epohe mijenjaju samo iskustvo istorijskog vremena, akademik Slobodan Backović na Anteni M otvara ostavinsku raspravu nad Crnom Gorom: kome pripada njena istorija?
Predmet ostavine obuhvata Kruse, Grahovac, Vučji do, Martiniće, Fundinu i ostalu nepokretnu prošlost. Potrebno je samo ustanoviti ko ima pravo da polaže vijenac, izgovori „srpski” i, po mogućnosti, izvadi list nepokretnosti za bitku iz 1796.
Backović, valja podsjetiti, nije čovjek bez naučne biografije.
Fizičar je koji se bavio visokoenergetskim interakcijama čestica i atomskih jezgara, radio u međunarodnim istraživačkim centrima, bio profesor, dekan, akademik i, od 2003. do 2008, ministar prosvjete i nauke Crne Gore.
Upravo zato njegov izlet u istoriju ostavlja izvanredno loš utisak: čovjek koji je proučavao sudare elementarnih čestica kao da je zaključio da se sudari identiteta najuspješnije objašnjavaju tako što se jednom učesniku oduzme pravo da se poziva na sopstvenu prošlost.
Vuk Bačanović: Da li se u Sarajevu oblikuje bošnjački Dodik?
U tekstu „Kome pripada istorija Crne Gore?” objavljenom na Antena M Backović negoduje što Srpska pravoslavna crkva i srpske organizacije obilježavaju pojedine istorijske pobjede, a njihova okupljanja posjećuju i državni zvaničnici.
Vidi u tome opasnost po građanski karakter države, sekularnost i zajedničko istorijsko pamćenje. U isti niz smješta i Temeljni ugovor, katastarsko uknjižavanje crkvene imovine, pa čak i izbor mjesta na kojem je proslavljena Fundina. Na trenutke djeluje kao da je istorija nauka o tome ko je organizovao svečanu akademiju, gdje je stajao obelisk i da li je prigodno da mitropolit SPC sjedi u prvom redu.
Naravno, niko razuman ne spori da državni funkcioneri treba da predstavljaju sve građane, da se državne svečanosti ne pretvaraju u stranačke mitinge i da se pitanje crkvene imovine rješava u skladu sa zakonom. Ali iz tih prilično elementarnih načela javnog života izvoditi sumnju u pravo Srba da baštine srpsku prošlost Crne Gore znači zamijeniti istoriografiju imovinsko-pravnim odjeljenjem.
Sve i kada bi katastarske knjige bile uređene sasvim drugačije, kada bi svaka crkva, manastir i pedalj zemlje bili uknjiženi na državu Crnu Goru, time se ne bi steklo i vlasništvo nad vjekovima koji su u njima ostavili svoj trag. Katastar može promijeniti titulara prava svojine, ali ne može izbrisati istoriju, niti jednom narodu izdati rješenje o prestanku prava na sopstveno pamćenje. Ukoliko bi se ta nadležnost jednom proširila i na pokojnike, Njegoša bi, kao naročito spornu nepokretnost, valjalo hitno uknjižiti na jednog vlasnika, uz izričitu zabranu da njegovi stihovi, bez prethodno pribavljene saglasnosti nadležnog organa, prelaze nacionalne međe.
Herman Paul u knjizi Ključna pitanja teorije istorije objašnjava kako političko „mi”, kojim prisvajamo prošlost, istovremeno određuje ko iz nje biva isključen. Upravo to čini Backović kada crnogorsku istoriju proglašava zajedničkom, ali srpsko pozivanje na nju tretira kao svojevrsno istorijsko bespravno useljenje. Jouni-Mati Kuukanen podsjeća da istorijske teze moraju biti racionalno potkrijepljene, a ne ovjerene nacionalnom podobnošću; Kale Pihlajnen da različita tumačenja prošlosti ne ukidaju obavezu prema činjenicama, pa ni onim koje svjedoče o srpskoj tradiciji Crne Gore.
Fransoa Artog, napokon, pokazuje koliko je pogrešno istorijske epohe tumačiti kategorijama sopstvenog doživljaja sadašnjosti, upravo kao kada se današnji, nesumnjivo stvarni crnogorski nacionalni identitet projektuje u vjekove u kojima su odnosi srpskog i crnogorskog imena bili bitno drugačiji.
Iz svega toga proizlazi prilično nezgodan zaključak za naše katastarske filozofe: prošlost se može naučno istraživati i na različite načine baštiniti, ali se ne može nacionalizovati administrativnim rješenjem. U stvari može, ali to podrazumijeva osnivanje Državne uprave za katastarsko razgraničenje pokojnika, koja bi Njegošu izdala rješenje o nacionalnoj pripadnosti, a zatim ga, zbog protivrječnih izjava za života, prekršajno kaznila i naložila mu da se u roku od osam dana izjasni čiji je bio.
Backović na kraju ispravno konstatuje da istorija Crne Gore pripada svim njenim građanima. Šteta što iz prethodno izloženog proizlazi da je ona zajednička samo pod uslovom da se Srbi uzdrže od pretjeranog ispoljavanja sopstvenog istorijskog identiteta, naročito u prilikama kada bi taj identitet mogao postati vidljiv i bez prethodnog odobrenja nadležnih tumača prošlosti. Nije, naravno, zastrašujuće što jedan fizičar ne poznaje savremenu filozofiju istorije. Niko nije dužan da bude stručnjak za sve, pa čak ni akademik.
Zastrašujuće je što čovjek koji je bio ministar prosvjete i nauke, a danas nosi najviša akademska zvanja, pokazuje tako oskudno razumijevanje istorijskih procesa, nacionalnih identiteta i samog pojma kulturnog nasljeđa. Još je više zastrašujuće što se takvo nerazumijevanje iznosi s autoritetom naučne ustanove, kao da akademska titula može nadoknaditi nedostatak argumenata. I zato se, poslije ovakvog teksta, nameće pitanje koje je daleko ozbiljnije od onoga kome pripada istorija Crne Gore: kako je moguće da su ljudi koji tako malo razumiju istoriju odlučivali o tome šta će drugi o njoj učiti?
