Piše: Vuk Bačanović
Dana 10. juna 1942. godine započela je velika njemačko-ustaška ofanziva na Kozaru, jedna od najvećih protivustaničkih operacija izvedenih na prostoru okupirane Jugoslavije. Pod komandom njemačkog generala Fridriha Štala, uz učešće 40.000 njemačkih, domobranskih i ustaških jedinica Nezavisne Države Hrvatske, oko Kozare i Prosare postepeno je zatvoren obruč čiji cilj nije bio samo uništenje partizanskih snaga NOP-a nego i potpuno uništenje ljudi koje su okupacione vlasti smatrale nepouzdanim.
Vojna operacija završena je sredinom jula njemačkim proglašenjem „velikog uspjeha“, ali je iza tog militarističko-birokratskog jezika vojnih izvještaja ostala jedna od najvećih ljudskih tragedija u istoriji srpskog naroda u Bosni i Hercegovini tokom Drugog svjetskog rata. Prema podacima koje iznosi hrvatski istoričar Nikica Barić, sudbina više od šezdeset hiljada ljudi od osamdeset hiljada koji su se našli u okruženju bila je neposredno određena događajima koji su uslijedili nakon zatvaranja kozaračkog obruča.
Ljudi u okruženju nisu predstavljali samo naoružane ustanike protiv NDH. Među njima su bili seljaci: starci, žene, djeca i čitave porodice koje su se, bježeći pred neprijateljem, našle u zbjegovima između šuma, jaruga i planinskih bestragija Kozare. Hiljade muškaraca strijeljane su kao partizani ili partizanski simpatizeri. Desetine hiljada ljudi, uključujući i žene, djecu i starce su završile u logorima Zemun, Stara Gradiška i Jasenovac.
Vuk Bačanović: Propast civilizacija kao mjera američke hladnoratovske pobjede
Mnogi su deportovani na prisilni rad u Njemačku i Norvešku, odnosno pretvoreni u robove. Hiljade djece odvojena su prisilno od roditelja i rasuta po prihvatilištima, domovima i logorima, često bez mogućnosti da ikada više pronađu svoje porodice, bivajući tako – ukoliko u međuvremenu nisu umrli od gladi, bolesti i zlostavljanja – uklopljeni u asimilacioni projekat ustaške države. Prema različitim procjenama, u samoj operaciji i njenim neposrednim posljedicama stradalo je trideset pet hiljada ljudi. Kozara je u tom smislu bila daleko više od jednog od brojnih ratišta Narodno oslobodilačkog rata.
Ona je jedna od onih istorijskih tačaka u kojima se sabiraju sudbine generacija i u kojima jedan narod kao u ogledalu može da vidi vlastiti vijek – vijek gotovo neprekidnog sudara sa najmoćnijim silama svoga vremena. Od austrougarskih i njemačkih ofanziva 1914. i 1915. do nacističko-ustaškog obruča oko Kozare 1942. godine, srpski narod je u razmaku kraćem od tri decenije prošao kroz dva velika istorijska sistematska uništenja: prostor nastanjen Srbima sa obije strane Drine našao se na udaru jednog istog istorijskog kretanja: nastojanja da se prostor Balkana podredi političkim, vojnim i ekonomskim interesima srednje Evrope.
U tim ratovima, logorima, okupacijama i prisilnim migracijama život je izgubilo približno milion ljudi. Za veliki narod to bi bila teška rana; za mali narod to je značilo da je smrt odnijela više ljudi nego što su neka pokoljenja uspjevala da rode, ostavljajući iza sebe prazninu koju nije bilo moguće ispuniti ni decenijama mira.
Na njoj se jasno vidi mehanizam koji je obilježio sudbinu čitavih srpskih oblasti u Dvadesetom vijeku: najprije dolazi velika vojna sila, zatim njeni lokalni saveznici i upravljači, potom razaranje naselja, uništavanje privredne osnove života, raseljavanje stanovništva, logori, odvođenje ili likvidacija radno sposobnih, rasparčavanje porodica…
Ali možda najteža istina koju nam ostavljaju Kozara i čitav srpski dvadeseti vijek jeste činjenica da veliko stradanje samo po sebi ne rađa nužno mudrost. Ono može roditi i gorčinu, strah i iskušenje da se sopstvena istorijska rana pretvori u moralni izuzetak. Upravo zato je dubina moralnog sunovrata devedesetih godina toliko tragična.
Ne samo zbog dehumanizacije žrtava koje je proizveo samo zbog toga što nisu bili Srbi nego zato što je predstavljao duhovnu izdaju samog smisla srpskog istorijskog iskustva. Recimo to brutalno iskreno i otrežnjujuće: to što je srpski dvadeseti vijek bio jedna velika Srebrenica ne može opravdati trenutak u kojem je taj isti vijek bio ponižen u Srebrenici i drugim sličnim stratištima.
Jednako je pogrešno i drugo tumačenje, sve popularnije među onima koji toliko vole srpske kolaboracioniste i njihov uvijek unaprijed pripremljen zaključak koji se čita između redova svake njihove argumentacije: da otpora uopšte nije trebalo biti. Po toj logici, istorija bi valjda bila blagonaklonija prema onima koji na vrijeme spuste pogled, prihvate tuđi poredak i nauče napamet pravila koja su za njih napisali moćniji. Kao da su imperije kroz istoriju bile neka vrsta dobrotvornih društava koja nagrađuju poslušnost, a kažnjavaju isključivo drskost i neposlušnost. Kao da su Kozara, Mačva, Jasenovac ili bezbrojna druga stratišta nastali zato što su njihove žrtve imale pogrešnu poslovnu strategiju, a ne zato što su se našle na putu velikih sila i njihovih projekata.
A upravo nas istorija imperija uči suprotnom: velike sile rijetko organizuju osvajačke pohode zato što su neki narodi neposlušni; mnogo češće narodi postaju neposlušni onda kada shvate da su već određeni za osvajanje. Zastave, uniforme i službeni jezici takvih projekata mijenjaju se kroz vijekove, ali njihov osnovni cilj ostaje isti – da se tuđi prostor, tuđi rad i tuđa budućnost stave u službu vlastitih interesa.
Uostalom, šta je pouka srpskog dvadesetog vijeka? To Kozara zato ne pripada samo srpskom pamćenju iz kojeg blijedi ili ostaje u iskrivljenom obliku. Ona pripada i velikom, tužnom iskustvu svih malih naroda koji su se kroz istoriju zatekli na putu tuđih osvajanja, tuđih planova i tuđih računica.
Zato nam ona pomaže da bolje razumijemo mnoga druga mjesta na kojima su obični ljudi jednog jutra shvatili da su njihove kuće, njive, groblja i dječija igrališta postali dio neke od imperijalističkih strategija. Uvijek se, na kraju, sve svede na iste scene: na unezvjerenu majku koja traži dijete, na kolonu izbjeglica na prašnjavim i blatnjavim drumovima, na granatiranu i zapaljenu kuću koja ostaje bez ukućana i na narod koji očajnički pokušava da preživi vrijeme u kojem o njegovoj sudbini odlučuju psihopate. Jer kada zaboravimo kako su nastajale Kozara, Vijetnam Gaza, Libanon, Jemen ili bezbrojna druga mjesta nekadašnje i sadašnje ljudske nesreće, tada ne zaboravljamo samo mrtve nego i znanje koje su nam ostavili o svijetu.
Vuk Bačanović: Građanska BiH koja nije postojala – prilog istoriji jedne političke fikcije
Zato je sjećanje na Kozaru istinito samo ako nas ne zatvara u krug vlastite boli, nego nas uči da prepoznamo bol i onda kada pripada nekom drugom. Narod koji je prošao kroz obruče, logore, zbjegove, izgladnjivanja i deportacije morao bi uvijek prepoznati trenutak kada se svijet drugog ljudskog bića počne iskrivljivati, kada drumovi kojima je juče slobodno hodio odjednom vode samo u jednom pravcu, u smrt, a horizont nestaje iza bodljikave žice. Upravo tu počinje zrela istorijska svijest: ne u nadmetanju žrtvama, ne u politikantskoj trgovini uspomenama, nego u sposobnosti da se u svekolikoj tuđoj nesreći prepozna nešto od vlastite. Tek tada milion onih koji nestadoše u 20. vijeku prestaju biti nijema statistika nacionalnog usuda i postaju opomena koja nadilazi narode, granice i vrijeme.
