Istoričar Aleksandar Stamatović kazao je da su zelenaški komiti, finansirani od strane Italije, počinile brojne svirepe zločine, kako bi destabilizovali zajedničku državu formiranu 1918. godine.
Istoričar Aleksandar Stamatović kazao je da su zelenaški komiti, finansirani od strane Italije, počinile brojne svirepe zločine, kako bi destabilizovali zajedničku državu formiranu 1918. godine.
On je, u intervju za IN4S, istakao da komiti iz doba austrougarske okupacije i oni nakon tzv. Božićnog ustanaka nemaju nikakvih dodirnih tačaka, odnosno u pitanju su dva potpuno različita pokreta koji praktično idejno, politički i u svakom drugom smislu nemaju nikakve veze.
Stamatović je ukazao da su od strane zelenaških komita na mučki i prevaran način ubijena tri poslanika Podgoričke skupštine: sveštenik Krsto Radulović iz Komana iz Katunske nahije, Krsto Stanišić iz Bjelopavlića i bivši crnogorski plemenski kapetan Ilija Mandić iz kapetanije gornjomoračke.
U kasnijem periodu, među desetinama ubistava, istakao bih ubistvo dr Nika Martinovića, rođenog brata crnogorskog generala i predsjednika Vlade Mitra Martinovića, koji je takođe podržao ujedinjenje. Sve su to bila ubistva, kao i desetine drugih, modernom pravno-krivičnom terminologijom rečeno izvršena na podmukao i svirep način, naveo je on.
Uskoro u Nikšiću predstoji otkrivanje spomenika crnogorskim komitima, bilo onim iz doba austrougarske okupacije 1916-1918.godine, bilo onim tzv. zelenaškim, koji se javljaju poslije tzv. Božićnog ustanka. Možete li za naš portal najprije u stručno istorijskom smislu razjasniti ko su ovi prvi, a ko drugi? Da li se radi zapravo o tzv. spojenim sudovima, ili kontinuitetu dva pokreta otpora, najprije austrougarskoj, a potom, kako tvrdi aktuelna vlast, „srpskoj okupaciji i državnom poništenju“ Crne Gore?
-Radi se o dva potpuno različita pokreta koji praktično idejno, politički i u svakom drugom smislu nemaju nikakve veze. Veza se može dovesti samo u tom pogledu, što je jedan manji dio komita iz austrougarske okupacije kasnije pripadao zelenaškim komitima. Kao primjer naveo bih Radojicu Nikčevića iz Pješivaca. No, kad uzmete u obzir činjenicu da je on po predaji vlastima bio suđen i osuđen, i da je u zatvoru napravio gusle kralju Aleksandru Karađorđeviću, a život okončao u martu 1942. godine kao četnički vojvoda, ubijen od partizana na Bršnu kod Nikšića, onda treba dobro poznavati Crnogorce i sve njihove metamorfoze. Dakle, opet ističem činjenicu, Nikčević gine kao četnički vojvoda. On, dakle, nema veze kao bivši zelenaš sa tzv. Petrovdanskom Crnom Gorom Sekule Drljevića, niti sa Krstom Popovićem koji, takođe, u decembru 1941. godine počinje akciju protiv partizana.
Konkretno, ko su bili komiti iz doba austrougarske okupacije?
-Komitski pokret protiv austrougarske okupacije javlja se u ljeto 1916. godine, i eskalira u naredne tri godine okupacije. Iako je veliki broj ljudi starijih crnogorskih generacija upućen u ovu problematiku, mlađe je ne poznaju i idealizuju. Taj komitski pokret nije imao jedinstvenu komandu i političku platformu. Postojalo je niz grupa koje su same za sebe djelovale, a pored sukoba sa austrougarskim okupatorom, sukobile su se i između sebe. S obzirom da se u toku rata javila velika glad i harala španjolska groznica (veliki grip), postojale su čitave grupe komita-pljačkaša, čija je jedina pobuda bila pljačkati domaće stanovništvo pod izgovorom da sarađuje sa okupatorskim vlastima. Sa druge strane, postojalo je niz komitskih grupa sa klasičnim patriotskim oslobodilačkim pobudama, i iz tih grupa su izrasla gotovo legendarna imena vođa komita: vojvode Vida Đurovića, Jovana Todorovića, Vlada Zmajevića, Radojice Vojninovića, Vuksana Minića, Arsa Milića itd. Većina tih komitskih grupa i njihovih vođa nijesu krili odiozu prema kralju Nikoli. Smatrali su ga izdajnikom koji je ostavio sopstveni narod na cjedilu i otvoreno propagirali ujedinjenje sa Srbijom i proglašavali Petra Karađorđevića za svoga kralja. Sa druge strane, surova crnogorska zbilja govori da je najveći dio tih komitskih vođa stradao mučki ubijen od Crnogoraca, koji su očekivali nagradu od austrijskih vlasti, ili je ubijen po špijunskim dojavama od okupatora gdje se nalaze. Kraj starijih crnogorskih puteva, a to se može vidjeti i danas, i po nekim crnogorskim gradovima, istakao bih Kolašin i Danilovgrad napravljeni su skromni spomenici u periodu između dva svjetska rata poginulim komitima i žrtvama austrougarskog okupatora. Zašto sadašnja vlast ne obnovi te spomenike postavljam javno pitanje? Ako je sadašnja vlast toliko prionula da podigne spomenik komitima, što npr. u Nikšiću ne podigne spomenik Radojici Vojinoviću iz Župe, legendarnom i opjevanom komitskom vođi, čiju su sestru Milicu takođe ubili Austrijanci. Što DPS-ovska vlast u Danilovgradu ne podigne spomenik legendarnom vođi komita vojvodi Vidu Đuroviću? Što u Kolašinu ima spomenik Veljku Vlahoviću, ali nema njegovom ocu kapetanu crnogorske vojske Milinku Vlahoviću, koji je dospio i do Srbije da bude učesnik Topličkog ustanka, i kasnije bio potpukovnik jugoslovenske vojske, ili Jovanu Radoviću iz Morače, profesoru i komitskom vojvodi? Ona to neće, jer su svi ti ljudi, sa sijaset drugih bili pobornici ujedinjenja i veliki Srbi!
Slijedi Božićni ustanak poslije odluka Podgoričke skupštine. Ko su onda zelenaški komiti?
–S obzirom da je tzv. Božićni ustanak brzo propao, bio traljavo organizovan, bez prave političke platforme šta se htjelo sa njime, o čemu dovoljno govori činjenica da glava ustanka, njegov organizator i inspirator bivši ministar Jovan Plamenac noć uoči ustanka bježi iz Crne Gore, a veliki dio ustanika se vratio kućama, a jedan manji dio i bio pohapšen od novih vlasti, pojavljuju se zelenaški komiti kao nesporno politička gerila. No, sa druge strane treba istaći činjenicu da veliki i presudan udio u organizovanju tog ustanka ima Italija i njen klasični agent Đovani Baldači, koji je u svojim zadacima bio odgovoran italijanskom ministru rata, i italijanskim vojnim brodom dovežen u Kotor da animira određeni broj ljudi za ustanak. Zbog neriješenih teritorijalnih pitanja sa novostvorenom Kraljevinom SHS, tj. pretenzija na jadransku obalu, Italija otvara tzv. crnogorsko pitanje. Njoj odgovara slikovito rečeno taj čir na tkivu nove države, da bi je ucjenjivala da se sa njom pogodi. Ona u Italiji organizuje vojne logore za Crnogorce u Gaeti i Formiju, finansira, vojno, i propagandno pomaže crnogorsku emigraciju. Jedan broj tih komita odlazi u Italiju preko Albanije, pa se opet vraća u Crnu Goru i nastavlja akciju. Cilj je bio na svaki način destabilizovati novu vlast, napadati vojsku i žandarmeriju, ubijati pristalice ne bih rekao ujedinjenja, nego Podgoričke skupštine, a objasniću kasnije tu razliku. Ti komiti, dakle, nemaju apsolutno nikakve veze sa komitima iz austrougarske okupacije, organizaciono, idejno, i po opštem kontekstu nastanka, sem što je, kako sam naveo, jedan manji broj njih, nekada komitovao i za vrijeme austrougarske okupacije.
Nijesu poštedjeli ni sveštena lica
Da li se može govoriti o zločinima tih komita, i da li su oni zaista činili zločine?
-Apsolutno da! Kako sam već rekao, cilj je bio po svaku cijenu destabilizovati novu vlast. Tako od strane komita na mučki i prevaran način bivaju ubijena tri poslanika Podgoričke skupštine: sveštenik Krsto Radulović iz Komana iz Katunske nahije, Krsto Stanišić iz Bjelopavlića i bivši crnogorski plemenski kapetan Ilija Mandić iz kapetanije gornjomoračke. U kasnijem periodu, među desetinama ubistava, istakao bih ubistvo dr Nika Martinovića, rođenog brata crnogorskog generala i predsjednika Vlade Mitra Martinovića, koji je takođe podržao ujedinjenje. Sve su to bila ubistva, kao i desetine drugih, modernom pravno-krivičnom terminologijom rečeno izvršena na podmukao i svirep način.
Da li možete navesti taksativno još neke zločine i nasilja zelenaških komita?
-Spisak bi zaista bio dug, i to nas dovodi u sveru bizarnih i morbidnih detalja, naročito zbog toga, ako bih naveo počinioce, što postoje njihovi potomci koji ne snose ama baš nikakvu odgovornost za počinjene zločine predaka. Navešću samo nekoliko primjera različite provinijencije, koji govore da zelenaški komiti nijesu birali koga, kada i kako treba ubiti i maltretirati, samo ako nije bio pristalica kralja Nikole. Na njihovom udaru bila su i sveštena lica. Tako je paroh bogetićki u Pješivcima Ilija Mijušković ubijen 10. novembra 1919. godine. Iste godine, 16. avgusta, grupa zelenaških komita zapalila je kuću i deset košnica pčela parohu čevsko-ubaljskom u Katunskoj nahiji Luki Nikoliću. Prilikom službe istog dana u crkvi na Lipi u Cucima, došli su na bogosluženje, i tražili da na kraju bogosluženja ne smije pominjati kralja Petra kao zvaničnog vladaoca nove države, nego kralja Nikolu. Kada je on to odbio maltretirali su ga i tukli. Druga grupa komita došla je sljedećeg dana na njegovu službu u Trnjinama, i takođe tražila da pominje kralja Nikolu na bogosluženju. Kada je to odbio, izveli su ga iz oltara ispred crkve, čupali mu bradu i kosu, tukli ga i tjerali ga da trči oko crkve i uzvikuje: “Živio kralj Nikola“!
Rekoh vam, spisak bi bio zaista dug, a stvari su bizarne i morbidne. U potpuno drugom aspektu naveo bih detalj da na dušu zelenaških komita pada i pogrom muslimanskog stanovništva u Šahovićima kod Bijelog Polja. Naime, grupa zelenaških komita je u okolini Mojkovca mučki i iz zasjede ubila bivšeg kapetana crnogorske vojske Boška Boškovića. On je bio veliki pobornik ujedinjenja i kasnije načelnik sreza kolašinskog. Da bi sakrili svoje zlodjelo, preko jataka su proturili priču da su Boškovića ubili muslimanski komiti iz grupa Jusufa Mehonjića i Huseina Boškovića, koji su tih godina harali raškom oblašću. Razularena, primitivna seoska masa iz tzv. novopripojenih oblasti, koja je imala nespornu fobiju prema muslimanskom stanovništvu, koje ga je do samo desetak godina ranije pod turskom vlašću maltretiralo i zulumilo, krenula je u pogrom tog stanovništva. Tek se kasnije saznalo da su to zapravo učinili zelenaški komiti, koje je predvodio djed jednog sadašnjeg političara, koji je od 1990. godine prošao složenu metamorfozu od nacionalnog Crnogorca i neokomuniste, do nacionalnog Srbina i demokrate. Ista ta individua je predvodila grupu komita, i na veoma morbidan način ubila jednog adolescenta od 16-17 godina, iz bratstva Božovića iz Pipera, koje je bilo poznato kao bjelaško. Pošto su ubili dvojicu ljudi prethodno, komiti su rekla da je on mlad za metak, ali je ovaj njihov vođa rekao, da će to pašče za koju godinu porasti i pucati na njih, i hladnokrvno ga bio.
U namjeri da pruži objektivnu sliku tog vremena, ovaj portal Vas ipak podsjeća da postoje istoričari u Crnoj Gori, koji takstativno navode niz zločina novih vlasti, da su to bili pravi pogromi i kaznene ekspedicije „srpskih okupacionih vlasti“.Da je zapaljeno 4000 kuća, ubijeno oko 2000 ljudi u represalijama. Kako to komentarišete?
-Uzdržaću se od nekih neozbiljnih komentara, i nastojaću da dam krajnje profesionalan, što bi se reklo esnafski odgovor i objašnjenje. Podsjetiću na samo jedan podatak. U tzv. Drugom Omer-pašinom pohodu 1862.godine Turci su zapalili po izvještaju ruskih diplomata šezdeset sela, a kako knjaz Nikola u svojim memoarima navodi, ubijeno je 3500 Crnogoraca. Operacije su vođene samo u dijelu Crne Gore. Ispada tako da su „srpske okupacione trupe“ i njihove crnogorske sluge bjelaši pobili više naroda u Crnoj Gori i popalili više kuća nego Turci! Na osnovu kojih izvora to ti istoričari tvrde? Nema tu nikakve filozofije u istraživačkom postupku i metodologiji zbrajanja. Postoje nekolike grupe izvora. Prvi su zvanični vojni i žandarmerijski izvještaji o akcijama organa nove vlasti koji su potpuno objektivni, koji su dakle službeni. Drugi su izvori iz neformalnih izvještaja komita, njihovih ličnih pisama i sl, koji su slati centrali u Italiji, i koji su predimenzionirani, da bi se iz centrale, ako se prikaže što veći broj žrtava iskamčila što veća pomoć, a naročito novac. Treća grupa izvora su oni projektovani u službenom glasniku emigrantske Vlade u Italiji „Glasu Crnogorca“, sa namjerom da se stanje u novoj državi prikaže krajnje nepovoljno. Slobodno rečeno, radilo se o medijskim zloupotrebama, koje se u modernom vremenu mogu ravnati sa aferama Markale u Sarajevu i Račak na Kosovu. Četvrta grupa izvora je ona koju su u vidu izvještaja slali oficiri država koje su imale u početku postaje u Crnoj Gori: italijanskih, francuskih, britanskih, pa čak i američkih, ili diplomata koji su kasnije pohodili Crnu Goru. Ti izvještaji su krajnje paušalni, i idu od krajnje nepovoljnih, do krajnje idealnih, u zavisnosti kakav je odnos imala koja država prema novoj državi Kraljevini SHS.
Višestruke ubice i klasični razbojnici
Stereotipno se, međutim, interpretiraju ubistva porodice Petra Zvicera i majora Šćepana Mijuškovića kao vrhunac „srpskog okupacionog zločina“ u Crnoj Gori? Kako to komentarišete?
-Oko prvog slučaja postoji nekoliko enigmatičnih detalja. Najprije koliko je članova njegove porodice stradalo, jer u izvorima postoje oprečni podaci, pa i u onima koje je naveo dr Sekula Drljević u Skupštini. Drugi je u tome ko je zaista ubio tu porodicu? Da li izvjesna žandarska grupa Kecmanovića ili neko drugi? Sve indicije ukazuju da su to uradili ljudi iz plemena Cuca, zapravo razularena grupa osvetoljubivih seljaka, jer je Petar Zvicer nedugo prije toga opljačkao poštara sa penzijama koje je nosio u to pleme, a kao krivac je izvikan neki Kecmanović, jer je počiniocima tog djela ta priča odgovarala. Iako nijedan zločin ne opravdavam, ali je nesporna činjenica, da je Zvicer bio ucijenjeni odmetnik, višestruki ubica i počinilac niza delikata teških razbojništava i nasilja.
U drugom slučaju kapetan Kalabić je suđen i osuđen. Dakle, suđen i osuđen sa svojim saučesnicima. Napravite paralelu onih vlasti onog doba, i ovih vlasti ovog doba. Ovih vlasti koje se kunu u demokratiju, ljudska prava i ulazak u EU. Postoje desetine slučajeva sadističkog iživljavanja policije nad ljudima. Pa ko je od tih policajaca odgovarao? Neka imaju toliku očiglednost da ih je i kamera zabilježila. Ko je odgovarao za prebijanje pokojnog Aleksandra Pejanovića. Pogledajte nedavnu farsu sa aboliranjem policajaca koji su prebili Miodraga Martinovića.
Biće interesantno baš povodom slučaja ubistva Mijuškovića da istaknem i ovo. Kapetan Kalabić je posle izlaska iz zatvora, i izbijanja Drugog svjetskog rata pristupio Nedićevoj žandarmeriji. Njegov sin je bio četnički komandant Nikola Kalabić. Milan se infiltrirao u Nedićev aparat, i četnicima tajno slao podatke, hranu, municiju i sl. Gestapo je preko jedne mlade žene kojoj je majka bila Crnogorka, koja mu je podmetnuta kao ljubavnica otkrio sve njegove radnje, uhapsio ga i mučio. Izmrcvarenog su ga vukli po razbijenom staklu da iz njega iznude priznanja i tako je skončao. U knjizi bivšeg oficira OZN-e Slobodana Krstića-Uče „Kako sam hvatao Dražu Mihailovića“, zanimljiv je jedan detalj. Naime, Krstić opisuje da je Draža Mihailović shvatio da ga je izdao Nikola Kalabić, i pitao je isljednika Josifa Malovića, inače rodom iz Crne Gore, istina posredno, da li je to tačno? Kako mu Malović nije dao jasan odgovor, Draža je prokomentarisao: “Ono žandarsko đubre! Znate li da je Kalabićev otac 1923. godine u Nikšiću ubio Šćepana Mijuškovića. Suđeno mu je zbog toga. Kakav otac-takav sin!“
Kao jedan od vrhunaca „srpskog terora i zločina“ u Crnoj Gori često se pominje i prikazuje fotografija ubijenih komita u Šćepan dolu u Rubežima kod Nikšića. Kako to komentarišete?
-Gledano najprije političko-analitički, a zatim istoriografski, tzv. crnogorsko pitanje poslužilo je Italijanima samo kao moneta za potkusurivanje sa novom državom Kraljevinom SHS. Kada je Italija tzv. Rapalskim ugovorom od 12. novembra 1920. godine regulisala to pitanje i dobila šta je htjela, ona je crnogorsku emigraciju pustila niz vodu i rasturila je. Ubrzo su sprovedeni izbori za Ustavotvornu Skupštinu nove države novembra, na koje je izašlo dvije trećine birača, što su velike sile prihvatile kao svojevrstan referendum stanovništva koje priznaje novu državu. Ubrzo je 1. marta 1921. godine umro i kralj Nikola. Onda je bilo jasno, da je ta priča o tobožnjoj vaspostavi crnogorske države propala, i da od nje nema ništa. Većina komita je bila abolirana, ili se predala i suđeno im je. Niti jedan koji se predao i suđeno mu je, nije bio kažnjen smrtnom presudom, iako je među njima bilo višestrukih ubica i izvršioca najtežih krivičkih djela. Od tada, preostale grupice komita, prerastaju u klasične razbojnike, koji više nemaju nikakve veze sa političkom gerilom. To su od tada klasični razbojnici i očajnici. Opkoljeni komiti kod Nikšića bili su dokazano višestruke ubice, počinioci najtežih krivičnih djela pljački, razbojništava, paljevina kuća i sl. Službeno su pozvati na predaju, odbili su predaju, pružili su oružani otpor i završili su tako kako su završili. Nijesu sahranjeni ni na zvaničnom groblju, jer Crkva kanonski zabranjuje sahranjivanje samoubica i ubica na zvaničnom osveštanom grobljanskom prostoru.
Zelenaška medalja „Za pravo, čast i slobodu Crne Gore“, koja je ovih mjeseci bila na mnogim bilbordima u Crnoj Gori. Kako je komentarišete?
-Između bjelaša i zelenaša nema nikakve suštinske razlike! Svi su bili Srbi i za srpsko i jugoslovensko ujedinjenje. Samo što su zelenaši bili pristalice kralja Nikole, dakle rojalistički pokret jedne velike srpske dinastije, i jednog velikog srpskog vladara, po meni zaslužnije i zaslužnijeg od Obrenovića i Karađorđevića i kralja Petra. Kroz ličnost i sudbinu kralja Nikole kome su se zakleli na vjernost, oni su shvatali da brane i prava Crne Gore, jer je kralj Nikola tako postavio stvari, da potpuno odgovaraju maksimi francuskog kralja Luja XIV:“ Država to sam ja!“. Na obodu te medalje je trobojka. Dakle, naglašavam trobojka! Trobojku baštine i pristalice Sekule Drljevića na Petrovdanskom Saboru. Trobojku uvode i komunisti u Ustav 1946. godine. Gdje je sada trobojka? Ona je odbačena i popljuvana! Po ko zna koji put ću reći, sadašnja Crna Gora i njena dukljanska ideologija nemaju nikakve veze sa zelenaškom idejom i ideologijom.
Izvor: in4s.net
