Bez ikakve sumnje, Tejlor precizno ukazuje na moderno doba kao prostor iz kog se izleglo sekularno shvatanje svijeta u smislu promjena koje je ono donijelo savremenom čovjeku, a u pogledu odnosa religije i građanskog društva.
Piše: Oliver Janković
Međutim, sasvim je jasno da su pojmovi politički uređenog društva i onog društva koje je okupljeno u religioznoj zajednici dvije kategorije (filosofske, sociološke…) koje se od iskoni izgrađuju jedna naspram druge; ponekad u uzajamnoj saradnji i preplitanju a ponekad u međusobnoj suprotstavljenosti. Iz tejlorovske perspektive možemo retroaktivno tragati za uzrocima savremene napetosti i nedorečenosti sekularnog društva, tako što ćemo analizirati rastakanje srednjovjekovne ”simfonije” (ovi navodnici zbog vrlo uslovnog karaktera značenja i smisla te simfonije) države i crkve. Ali filosofija nam pruža mogućnost da i u nekim ranijim epohama prepoznamo klicu ovog razmimoilaženja. Da shvatimo razloge iz kojih proizilazi temeljno nesaglasje i nekompatibilnost ove dvije društvene stvarnosti. Jedan od velikog broja filosofskih i teoloških pokušaja takve retrospektive istorijskih zbivanja, jeste i djelo Jakova Taubesa Pavlova politička teologija.
Taubes zastupa tezu da su počeci hrišćanske Crkve, kroz djelatnost apostola Pavla, između ostalog, vezani za Pavlovu ”političku objavu rata rimskim carevima”. Misli se na Pavlovo propovjedanje ”novog cara”, ”Mesije” rimskim paganima, dojučerašnjim podanicima rimskog cara. Ovdje se autor poziva na mišljenje Bruna Bauera kako je rana hrišćanska književnost uopšte – protest protiv rastućeg rimskog, carskog kulta. A taj je kult, da podsjetimo, imao i elemente doslovnog obožavanja carske ličnosti. E sad, Pavle propovjeda, nekog sasvim drugog cara, i nekog sasvim drugog Boga.
Zakon – koga Pavle toliko problematizuje u svojim poslanicama, na prvo čitanje tiče se duhovnog zakona koji je Mojsije dobio od Boga i koji oblikuje jevrejsku duhovnost, ali Taubes sugeriše da bi se on mogao shvatiti i šire, kao fenomen koji objedinjuje normative kako one Mojsijeve, tako i one cezara iz Rima. U odnosu na dotadašnji Pax Romana Avgustovog doba, Pavlova propovjed je revolucija. Propovjed o Raspetom Caru je udar na temelje dotadašnjeg paganskog društva i njegovog monarhističkog uređenja – smatra Taubes.
U ovom djelu se insistira na tome da apostol Pavle nije bio tek samo ”apostol neznabožaca”, kako ga najčešće interpretira Crkva, nego da je bio, doslovno, misionar koji je Božiju objavu prenosio ”od Judeja ka neznabošcima”. A to je bitno naglasiti zbog konteksta u kom se starozavjetni Izrailj shvata kao uređeno društvo ”na čelu sa Bogom”. Pa bi, s obzirom na tu okolnost, Pavlovu ”političku” aktivnost u Rimskom carstvu trebalo shvatiti kao ”osnivanje naroda”: novog Božijeg naroda. Ovdje se, Novi Izrailj, pojavljuje kao otvoreni protivnik rimskom caru i društvu kojim on caruje. Čak se i gore pomenuta Pavlova lozinka kako ”prolazi obličje ovog svijeta” može tumačiti kao antidržavni poklič, ili kao svojevrsno proročanstvo i predosjećanje da će se tadašnje monumentalno carstvo ubrzo srušiti.
Kao prilog ovom pravcu razmišljanja dodao bih i opširnu raspravu među tumačima Starog zavjeta o tome kako je slična drama zabilježena u vrijeme izbora prvog izrailjskog cara (1 Sam 8-10). Naime, neki tumači prepoznaju u biblijskom tekstu i one autorske struje koje zastupaju stav da je izbor cara (formiranje države) dugoročno štetan događaj za religioznu zajednicu Izrailjaca. Samuilovo opiranje tom činu se tumači kao dalekosežno sagledavanje istorijskog rata države i crkve. Skoro 1000 godina kasnije neki spisi poznog starozavjetnog judejstva su toliko razočarani propašću države i razlozima takvog udesa da je očigledna njihova okrenutost eshatološkim temama i ravnodušnost prema zemaljskoj politici i njenim dometima. U odnosu na takvo shvatanje biblijskih poruka, ova Taubesova sagledanja Pavlovog ”rata” sa Rimom djeluje kao nastavak iste priče, kroz koju opstaje jedan narod Božiji. Narod koji je sabran na duhovnim vrijednostima, izvan ili mimo političkih uređenja. Nasuprot njemu stoji zemaljski car, nekad u liku kontraverznog Saula, a sada u ličnosti rimskog cezara.
Sve ovo su samo mali primjeri jednog velikog egzegetskog talasa koji suportstavljenost zemaljske države i nebeske religije prepoznaje hiljadama godina prije novovjekovnih revolucija u Evropi. O ovome bi se moglo govoriti kao o nekoj vrsti sekularnosti koja je proklamovana Biblijom i koja, očigledno seže dublje od one Gospodnje pouke ”Bogu Božije a caru carevo”. Njen amblem ili zaštitni znak, među svim biblijskim objavama, prije bi mogao biti onaj stih apostola Pavla: ”U ovome svijetu nemamo postojanog grada, nego čekamo onaj koji će doći” ( Jevr. 13, 14).
Taj ”biblijski sekularizam”, kao i ovaj moderni, razdvaja teme Neba i zemlje vrlo očigledno, s tim što ima ambiciju da što više ljudi istorije okrene ka Nebesima, a da zemaljske stvari (brak, novac, države, gradove i carstva) opiše kao prolazne i manje vrijedne. Da li je, poslije Milanskog edikta, nestao taj temeljni biblijski stav, kojim je Crkva živjela u prva tri vijeka? – to je već drugo pitanje.
