Piše: Prof. dr Radoje V. Šoškić
Maslina je u mediteranskoj filozofiji više od biljke: ona je trajanje pretočeno u krošnju, ritam civilizacije koji pulsira između berbe i ulja, zajednice i oltara, kućnog praga i javnog dobra. U njenom korijenju sabrani su slojevi vremena — doba koja nadživljavaju režime i sezonske pohlepe. Upravo zato, vijest da je Crna Gora otvorila vrata gradnji unutar maslinjaka — makar pod eufemističkim odrednicama „za potrebe vlasnika i njihovih porodica” ili „turističke objekte” — ne može se čitati kao obična urbanistička izmjena, niti kao tehnička korekcija prostornog plana. Ona je, u svom temelju, kulturna i ontološka distorzija: zahvat koji preinačuje i razgrađuje sâmu semantiku pejzaža i prekida njegovu simboličku punoću. Time maslinjak, stoljećima poiman kao prostor transgeneracijskog trajanja i tihi čuvar pamćenja, biva izuzet iz svoje sakralne dimenzije i prebačen u režim funkcionalne upotrebljivosti. On se od zajedničkog horizonta smisla preobražava u katastarsku jedinicu, od baštine u resurs, od živog kontinuiteta u lokaciju namijenjenu betoniranju. Ovim činom odvija se proces desakralizacije prostora: pejzaž lišen svetosti postaje tek materijal za upotrebu, a ono što je predstavljalo organsku vezu zajednice s vlastitim trajanjem srozava se na prolazni profit i birokratsku transakciju.
Normativni refleks ove odluke ideološki je čin: on konstituiše novu logiku odnosa između pojedinca i zajedničkog prostora. Pravo na krov, koje u svojoj osnovi priziva egzistencijalnu sigurnost, ne može se izvoditi iz prava na razgradnju matrice života koja nadilazi pojedinačno vlasništvo. Amandman koji je u Skupštini podnijela vladajuća Bošnjačka stranka — na inicijativu barskih udruženja „Antivari i Maslinijada“ — ne treba posmatrati kao korekciju jedne diskriminacije, nego kao preoblikovanje gramatike prostora: on uvodi pravni poredak u kojem se zakon pretvara u instrument privatizacije ambijentalnog kontinuiteta. Time se zajedničko pretvara u parcijalno, trajanje u fragment, pejzaž u katastarski broj. Kada se zakonom dozvoli gradnja u polju kulturne baštine, pravo se pretače u moć, a moć u beton, i taj beton — jednom izliven — suspenduje povratak organskoj cjelini, zatvarajući prostor u entropiju nepovratnosti.
Ono što zabrinjava nije tek činjenica da se gradi, već način na koji se normativno modeluje sâma mogućnost gradnje. Praksa da se objekti dozvoljavaju već na parcelama od 1.000 m² uvodi logiku usitnjavanja, svojevrsnu granulaciju pejzaža, koja ne generiše organsku zajednicu već difuznu suburbiju: prostor rasparčanih placeva, ekonomije improvizacije i topografije bez horizonta. U takvom poretku, maslinik prestaje da bude ambijent rada i rituala, postajući tek poligon za kvadratne metre, raster u kojem maslina gubi ontološku privilegiju stabla i biva potisnuta u funkciju dekorativnog svjedoka. Upozorenje maslinara da su ovakvi normativni pragovi nepoznati u mediteranskim pravnim režimima — onim koji stoljećima čuvaju maslinarstvo kao civilizacijsko nasljeđe — otkriva da je ovdje na djelu legalizacija arhitekture privida: maslinar–investitor kao oksimoron naše epohe, figura koja svjedoči da je kulturni kontinuitet zamijenjen privremenom računicom, a pejzaž sveden na kulisu u kojoj je sveto stablo postalo tek pretpostavka betonske konstrukcije.
Prof. dr Radoje V. Šoškić: „Kvaka 22: sloboda kroz negaciju“
Zagovornici ove mjere pozivaju se na navodnu „diskriminaciju vlasnika” i na iluzorna obećanja turističke valorizacije, ali takva retorika sistematski previđa drugu polovinu jednačine – dimenziju cijene: nevidljivu infrastrukturu koja se, poput sjenke, uvlači kao neizbježna posljedica svake nove krovne ploče. Svaki objekat povlači za sobom mrežu puteva, cijevi i kablova — vodovod, električnu mrežu, kanalizaciju — i svaka ta intervencija, u realnim uslovima slabe institucionalne kontrole, prerasta u geometriju rasula, u topografiju u kojoj improvizacija zamjenjuje plan. U trenutku kada je i požarna rezilijentnost primorja već ozbiljno narušena, urbanizacija maslinjaka ne predstavlja naprosto dodatni rizik, već akcelerator entropije: umjesto zaštitne matrice tla i mikroklime dobijamo trajno cementiranje mogućnosti za buduće požare, poplave i ekološke poremećaje. Time se pejzaž pretvara u generator kriza koje će tek nastupiti, dok pravna formulacija ostaje zadovoljna opštim mjestima o „ambijentalnoj cjelini” i „saglasnostima nadležnih”. Takva pravna opštost ne funkcioniše kao zaštita, već kao poziv na improvizaciju, a improvizacija, u ovom kontekstu, nije znak kreativnosti nego najočitiji simptom institucionalne slabosti — znak društva koje svoju budućnost uređuje u registru improvizovanog urbanizma i ad hoc aranžmana.
Da bi stvar dobila jasno lice, dovoljno je spustiti pogled na ulcinjsku maslinadu i Valdanos. Riječ je o prostoru od oko 2.500 hektara, sa blizu 90.000 stabala — cjelini već upisanoj u državni registar kulturnih dobara, a za koju se paralelno vode inicijative da postane park prirode i kulturno dobro Crne Gore. Upravo tu, gdje bi pejzaž trebalo da se zaokruži u status čuvane baštine, otvara se mogućnost izgradnje hiljada objekata; sâma Opština Ulcinj procjenjuje da se unutar maslinade potencijalno nalazi 2.073 lokacije za gradnju. Time se prostor koji je stoljećima funkcionisao kao zajednički arhiv — živopisni spomenik u kojem se prepliću memorija predaka i savremeni život — transformiše u plan za sistematsku fragmentaciju. Ono što je bilo kontinuitet organskog nasljeđa pretvara se u topografiju parcelisanog interesa. Otpor lokalne samouprave zato valja tumačiti kao glas polis-a u njegovom izvornom značenju: pokušaj zajednice da odbrani ne samo kulturnu baštinu, već i sopstveni ontološki kontinuitet, sâmu mogućnost trajanja u pejzažu koji nije tek teritorija, već matrica identiteta.
Ništa manje simptomatično nije i ćutanje nadležnih ministarstava urbanizma, poljoprivrede i ekologije na novinarsko pitanje kako će se, u novonastaloj normativnoj situaciji, zaista štititi maslinjaci. Takvo ćutanje je politički čin odsustva: strategija koja se artikuliše upravo kroz neartikulisanost. Ćutanje je politika bez teksta, dokaz da se ključna pitanja društvenog opstanka prepuštaju inerciji tržišta i improvizovanom nadzoru, koji postoji samo kao retorička figura. U trenutku kada bi institucije morale biti glas zajedničkog interesa, one se povlače u ćutanje, čime pejzaž prepuštaju govoru najgrublje materije — betona. Beton, u tom smislu, postaje novi jezik vlasti: jezik u kojem se normativna praznina pretače u fizičku punoću, a tišina institucija u monolitni govor zida, temelja i ploče. Kada institucije izgube sposobnost artikulacije, prostor počinje da govori sâm, ali njegov jezik više nije onaj tradicije i zajedničkog trajanja, već jezik cementa i armature — jezik u kojem priroda prestaje da bude horizont zajedničkog života i biva svedena na građevinsku parcelu.
Prof. dr Radoje V. Šoškić: „Kvaka 22: sloboda kroz negaciju“
U filozofskim terminima, svjedočimo hegemoniji temporalnog nad vječnim: kratkoročni prihod nadvladava intergeneracijsku pravdu. U tom okviru, maslina nije samo hortikulturni entitet, već ontološka figura vremena – spor i otporan organizam koji ukazuje na mogućnost zajednice da misli vlastitu budućnost u horizontu stoljećâ. Maslina zahtijeva posvećenost, brigu, strpljenje i kontinuitet; ona je vježba vremena u njegovoj produženoj, ritmičkoj dimenziji. Nasuprot tome, turistički „objekat“ operiše u logici sezonske optimizacije i vizuelnog marketinga – logici u kojoj se vrijeme svodi na trenutni prinos i na tržišno mjerljiv spektakl.
Ono što se ovdje sukobljava nisu samo interesi, već temporalni režimi: ritam masline, organski ritam trajanja koji pripada životu, naspram tempa profita, mehaničkog ubrzanja koje pripada racionalizmu i praznini. Ritam masline jeste otkucaj bića, sporost koja nosi smisao; tempo profita jeste metronomsko ubrzavanje bez sadržaja, strka u kojoj se gubi esencija života. U tom rascjepu između trajanja i ubrzanja ne odlučuje se samo sudbina pejzaža, već i ontološki status našeg vremena: da li će budućnost ostati horizont u kojem se zbiva smisao, ili će biti svedena na aritmetiku trenutka lišenu trajanja. Država se, opredjeljujući se za tempo koji komprimuje budućnost u privremeno punu kasu i trajno osiromašen krajolik, odriče mogućnosti etike trajanja. U tom odricanju rađa se paradoks autokolonizacije: zajednica se, pod izgovorom razvoja, postavlja u položaj kolonizatora sopstvenog pejzaža i prošlosti, brišući liniju kontinuiteta i pretvarajući nasljeđe u eksploatisani resurs – u monokulturu profita koja, za razliku od masline, ne poznaje trajnost, već samo funkcionalnost i utilitarizam.
„Betonizacija maslinjaka” nije retorička figura, već performativni političko-ekološki čin: on projektuje i kodifikuje oblike budućeg života. Predaja masline logici gradnje ne mijenja jedino vizuru krajolika; ona reorijentiše ono što smatramo moralno vidljivim — ontološki horizont etike. Etika ovdje nije apstraktna norma koja lebdi iznad prakse, nego imanentna vježba mjesta: ona nastaje u odnosima njege, u ritmovima berbe, u dugim ciklusima obrade tla koji se ne poklapaju s političkim kvartalima. Svaka nova krovna ploča koja se tu postavi proizvodi novo moralno polje — redefiniše kome i u kojem vremenu pripadaju plodovi zemlje, te kakav ćemo odnos graditi prema nasljeđu koje primamo.
Stoga, pitanje maslinjaka prelazi granicu pravno–administrativne dileme i ulazi u polje identiteta i temporalnosti: radi li se o zajednici koja zna nositi vlastitu prošlost u budućnost ili o društvu koje sadašnjost instrumentalizuje kao jednokratni prihod? Odgovor je odlučujući: od izbora zavisi da li će naša politika biti politička ekonomija trenutka ili etika trajanja.
