Gordost, shvaćena u hrišćanskom smislu riječi – kao smrtni grijeh, kao mati svakog drugog grijeha − i narcisoidnost, shvaćena u kliničkom smislu riječi – kao narcisoidni poremećaj ličnosti − jesu dva pojma što označavaju jednog istog demona.
Svi ljudi jesu nosioci gordosti i/ili narcisoidnosti, ali to ne znači da svi ljudi nemaju sposobnost otpora dijaboličnim i destruktivnim silama.
U tretmanu ovih pojmova ili problema pravoslavna duhovnost i klinička psihologija, odnosno, psihoterapija bitno se razlikuju, ali to ne znači da se u bitnim tačkama ne dodiruju; makar na nivou intencije o nužnosti iscjeljenja i/ili izlječenja bolesti, poremećaja ili slabosti.
Za pravoslavnu duhovnost još je Frojd označen kao osnivač bogoboračke psihoanalize. Pa ipak, nakon njega značajno se mijenjala i razvijala klinička psihologija.
Čini se da je psihoterapija mogla ponešto da preuzme od pastirstva i duhovne terapije: naravstveni/moralni uticaj rečju, skrivenost susreta, iskrenost i uživljavanje u probleme bolesnika, neophodni saveti, moralna podrška i drugi oblici (v. Terapija duše – Svetootačka terapija).
Međutim, osnovni religijski prigovor ostao je isti a odnosi se na kritičko rasuđivanje materijalističke usmjerenosti psihologije, koja pojam duše svodi na nivo svijesti i psihičkog života; ljubav tretira kao žudnju. U hrišćanstvu „praslika svake ljubav je žrtva na Golgoti: dati sebe bez ostatka“ (B. Hamvaš).
S druge strane, „psihologija pak kao racionalna nauka napušta ontološku čovekovu određenost i odnos prema transcendentnom, a čovekove probleme sagledava u odnosu na rane traume, te način funkcionisanja u društvenom okruženju” (Jasmina Ahmetagić, Greh solipsizma: Pravoslavno učenje o grehu i psihološke teorije narcizma).
Slobodnije rečeno, ljudska ličnost se posmatra kao svojevrsni algoritam. Ako postoji problem koji remeti psihoemotivno zdravlje ili socijalnu adaptibilnost, komunikativnost, funkcionalnost i sl., onda se teži locirati, metaforički rečeno, kvar koji se nastoji popraviti osvješćavanjem. Da li je osvješćenje isto što i ozdravljenje? Po mom uvjerenju nije. Uostalom, profesor i psiholog Sam Vaknin konstatuje: ja sam patološki narcis. Moja bolest je i dalje sa mnom, i tu će i ostati, nema joj lijeka.
Dabome, ničim ne želim da umanjim značaj osvješćenja, ali iz perspektive hrišćanskog života, iz perspektiva spasenja duše, mogu samo da konstatujem da naučna metoda jeste korisna ali nije dovoljna. Zato nas pravoslavna duhovnost poziva na jedinstvo čina, volje i riječi.
Ali, korisno je „istaći i sličnost zadataka i u hrišćanskoj religiji (ʼspasenje dušeʼ) i u psihoterapiji (ʼterapija dušeʼ). Bez terapije duše verovatno ne može biti ni njenog spasenja. Dakle, prilično je očigledno da psihoterapija, ispunjena duhovnim smislom, krštena svetootačkim i patriotskim visoko-naravstvenim idealima, ne samo da ima pravo na postojanje, nego, van svake sumnje, pre ili kasnije treba da zauzme odlučujuće mesto u lečenju duše, doprinoseći njenom spasenju kroz istinitu pravoslavnu veru u okrilju Hristove svete apostolske Crkve“ (Terapija duše – Svetootačka terapija).
Ako stvari posmatramo iz filološkog ili kulturološkog ugla, onda je korisno razmotriti višeznačnost pojmova gordost i narcisoidnost.
U savremenom jeziku riječ „gordost“ nema bogznakakvu frekventnost. Možda to važi i za našu jezičku prošlost. Ove riječi nema u Vukovom Rječniku. Ima nadimak za gordu ženu: „gordulja“. Ali imamo i vlastita imena Gordana, Gordan, Gorda i sl., što signalizuje i na neka afimrativna značenja, gordost kao sinonim za ponos ili dostojanstvo.
Još od vremena antičkih filozofa može se pratiti misao o vrlinskoj gordosti. „Sada se smatra da je gord onaj čovek koji smatra da je vredan velikih stvari, dostojan toga; jer onaj ko to čini mimo svojih zasluga je budala, ali nijedan čestiti čovek nije glup ili blesav. Ponosni čovek je, dakle, čovek koga smo opisali. Jer ko je dostojan malog i misli da je dostojan malog, umeren je, ali nije gord; jer ponos implicira veličinu“ (Aristotel, Nikomahova etika).
Junaci antičkih tragedija mogli su biti nosioci vrlinske gordosti, drskosti, hibrisa – prekoračenje mjere. U hrišćanskom smislu Edip bi morao biti nosilac grijeha gordosti; tako i Medeja – jer hrišćanski Bog govori: „Moja je osveta“; da li Antigona? Ona kaže: ja sam za ljubav a ne za mržnju rođena.
U sličnom značenju mogli bismo tretirati epsku suprematiju, gordost ratnika. U epskoj kulturi suprematija se dostiže ne samo junačkim već i moralnim činom. Izvrstan primjer bio bi Banović Strahinja. On je prototip hrišćanskog viteza. Suprotstavlja se i pobjeđuje silnika, ali i prašta život svojoj nevjernici. Drugim riječima, praktikuje viteški princip: kad udara čovjek na čovjeka, onda se čovjek brani; i hrišćanski princip: kad udara čovjek na Gospoda onda teško čovjeku – njemu sljeduje najteža od svih kazni – bogoostavljenost. „Netko bješe Strahinjiću bane“, odnosno, Ličnost bješe Strahinjiću bane… (v. zurnal.me/biljeska-o-konceptu-autenticne-licnosti).
U savremenoj kulturi, koja se opravdano naziva, hipernarcističkom (v. K. Laš, Narcistička kultura: američki život u doba smanjenih očekivanja), Banović Strahinja bio bi izvjesno nepoželjan junak, persona non grata, jer naše vrijeme, moralnost, etičnost, političku korektnost reguliše kroz kvantitativnost a ne kvalitativnost pojava. Kao što današnji narcistični čovjek nema sposobnost samoizgrađivanja ličnosti i bilo kakve introspekcije, podjednako tako ima patološku potrebu da uništava/zlostavlja svaki oblik autentičnog življenja. Ako se i primijeti neki oblik obožavanja/poštovanja Drugoga zbog neke njegove naročite sposobnosti, onda je to češće znak (auto)projekcije u drugome. Samo jedan „kiks“ savremenih heroja dovoljan je podsticaj za narcističku gomilu da razapinje heroja.
Progon vrlinske gordosti iz današnjeg svijeta baš bi se mogao pokazati kroz sudbinu savremenih sportista ili ratnika/vojnika. Tom temom se posebno bavila filmska umjetnost. Ima umjetnički boljih primjera, ali razmotrimo film Rambo (prvi dio). Ako zanemarimo ideološki kontekst, držimo se samo osnovnog sižea, evidentiramo situaciju vojnika kojeg je njegova zajednica uputila u rat, kako bi navodno štitio interese ili političku moć zajednice. On preživljava uslove ekstremnog nasilja, strah i stresa. Kada se vrati u svoju zajednicu ona ga ne priznaje kao heroja. Upravo ga odbacuje, jer on samo može da pokvari idiličan život običnih, prosječnih, narcisoidnih ljudi. To samo uvodi u novu zonu konflikta, jer vojnik sada mora unutar sopstvene zajednice zbog koje je preživio strahote rata da se bori za svoju poziciju. Vrlina tako postaje hibris/tragička krivica. Heroj u današnjem svijetu može da postoji jedino kao izgnanik, čovjek namijenjen (politički/narcistički instrumentalizovan) za „specijalne operacije“.
Pojam narcisoidnost u današnjem vremenu odlikuje visok nivo upotrebe, ali najčešće u prilično stereotipnom uvjerenju da je tu tek riječ o ljudima koji su samozaljubljeni, koji se pretjerano dotjeruju, žive s ogledalom, koji upadaju u nekakvo hiperprodukciono stvaranje „autoportreta“ na društvenim mrežama, kao kreacije svojevrsne laži o sebi, ili nekakve subjektivne, solipsitičke, istine u sebi, selekektivne, „filtrirane“ istine o sebi. Sve bi to mogla biti odlika nečega što se naziva grandiozni narcis, ali sve to ne mora uopšte biti signal narcisoidnosti u kliničkom smislu riječi. Mislim da i prof. Sam Vaknin opravdano zapaža da se u tom smislu riječ narcisoidnost pretjerano koristi. Problem stanuje u sasvim drugim dimenzijama metaverzalnog, digitalnog iskustva (v. zurnal.me/emotivni-daltonizam-sve-radi-samo-srca-nema)
Prije nekoliko decenija, psihijatrija je uvela dijagnozu narcisoidni poremećaj ličnosti. Klasfikovana su tri osnovna tipa, sa svojih, ako se ne varam trinaest podtipova. Samo deskriptivno nijansiranje poremećaja moglo bi i te kako da nas uvede u jedan specifičan problem, od kojeg inače pati psihologija a to je kvantitativnost kao kriterijum za određivanje šta jeste, a šta nije poremećaj. Već postoje sugestije da se narcisoidni porećaj ličnosti više ne tretira kao poremećaj. Štaviše, siguran sam da će narcisoidnost početi da se tretira kao vrlina.
Kvantitativni (marksistički) princip nalaže da sve što postaje rasprostranjena pojava nužno postaje i normalna ili društvenoprihvatljiva pojava. Zaista postoji obilje primjera i u psihologiju i u drugim sferama, pogotovo političkog života, da pojave koje su doskora tretirane kao bolest, ili kao etički prestup, kada se dovoljno rašire, ili se pak pojavi fama o rasprostranjenosti, one postanu sasvim prihvatljive. Zato nas ontološki orijentisana filozofija i pravoslavlje stalno opominju da se ne smije zanemarivati princip kvalitativnosti.
Deskriptivne metode u psihologiji mogu da dožive sudbinu teorije dekonstrukcije. Sam otac dekonstrukcije Žak Derida primjećuje jednom kako dosljedno sprovedena dekonstrukcija jedino može da nas odvede u ludilo.
Ima jedno upozernje iz svetootačke tradicije koje nas upozorava da će nastupiti jednom vrijeme kada će ljudi postati ludi. Ugledavši čovjeka koga nije zahvatilo ludilo, ustaće protiv njega, govoreći: Ti si lud, zato što nisi sličan nama.
Milorad Durutović
